آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٢ - كتابشناسى اخلاق

كتابشناسى اخلاق


بخش دوّم ١ـ كتابهاى عربى
١. آداب العرب و الفرس. ابن مسكويه. (رك: الحكمة الخالدة).
٢. آداب النفس. سيد محمد عيناثى عاملى. با مقدمه و تصحيح و حواشى سيدكاظم موسوى مياموى. دو جلد. جلد اول (تهران, المكتبة المرتضوية, ١٣٨٠ق), ٣٣٤ص, وزيرى.
اين كتاب از مؤلفات معتبر در مواعظ و اخلاق است كه بر يك مقدمه و ٢٦ فصل و خاتمه مرتب داشته. جلد اول تا آخر فصل چهاردهم (در نفس و آداب عزلت و صحبت و سفر و عفت و تقوى, ترغيب به اطاعت, زهد و احوال پارسايان و تواضع و حيا و وفا) و جلد دوم مشتمل بر مباحث خوف و رجاء, فقر و جوع, حرص و امل, مخالفت هواى نفس غضب و حلم, اصلاح نفس, خير و شر, اسباب شرور, انواع خيرات و شرور و كيفيت معاشرت اخوان صفاء, ماهيت ايمان و خصال مؤمنين, آداب دعوت الى الله تعالى و گفتار در نفس است. (رك: فهرست پيشين, ص٤٤٧ ـ ٤٤٨)
٣. اتحاف السادة المتقين بشرح اسرار احياء علوم الدين. سيد مرتضى زبيدى (صاحب كتاب تاج العروس). ده جلد. (مصر, چاپخانهميمنيّه, ١٣١١ق). اين كتاب شرح مزجى مفصلى است بر (احياء علوم الدين) غزالى, شامل توضيحات لغوى و ذكر اسناد حديث و نكات معنوى.
٤. احياء علوم الدين. ابوحامد محمد غزالى. (مصر, مطبعة الحلبى, ١٣٤٧ق). ٤جلد.
٥. الاخلاق. منسوب به عارف معروف محيى الدين ابن العربى. (مصر, بى نا, ١٣٣٢ق). اين رساله كه در صفحهآخر به نام (تهذيب الاخلاق) ضبط شده, مختصرى است در اصول اين فن به ضميمهگفتارهايى در پند. اين رساله با سبك ابن عربى مباينت دارد و در آثار وى چنين رساله اى ضبط نشده است. معجم المطبوعات العرببه ( در ذيل ستون ١٧٦) بودن اين رساله را از ابن عربى تكذيب كرده و اين رساله را همان تهذيب الاخلاق ابن عدى تكريتى (متوفى ٣٦٤ق, شاگرد فارابى) دانسته است. (فهرست پيشين, