آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - نگاهى به الشريعة الى استدراك الذريعة - صفرى على اکبر

نگاهى به الشريعة الى استدراك الذريعة
صفرى على اکبر


الشريعة الى استدراك الذريعة (الجزء الاول), تأليف السيد محمد الطباطبائى البهبهاني (منصور), مكتبة متحف و مركز وثاق مجلس الشورى الاسلامى ٣٧٢ ص وزيرى.

چندى پيش در راستاى معرفى آنچه بر روى جلد آمده است (سلسله فى تصانيف الشيعه) تعليقات استاد عبد الحسين حائرى و مستدركات الذريعه با عنوان (الشريعه الى استدراك الذريعه) از سوى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به بازار چاپ و نشر عرضه شد. براى نقد و معرفى اين كتاب ناگزير به معرفى اجمالى الذريعه مى باشيم. الذريعه و مستدركات
دائرة المعارف بزرگ كتابشناسى شيعه (الذريعه الى تصانيف الشيعه) اثر عظيم و گرانسنگ علامه آقا بزرگ طهرانى (١٢٩٣ ق ـ ١٣٨٩ ق) مى باشد كه در ٢٥ جلد ـ جلد نهم كه شامل فهرست ديوان هاى شاعران شيعه در چهار مجلد است ـ طى حدود نيم قرن از سال ١٣٥٥ ق تا ١٣٩٨ ق در نجف و تهران به طبع رسيد و مستدركات و يادداشت هاى مؤلف به اهتمام جناب استاد بزرگوار سيد احمد حسينى اشكورى در سال ١٤٠٥ ق به اهتمام انتشارات آستان قدس رضوى در مشهد منتشر گرديد. مرحوم آقا بزرگ طهرانى در اين كتابشناسى تعداد ٥٥٠٩٥ عنوان كتاب را كه اگر كتاب هايى كه در ضمن ساير مدخل ها معرفى شده به اين عدد بيافزاييم حدود ٥٥٥٠٠ عنوان كتاب را در ١١٥٥٤ صفحه معرفى كرده است. وى در اين معرفى ها كه به كتاب هاى شيعه (امامى, زيدى اسماعيلى ) اعم از فارسى, عربى, تركى, كردى, اردو به ترتيب نام اوّل كتابها و طبق حروف الفبا مى پردازد, صاحب الذريعه براى تأليف اين اثر از سال ١٣٢٩ و تا روزهاى آخر حيات طيبه خود (سال ١٣٨٩ ق) قريب به شصت سال به تحقيق پرداخت و به كتابخانه هاى عمومى كشورهاى ايران, عراق, سوريه, فلسطين, حجاز, مصر و … و بسيارى از كتابخانه هاى خصوصى در اين كشورها مسافرت كرده است ٦٤ كتابخانه را شخصاً تحقيق نمود و فهرست هاى بسيار ى را مطالعه كرد,
در اين اثر تحقيقات بسيارى در زمينه هاى كتابشناسى, نسخه شناسى, رجال, تراجم, لغت, معرفى ترجمه ها, تصحيح اشتباهات ديگران در نام كتاب ها و وفات مؤلفين, توضيح اصطلاحات علوم, مقالات موضوعى كتاب ها و … آمده است. پس از آنكه طى سال هاى گذشته كتابهايى درباره الذريعه تأليف شدند, از جمله تبويت الذريعه, اعلام الذريعه, تلخيص و ترجمه الذريعه به عنوان مصنفات شيعه, مقالات الذريعه, تعليقات الذريعه در كتاب مع موسوعات رجال الشيعه و نسخه پژوهشى و طرح تدوين كتابشناسى بزرگ شيعه و … درباره مستدركات الذريعه (آنچه كه مرحوم آقا بزرگ طهرانى نيز فهرست كرده اند) در ج ٦ ص ٢٣٩: مستدركات الذريعه تأليف علامه سيد عبدالعزيز طباطبائى يزدى كه از سال ١٣٥٨ ش تا سال ١٣٧٤ ش طى شانزده سال, يازده هزار كتاب كه مرحوم آقا بزرگ طهرانى ذكر نكرده ـ چه مؤلفين آنها مقدّم بر علامه طهرانى و چه مؤخر از او بوده باشند ـ فهرست نموده است كه اميد است در آينده اى نزديك به دست فرزندان ايشان در حدود سه هزار صفحه به طبع آراسته گردد; مرحوم محقق طباطبائى علاوه بر اهتمام در تدوين الذريعه و همراهى با آقا بزرگ طهرانى همزمان به استدراك پرداخته و طى آن تمامى مجلدات الذريعه را قبل از چاپ به خط خود استنساخ نموده است.
تكملة الذريعه تأليف علامه سيد سعيد اختر رضوى كه تعداد هشتصد عنوان در نسخه پژوهى دفتر دوم معرفى شده است.
تكملة الذريعه از علامه سيد محمد على روضاتى كه علاوه بر استدارك, تعليقه و نقد و تصحيح الذريعه را نيز شامل مى شود و به صورت مخطوط مى باشد.
مستدرك الذريعه كه علامه محمد حسين جلالى آن را تدوين كرد است و بيشتر فهرست نسخ خطى موجود در كتابخانه هاى كشورهاى غربى و امريكا است و به صورت مخطوط مى باشد. صعف ساختار كتاب
در اين استدارك نام كتاب, مؤلف, ملاحظات, اطلاعات نسخه شناسى و كتابشناسى معرفى شده است و اكثر قريب به اتفاق اين كتاب ها از فهرست كتابخانه مجلس و فهرست كتابخانه مركز مطالعات و تحقيقات دفتر تبليغات اسلامى اخذ شده است. اين استقراى ناقص در مقايسه با فهارس صدها كتابخانه موجود در كشور و ساير كشورها و تدوين استدراك بزرگ ترين منبع كتابشناسى شيعه بسيار سخيف مى نماياند, صرف نظر از اينكه در ملاحظات كتاب اطلاعات ِنسخه شناسى و كتابشناسى تميز داده نشده و ارزش علمى كتاب ها و معرفى مهمترين نسخه هاى خطى كتاب ها و ذكر مختصات چاپى صورت نگرفته است, اين كتاب با احتساب اوراق سفيد در ٣٧٠ صفحه تأليف شده است كه بيست صفحه به مقدمه و هفتاد صفحه به فهارس نام كتاب ها, مؤلفين و … اختصاص دارد. نام كتاب ها به ترتيب حروف اوّل عناوين از الف تا ياءِ فهرست شده است كه در مجلات بعدى١ به ساختار تأليف و ترتيب عناوين و فهارس خدشه وارد مى سازد. در اين مجموعه ٥٩٠ عنوان كتاب فهرست شده است كه بعضى عناوين كتاب ها با تسميه ذوقى به دو نام يا سه نام معرفى شده و همه هم شماره مستقل دارد كه با حذف مكررات و موارد مخدوش از نصف تعداد عناوين هم كمتر خواهد شد. اين نوع ساختار و آمار بر خلاف روش تدوين الذريعه مى باشد و حتى بعد ازده ها سال از تأليف الذريعه هيچ نو آورى عرضه نشده, بلكه پسرفت داشته است, چرا كه مى توان در معرفى كتاب خطى به تمام موارد تحقيقى از جنبه هاى كتابشناسى, نسخه شناسى, موضوع شناسى,متن شناسى و حتى جنبه هاى هنرى پرداخت.
از بديهى ترين اشتباهات مؤلف در تدوين استدارك, اشتباه در تاريخ تأليف الذريعه است, چرا كه الذريعه مانند تمامى دائرة المعارف ها و معجم ها محدود به زمان مشخص مى باشد و به معرفى آثار مكتوب شيعه از آغاز قرن اوّل تا سال ١٣٧٠ ق پرداخته شده است و مرحوم آقا بزرگ در جلد ٩ ص ٢٩٦ آورده است: (اتخذنا هذ العام آخر سنة نذكر التصانيفه المولفه فيما فى كتابنا الذريعه و تركنا الآتى و اللاتين بعدنا ليذكر فى المستدرك… فبعد هذا التاريخ لانذكر فى الذريعه الاما الفت سابقاً على هذا التاريخ او فيما و لا نزيد على ما كتبنا حتى اليوم الا الكتب القديمه و تجمع بعدئذٍ فى المستدرك),مؤلف بعضى كتابهاى تأليف شده بعد از اين تاريخ را نيز به عنوان مستدرك آورده است, براى نمونه شماره هاى ١٨, ١٩, ٩٣, ٣٤٢ را نگاه كنيد: اجوبة المسائل= بيست پرسش و پاسخ او فوائد هشتگانه و اجوبة المسائل اَو سى پرسش و پاسخ كه از جلمه كتاب هاى آيت اللّه سيد على موسوى بهبهانى اند (١٢٦٤ ـ ١٣٥٣هـ ش) كه در اصل به اين عناوين مى باشند. بيست پرسش پيرامون موضوعات اعتقادى و پاسخ آنها, چاپ قم, چاپخانه قم, چاپخانه حكمت, ١٣٤٩ ش, رقعى, ٧٥ ص و سى پرسش و پاسخ پيرامون موضوعات اعتقادى و پاسخ آنها, چاپ اصفهان, حسينه عمادزاده اعتقادى و پاسخ آنها, ١٣٤٩ش, رقعى, ١٠٤ ص,
مؤلف با تصرف و جعل عناوين آنها را (اجوبة المسائل) يا (فوائد هشتگانه) تأليف ديگر مؤلف معرفى كرده است كه اين كتاب در الذريعه ( ج١٦,ص٣٦٣ )فهرست شده است, اين دو كتاب در اصل بيست و يك سؤال بوده و در چاپ بعدى با اضافه كردن ده سؤال سى پرسش و پاسخ چاپ شده است,مضاف بر اينكه از تأليفات آيت اللّه موسوى بهبهانى به غير از آثارى كه در الذريعه آمده است يا رساله عمليه, التوحيد الفائق فى معرفة الخالق, حاشيه توضيح المسائل,مقالات حول مباحث الفاظ از قلم افتاده است و تعجب اينكه معرفى كتاب هاى چاپى را با آغاز و انجام به شيوه نسخ خطى بنا نهاده است مانند كتاب اساس النحو از تأليفات آيت اللّه بهبهانى (شماره ٣٧). تكرار مدخل هاى الذريعه
از اشتباهات فاحش مؤلف عدم دقت و توجه درباره (استدراك) است در اين كتاب مدخل هايى كه در الذريعه فهرست شده است دوباره به عنوان (مستدرك) معرفى شده و عدم آشنايى با الذريعه باعث شده است كتابهايى كه مرحوم آقا بزرگ چند بار معرفى كرده باز هم (مستدرك) تصور شود براى نمونه:
ش ١: آئين بهين تأليف محمد عباس بن احمد بن محمد شروانى يمنى كه در الذريعه ( ج٢, ص٤٧٠) ذكر شده است. همين كتاب را مرحوم صدر الافاضل در مطلع الانوار با عنوان (آيين بهلين) ترجمه فارسى كتاب قانون ذكر كرده است و ترجمه مؤلف در نقباء البشر (ج ٣, ص ٩٨٧, ٩٨٨) ذكر شده است.
ش٢:الاربع عشريات كه در الذريعه (ج ٢٤, ص ٢٣٥و ٢٣٦ )با عنوان نظم المناقب فهرست شده است كه چهارده منظومه از شانزده منظومه محمد كاظم بن محمد صادق كاشانى اصفهانى (١٢٠٥ ـ ١٢٧٣هـ ) مى باشد كه در الذريعه با مشخصات و تاريخ تأليف و … معرفى شده و نسخه آن در كتابخانه سيد محمد على روضاتى در اصفهان موجود است.
ش٤١: اسرار القلوب فى اوصاف المحبوب تأليف ميراز محمد باقر لاهيجى اصفهانى مشهور به نواب كه در الذريعه (ج ٢٢, ص٢٥٢ )فهرست شده و ترجمه مؤلف نيز در الكرام البرره (ج ١, ص١٨٨) آمده است.
ش ٤٩: اظهار الحق و معيار الصدق تأليف احمد بن زيد العابدين علوى عاملى اصفهانى كه درباره زندگينامه ابومسلم خراسانى است و در الذريعه درسه مدخل معرفى شده است.
در ج٤,ص١٥٠ ذيل ترجمه ابى مسلم المروزى;
در ج٩, ص١٢٢١ ذيل ديوان نقيبى اصفهانى;
و در ج ١١, ص٩١ با عنوان (رساله اظهار الحق و معيار الصدق):
ش ٥١: افضل التفاسير تأليف غلامحسين زندى شيرازى افضل الملك كه خلاصه تفسير مجمع البيان مى باشد در ج٢٢,ص٢١٢ با عنوان (مخلص مجمع البيان) معرفى شده است.
ش٥٢:افضل التواريخ تأليف غلامحسين زندى شيرازى. افضل الملك درباره تاريخ حكومت مظفر الدين شاه قاجار در ج ٢٢, ص٢١٢ در ذيل اثر ديگر مؤلف (افضل التفاسير) با معرفى نسخه خطى معرفى شده است.
ش٦٢ و ١٢٨: انجمن آرا = تذكرة شعرا تأليف احمد بيك بن فرامرز گرجى متخلص به اختر در ج ٤, ص ٢٨ ذيل تذكره انجمن خاقان فاضل گروسى با عنوان (تذكره شعراءِ عصر فتحعليشاه قاجار )معرفى شده. سير تأليف اين تذكره و وفات مؤلف و ادامه تدوين تذكره و … به طور مفصل ذكر شده است و با ر ديگر در ج ٩,ص٦١ ذيل عنوان (ديوان اختر الگرجى) يادآورى شده است.
ش٧٠: انيس العارفين فى شرح منازل السائرين تأليف صفى الدين محمد طارمى كه در ج ٢٢, ص٢٤٨ در ذيل منازل السائرين دربخش شروح فارسى از نسخه خطى كتابخانه مجلس معرفى شده است.
ش٧٤: بحر الآمال تأليف محمد محسن بن محمد رفيع رشتى اصفهانى متخلص به عاصى در ج ٩, ص١٠٠٤ ذيل ديوان ِمؤلف, فهرست آثار از جلمه كتاب (بحر الآمال ) معرفى شده است.
ش٨٤ و ١٢٧: بزم خاقان = تذكرة السلاطين تأليف شاهزاده محمد فرزند فتحعليشاه قاجار كه درج ٩, ص ٤٥٩ ذيل (ديوان سلطان قاجار) ذكر شده و دو نسخه خطى كتابخانه مجلس و سپهسالار معرفى شده است.
ش ٨٧: البلابل و القلاقل اثر ابوالمكارم محمود بن محمد حسنى واعظ مفسر و متكلم قرن هفتم كه در ج ٣, ص١٤٠ بدون ذكر مؤلف در ج ٢٦,ص١٠٦ با ذكر مولف ذكر شده است و در دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى (ج١, ٦٧٦) كامل معرفى شده است.
ش ١٠٢:التبصره فى التصريف تأليف محمد كريم خان قاجار از بزرگان شيخيه كرمان در ج٢٦,ص ١٤٦ با عنوان اصلى التبصره در علم صرف به زبان عربى معرفى شده است, اين كتاب در سال ١٣٧٢ ق (چاپ اوّل) در ١٣٨٤ ق (چاپ دوم) در كرمان منتشر شده است. كتابشناسى آن در فهرست مشايخ عظام, ص ٤٣١ آمده است,
ش١٠٥ و ١٠٨:تجويد القرآن تأليف حاجى بن يوسف الدين اسحاق شفتى گيلانى در ج ٨, ص١٥٢ با عنوان دستور تجويد معرفى شده است.
ش١٢١: تحليل الكلام فى فقه الاسلام تأليف شيخ راضى تبريزى نجفى كه در الذريعه ج٧, ص٢٣٢ با عنوان خلاصه الكلام فى فقه الاحكام فهرست شده است و علاوه بر الذريعه در معجم رجال الفكر و الاذب: ج ١, ص٢٩٦, گنجينه دانشمندان, ج ٢,ص١٠٠, نقباءِ البشر, ج ٢, ص٧١٧, آثار الحجه, ج ٢,ص٩٣, تربت پاكان قم,ج ٢, ص٧٠٣, موسوعة نجف الاشرف, ج ٧,ص ٨٥, مع علماء النجف, ج ٢, ص١٧٥ با همين عنوان ذكر شده است. اين اثر در سال ١٣٨٢ ش از سوى انتشارات امير قلم تهران منتشر شده است.
ش١٢٣: تذكرة الافكار حكيم سعيد بن محمد صالح خلخالى, در ج ٢٦, ص١٧٨ با همان عبارات و الفاظ معرفى شده است.
ش١٣٠: تذكره كاظم با عنوان (تذكرة الشعراء) كاظم توسيركانى در ج ٩, ص٩٠٠ از نسخه موجود در كتابخانه مجلس با عين عبارات و الفاظ معرفى شده است.
ش ١٥٧ و ٥٤٣: تزويج نامه و منظومه تزويج نامه تأليف ميرزا عبدالمجيد ناجى تبريزى در ج ١٩,ص ١٤٢ با عنوان (مثنوى تزويج نامه) از نسخه موجود در دانشگاه تهران معرفى شده است,
ش ١٥٨: تشويق السالكين الى معارج الحق و اليقين اثر ملا حبيب اللّه شريف كاشانى در ج ١٩, ص١٤٣ با عنوان (مثنوى تشويق السالكين) معرفى شده است.
ش ١٥٩:تصريف از سيد محمد تقى بن محمد شفيع كازرونى بوشهرى كه در الذريعه با عنوان (شرح تصريف) در ج ١٣, ص١٤٩ فهرست شده است. علاوه بر آن سيد محمد تقى حجّت بوشهرى از علماى قرن چهاردهم مى باشد و اين كتاب را در اوايل تحصيل در حوزه به سال ١٣١٥ ق نوشته است كه اشتباهاً از علماى قرن سيزدهم قلمداد شده و مزيد بر آن, كتاب (تصريف) كه از نام و آغاز و انجام آن روشن است در علم (صرف) مى باشد كه عنوان شده از عوامل فى النحو, الفيه ابن مالك, و مصنفات زمحشرى و … اقتباس شده است. شرح حال و آثار اين نويسنده در كتاب علما و نويسندگان بوشهر بر پايه كتاب الذريعه الى تصانيف الشيعه, شيخ آقا بزرگ تهرانى نويسندگان بوشهر, ص ٢٨, ٢٩,٦٠ و ٦١ به تفصيل آمده است.
ش١٦٣: تعليقات على المسائل المهنائية تأليف شيخ اسماعيل بن محمد حسين مازندرانى كه در ج ٧,ص١١٠ با عنوان (حواشى المسائل المهنائيه) از ملا اسماعيل خواجوئى (م١١٧٣ ق) كه در زمان حمله افغان ها به اصفهان در سال ١١٣٥ ق تأليف شده است.
ش١٧١: تفسير آيه شريفه (رب المشرقين و رب المغربين) اثر محمد تقى بن محمد حسين كاشانى كه در ج ٤,ص ٤٨٩ با عنوان (توضيح الآيات ) ذكر شده كه جواب سؤال از بعضى آيات و تفسير آيه (رب المشرقين و …) مى باشد و نسخه موجود در كتابخانه آستان قدس رضوى معرفى شده است و اين كتاب در سال ١٣٠١ ق در تهران به طبع رسيده است.
ش١٧٢: تفسير آيه شريفه (فلا اقسم بمواقع النجوم) تأليف محمدبن محمود دهدار در ج ٢٦,ص١٤٥ با عنوان (تاويل آيه فلا اقسم بمواقع النجوم) فهرست شده است.
ش١٨٨: تلخيص التراجم و تنقيح المعاجم از تأليفات سيد محمد بحر العلوم حسينى قزوينى در ج ٥, ص١١٥ در ذيل (جغرافياى عالم) اثر ديگر مولف ذكر شده است و بار ديگر در ج ١٠, ص١٤٨ با عنوان (رجال السيد محمد) به طور مستقل معرفى شده است.
ش ١٩١: التهذيب فى النحو از آثار شيخ بهائى كه در اصل (تهذيب البيان) مى باشد در ج٤, ص١١٥ و ج ٤, ص٥٠٩ معرفى و شروح اين كتاب در ج ١٣, ص ١٥٨ فهرست شده است.
ش ١٩٧:جامع الاحكام فى مسائل الحلال و الحرام, تأليف رضى الدين محمد الحسينى در ج ٢٤,ص٣٦٢ در پاورقى با تصريح به اينكه در محل خود آورده نشده است در ج٢٦, ص٢٤٧ به طور مفصل معرفى شده است.
ش ٢١٤: الجواهر السنيه شرح عوامل المائه تأليف محمد على بن محمد حسن آرائى كاشانى در الذريعه ج١٣,ص٣٧٢ و ج ٢١,ص٣٨٥ معرفى شده است.
ش٢١٦:جواهر مكنونه, تأليف مصطفى بن محمد خوئى كه ج٥, ص٢٨٢ با عنوان (جواهر مكنونه او لئالى مخزونه) آمده است.
ش ٢١٧: جواهرنامه تأليف شاه محمد بن مبارك قزوينى كه در ج ٢١, ص٢٥٥ با عنوان (معرفت جواهر يا جواهر نامه) معرفى شده است.
ش ٢٤٨: حاشية الشفاءِ از آقاجمال خوانسارى كه حاشيه بر قسم الهيات شفا مى باشد و با همان آغاز و تفصيل در الذريعه ج ٦, ص١٤٢و ١٤٣ معرفى شده است.
ش٢٧٠:حدائق الادباء, تأليف عبدالرزاق بيك بن نجفقلى دنبلى در ج٩, ص١٠٨٣ در ذيل عنوان ديوان مؤلف ديوان مفتون دنبلى معرفى شده است.
ش ٢٧١ :حدوث العالم تأليف حسين بن ابراهيم تنكابنى كه در ج١, ص٨٩ با عنوان (اثبات حدوث العالم) معرفى شده است.
ش ٢٧٥:حقيقة الايمان تأليف شهيد ثانى كه در ج ٧, ص٣٠ و ٣١ با عنوان (حقايق الايمان )قريب به يك صفحه معرفى شده است و بار ديگر در ج ٢, ص٥١٤ با عنوان (الايمان و الاسلام ) معرفى شده است و اين كتاب در ١٣٠٥ ق به طبع رسيده است.
ش ٢٧٧ و ٣٦٠: حكمة يمانى در شرح فصل ثانى = شرح الدرر المكنوزه, تأليف محمد بن محمد باقر نواب لاهيجى كه در ج٢٢, ص٢٥٢ با عنوان (منازلات ) مجموعه رسائل فارسى از روى نسخه شماره ٦٨٢ كتابخانه ملّى معرفى شده است.
ش٣١٠: رسالة الخطيه تأليف شيخ احمد بن عبدالرضا البصرى (مهذب الدين) با عنوان (رسم الخط) در ج ١١, ص٢٣١ با مشخصات تأليف در روستاى خاور از نواحى مشهد و آغاز نسخه (احمدك يا من علّم…) معرفى شده است.
ش٤٣٦ :قلائد الدرر فى بيان آيات الاحكام تأليف احمد بن اسماعيل جزايرى نجفى (متوفى (١١٥١) كه در الذريعه ج ٤, ص٢٦٩ با عنوان (تفسير جزايرى) و ج ٤, ص٣٠٢ با عنوان (تفسير قلائد الدرر) و در ج ١٧,١٦١ و ١٦٢ با عنوان (قلائد الدرر فى بيان آيات الاحكام بالاثر) به طور مفصل معرفى شده است.
ش ٤٦٢:اللآلى البهيه از محمد بن اسماعيل آلابى كه در الذريعه ج ٣, ص١٦٥ با عنوان (الرسالة البهيه ) و ج ١١, ص١٣٣ با عنوان (الرسالة البهيه فى الرد على الطائفة الغويه) و در ج ١٥, ص٢٩٥ با نام (عقد اللئالى البهيه فى رد الطائفة الغبيه) معرفى شده است كه نام اصلى كتاب (عقد اللئالى البهيه فى الرد على الطائفة الغبيّه) مى باشد.
مؤلف آن محمد بن اسماعيل بن عبدالجبار الحائرى معروف به ابى على رجالى صاحب كتاب رجال (منتهى المقال فى احوال الرجال) مى باشد,اين اشتباه در نام و مؤلف كتاب از فهرست كتابخانه مركز مطالعات كه مؤلف را (محمدبن اسماعيل أبّى) معرفى كرده ناشى شده است و مؤلف هم كلمه (أبّى ) را تبديل به (الآبى) نموده است.
ش٥٠٢: مروج الذهب و معاد الجواهر از على بن حسين بن على مسعودى (م ٣٤٦ هـ) كه در الذريعه در (ج ١, ص ٣٣١) ذيل مدخل (اخبار الزمان و من اباده الحدثان) آمده است.
مسعودى بنا بر نوشته خود در مقدمه مروج الذهب و مقدمه التبنية و الاشراف كتاب اخبار الزمان را در سى جلد تأليف كرده كه درباره تاريخ و جغرافياى اماكن و ذكر ملوك و اخبار انبياء و تاريخ خلفاى راشدين و بنى اميه و بنى عباس مى باشد و از آغاز آفرينش تا سال تأليف كتاب (٣٣٢ ق) را در بر مى گيرد و بار ديگر خلاصه را مختصر نموده و (مروج الذهب و معاد الجواهر ) ناميده است. نسخه هايى از اين كتاب در كتابخانه ظاهريه دمشق و كتابخانه آبروزينانا ميلان ايتاليا موجود است, مرحوم آقا بزرگ طهرانى كتاب مروج الذهب را در معرفى كتاب هاى ديگر ٦٥ مربته تكرار كرده است.
ش٤١٦: عجائب الاخبار و نوادر الآثار تأليف علامه سيد عبداللّه شبر كه در ج ١٥, ص٢١٨ با عنوان (غرائب الاخبار و نوادر الآثار ) معرفى شده است كه در دوازده هزار سطر تأليف گرديده است.
ش٥٤٠: منشعبة للصرف كه در ج ٢٣, ص٤٦ با عنوان (منشعبة ) ذكر شده است.
ش ٤٦٧:لمعات قدسيّه از احمد بن بن محمد ابراهيم بن نعمت اللّه الاردكانى كه در ج ١١, ص٥٠ با عنوان (رسالة فى اربعين حديثاً ) ذكر شده است.
ش ٤٦١: لئالى الاحكام تأليف ميرزا ابراهيم بن جمال الدين محلاتى كه در ج ١٨, ص٢٥٧ معرفى شده است كه در حقيقت تأليف جمال الدين محلاتى مى باشد و در نقباء البشر (ج ١, ص١١) نيز تصريح شده است: (كما ذكره الميرزا فرصت شيرازى آثار العجم ص ٤٤٠ و ذكران والده مرجعاً فى محلات وله شرح زبدة الاصول و لئالى الاحكام فى الفقه) اين اثر تأليف والد ميرزا ابراهيم, ميرزا محمد على جمال الدين محلاتى مى باشد.
ش ٤٧٥: مبانى الفروع تأليف شيخ ابراهيم شيروانى از شاگردان صاحب جواهر كه در ج ١٩, ص٤٦ با عنوان (مبانى الفقه) از نسخه موجود در كتابخانه نجف اشرف معرفى شده است.
ش ٥٧٤: نوافح الاسحار فى نتايج الاخبار تأليف شيخ محمد مهدى فتونى عاملى نجفى كه در الذريعه ج ٢٤, ص٤٢ با عنوان (نتايج الاخبار و نوافح الازهار فى الاحكام المنصوصة بالعموم و الخصوص من الكتاب و المائوة عن الائمة الاطياب فى كتب الاربعه و غيرها من كتب الاصحاب) به صورت مفصل فهرست شده است.
ش ٥٧٤: نوافخ الاسحار فى نتايج الاخبار تأليف شيخ محمد مهدى فتونى عاملى نجفى كه در الذريعه ج ٢٤ ص ٤٢ با عنوان اصلى (نتايج الاخبار و نوافح الازهار) معرفى شده است و غير از آن در تكمله امل الامل: ٣٩٢ و اعيان الشيعه ج ١٠, ص ٦٧ ,فهرست كتابخانه مرعشى ج ٢٠/١٢ با همين عنوان فهرست شده است.
ش ٥٧٧: نهاية الايضاح فى شرح باب المساحة من المفتاح تأليف محمد على بن اسماعيل حسينى بيرجندى كه در ج ٢٤, ص٣٩٦ با عنوان (نهاية الايضاح) در موضوع هندسه معرفى شده است.
ش ٥٤٨:منهج اليقين و صحيفة المتقين كه اين مدخل با مدخل تكرارى ١٤١ با عنوان (ترجمه بحار الانوار) معرفى شده است,تأليف محمد رضى بن محمد تقى بن عبداللّه بن محمد تقى مجلسى ( برادرزاده علامه مجلسى دوّم) مى باشد كه جلد نهم بحار الانوار در موضوع امامت اميرالمؤمنين على(ع) را به فارسى ترجمه كرده است. اين كتاب در الذريعه ( ج ١٥, ص ٢٣) با عنوان صحيح (صحيفة المومتقين و منهج اليقين) و بار ديگر در ج ٤,ص ٨٨ با عنوان (ترجمه تاسع بحار )معرفى شده است و فقط در دو نسخه موجود در كتابخانه آيت اللّه مرعشى نجفى به شماره ١٨٧٦ و ١٩٠٧ با عنوان (منهج اليقين و …) فهرست شده است و در نسخه هاى ديگر كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٧١٧٨, در فهرست نسخه هاى خطى فارسى (ج ٢, ص٩٦٨ و ج ٦, ٤٥٠١) در كتابخانه ملى ملك به شماره ٦١٤٤, در فهرست نسخه هاى خطى فارسى پاكستان (ج١٠,ص٢٩٦,٢٩٧) در كتابخانه موزه ملى كراچى و كتابخانه آصفيه هند: (ج ٣,ص٣٨٠) و,. عنوان (صحيفة المتقين و منهج اليقين) آورده شده است.
ش٧٠ و ٣٨٧ :انيس العارفين فين فى شرح منازل السائرين تأليف صفى الدين محمد الطارمى كه در الذريعه (ج ٢٢, ص ٢٤٨ ) با مختصات معرفى شده از روى نسخه كتابخانه مجلس معرفى شده است.
ش ٢٣٧: حاشيه شرح آداب البحث للعضدى = حاشية الرسالة الحنفية اين حاشيه تأليف ابوالفتح بن مخدوم حسينى قزوينى (م٩٧٦ ق / ١٥٦٨م ) در سال ٩٥٣ ق تأليف شده است كه تاريخ وفات مؤلف (٩٥٠ ق) در صفحات ١١٨ و ١٢٢ اشتباه ثبت شده است و مرحوم آقا بزرگ طهرانى كتاب مورد نظر را با تأليف ديگر مولف حاشيه بر شرح قطب الدين رازى بر شمسيه نجم الدين كاتبى قزوينى كه هر دو در موضوع منطق مى باشد با عنوان (حواشى النقيه على الآداب و الشمسيه) در ج ٧,ص ١١١ ذكر كرده است كه حاشيه است بر شرح ملامحمد حنفى تبريزى بر كتاب (آداب البحث ) قاضى عضد الدين ايجى و موضوع آن آداب البحث يا مناظره; صنعت جدل در منطق مى باشد و ده ها نسخه از جمله در كتابخانه اداره اوقاف موصل هفت نسخه, كتابخانه آستان قدس رضوى(ع) سه نسخه, كتابخانه دانشگاه تهران دو نسخه,كتابخانه آيت اللّه مرعشى نجفى دو نسخه, و كتابخانه وزيرى يزد و كتابخانه مدرسه فيضيه و … موجود مى باشد و جالب اينكه در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ٢/٣٧٤٣ معرفى در فهرست جلد دهم, بخش چهارم, صفحه ١٧٣٨ و به شماره ٢/٣٤٨٢ در جلد دهم, بخش سوم, صفحه ١٤٤١ موجود است كه مؤلف فقط به فهرست كتابخانه مركز مطالعات و تحقيقات اشاره كرده است,براى اطلاعات بيشتر به دائرة المعارف تشيع (ج١,ص ٤٢٨, ٤٢٩) دايرة المعارف بزرگ اسلامى (ج٦, ص١٠٠ ) و موسوعة مولفى الاماميه (ج ٢, ص٢٤٣, ٢٤٤) مراجعه شود. همين مؤلف در دايرة المعارف تشيع به اشتباه دو مرتبه (در ج ١ با عنوا ن ابوالفتح سعيدى و در ج ٩ با عنوان شرقه) معرفى شده است. شيعه شناسى صاحبان آثار
مرحوم آقا بزرگ تهرانى در الذريعه به كتاب هاى نويسندگان غير شيعى كه خارج از موضوع كتاب است پرداخته است و علت آن دلايلى از اين دست مى باشد: ١ و اين آثار درباره شيعه و اصول و اعتقادات شيعه تأليف شده است; ٢. بودن مؤلف در مجتمع شيعى و تأليف كتاب به روش تشيع كافى است حكم كنيم از تأليفات شيعه محسوب شود; ٣. نويسندگان آثار از نظر سياسى شيعه نبوده, لكن اكثريت از نظر فلسفى و كلامى شيعه بوده اند; ٤. با فهرست اين آثار مانع از بين رفتن و مفقود شدن آنها گرديد, چه اينكه بسيارى از فهرست هاى نسخه هاى خطى و كتاب هاى تراجم و كتابشناسى و … هنوز چاپ نشده بود; ٥. ذكر بعضى كتاب ها و تعليقات از سوى ديگران صورت گرفته است, امّا الذريعه نيز بايست تنقيح و تنظيم شود و مؤلف مستدرك بعد از نيم قرن همان سبك و سياق را پى گرفته و عناوينى را بدون نظم و روش عرضه كرده است, براى نمونه:
٢٤١, ٢٥٧:حاشيه شرح حكمة العين و حاشيه محاكمات تأليف ميرزا حبيب اللّه جان باغنُوى شيرازى (٥٩٩٤) يكى از آخرين حكماى بزرگ ايران پيرو طريقه اشمريه و از شافعيا ن متعصب مى باشد.
ش ١٥٤: تشريح الادارك فى شرح تشريح الافلاك, تأليف ابراهيم بن حيدر صفوى حسين آبادى. اين كتاب شرح مزجى (تشريح الافلاك ) شيخ بهائى در موضوع علم هيئت مى باشد و از نسخه معرفى شده كتابخانه مرعشى فهميده مى شود كه شارح در خطبه آغازين كتاب به مسلك جد خود احمد بن حيدر حيدرى شافعى بوده است.
١٧٦: تفسير و حاشيه نهاية الطلب ازشاه نعمت اللّه ولى كه غير شيعه بودن و پيرو طريق اشعريه بودن وى احتياجى به توضيح ندارد.

مواردى ديگر
ش٢٤٢ و ٢٤٤ :حاشيه شرح حكمة العين و حاشيه شرح المواقف كه از روى فهرست مجلس به اشتباه تاليف كمال الدين مسعود شيروانى (٩٩٥ ق) محسوب شده است و همان گونه كه در كشف الطنون (ج ١, ص٦٨٥ ) معجم المؤلفين (ج١٢, ص٢٢٧) و فهرست دانشگاه تهران (ج ٣,ص ٢٣٨) مسطور است تأليف كمال الدين مسعود شيرازى مى باشد.
ش٢٩٢: دقائق التأويل و حقائق التنزيل تأليف ابى المكارم قوام الدين محمد حسنى از منابع تعليقه الذريعه محقق طباطبائى و مقدمه كتاب البلابل و القلاقل نوشته شده است, غافل از اينكه در كتابخانه مجلس به شماره ١٨٣٩٤ [فهرست كتابخانه مجلس سنا, ج٢, ص٣٢٤] نسخه آن موجود است.
* تاريخ وفات مير ابوالفتح حسينى سعيدى در صفحه ١١٧ سال ٩٧٦ ق و در صفحه ١٢٢ سال ٩٥٠ق نوشته شده است.
ش٢٩٧: ديوان بهجت الشعراء او شعره كه نوشته شده است اشعارش در مجموعه قلندرشاه موسوم به دفتر الهيات يافت شده است و مؤلف غير از وى چند شعر از عبدالباقى افندى و قلندر شاه خوئى پيدا كرده و براى هر كدام ديوان درست كرده است در جلد هفدهم فهرست كتابخانه مجلس ديوان بهجت قاجار به شماره ٥٩٥٢ معرفى شده است.
ش٢٢٠:حاجى بنياد مجموعه اى است كه به خط حاجى بنياد تبريزى خوشنويس كتابت شده است وبه اين ترتيب نام كتاب, مولف و خطاط يك عنوان شده است.
ش٢٩ ١و ٤٣٨: تذكره شعراى كاشان يا كاشانه دانش تأليف حسين بيضائى (پرتو) كه مؤلف چنين معرفى شده است:
(للميرزا حسين بن الميرزا على محمد خان الاديب الروح الامينى الآرانى الكاشانى المشتهر بپرتو بيضائى من ادباء القرن الاخير و المتوفى سنه ١٣٤٨ ش و المدفون بمقبرة الفيض الكاشانى بمدينة الكاشان). با اين اطناب كتاب بعد از سال تأليف الذريعه نوشته شده و مؤلف غير از اين هم تأليفات ديگرى درباره تاريخ كاشان, تاريخ زورخانه (ورزش باستانى ايران) و… داشته است كه يكى گلچين شده است.
ش ٣٠٠: ديوان عبدالباقى افندى اوشعره كه منبع آن معرفى شده است :(فى دفتر الهيات لقلندر شاه خوئى فى مكتبة المجلس برقم ٨٩١٩, من ورقة ٢٧٣ الى ٢٧٢) و اين گونه يك ورقه شعر ديوان معرفى شده است,
ش١٠٤: تجويد القرآن كه موضوع كتاب شيخ مهذب الدين احمد بن عبدالرضا بصرى مى باشد عنوان كتاب تلقى شده است. با اينكه صاحب الذريعه نيز اين كتاب را با عنوان تجويد القرآن آورده است, مؤلف به جاى (ياتى بعنوان) نوشته است (مرّ باسمه) كه در صفحات بعد با عنوان (التنضيديه) آمده است.
ش٣٨: استيفاء المهمّات: كه در ادامه معرفى آمده است (ذكره الاستاد الحائرى بهامش نسخة من الذريعه من دون ذكر اسم المؤلف ) كه بدون اينكه معرفى شود در چه موضوع, مؤلف, از كدام كتابخانه و مصدر كتابشناسى اخذ شده است كه البته نمونه هاى ديگرى از اين قبيل وجود دارد. فهرست تأليفات شيعه و الذريعه
الذريعه بزرگترين و غنى ترين منبع كتابشناسى كه مى بايست تنظيم و تصحيح و تكميل گردد ودر عصر حاضر دانشنامه هايى به اين امر مى پردازند از جمله :
١. فهرست آثار مكتوب شيعه٢ كه به همت محقق پر تلاش حجت الاسلام رضا مختارى در مؤسسه كتابشناسى بزرگ شيعه در قم تدوين مى شود كه به فهرست آثار شيعه به طور اعم از آغاز تا سال ١٤٠٠ ق به سه زبان فارسى, عربى و انگليسى مى پردازد, اين منبع قريب به چهل جلد رحلى خواهد شد و هم اكنون در مرحله تحقيق مى باشد.٣
٢. موسوعة مؤلفى الاماميّه كه در مجمع الفكر الاسلامى= مجمع انديشه اسلامى در قم تدوين مى شود كه قريب به صد جلد وزيرى خواهد شد. در اين اثر نام مؤلفين به ترتيب نام كوچك و ترتيب الفبا تنظيم شده و شرح حال علمى و تأليفات آنها ذكر مى شود و شامل نويسندگان شيعه اماميّه از آغاز تا سال تدوين كتاب مى شود از اين موسوعه هفت جلد از سال ١٤٢١ ق تا كنون, حرف الف از نام (آتشى تا )اقرار به چاپ رسيده است.
اين دانشنامه ها همتى بزرگ و تحقيقى جامع مى طلبد, چرا كه فهرست تمام آثار شيعه اعم از نسخه هاى خطى و چاپى در كليه موضوعات و كه در تمام گستره جهان تأليف شده اند, فراتر از گفتن و نوشتن مى باشد, اميد است فهرست آثار شيعه كه ادامه راه الذريعه مى باشد به طور منظم و جامع نه اين گونه كه در نقد آمده است به صورت پراكنده پريشان تداوم يابد.
١ . مجلات بعدى نيز در شرف طبع قرار دارد كتاب ماه (كليات ) ٩٦: ٢٨ و ٢٩ .
٢. اين نام قطعى نمى باشد.
٣. اين طرح در مجله آينه پژوهش شماره ٢٩ ـ ٣٠ (بهمن و اسفند ١٣٧٣) معرفى شده و سپس به صورت كتاب مستقل با عنوان طرح تدوين كتابشناسى بزرگ شيعه در سال ١٣٧٦ از سوى مركز بررسى هاى اسلامى الغدير و بار ديگر در كتاب جمع پريشان [مجموعه مقالات جناب آقاى مختارى] در جلد اوّل به طبع رسيده است.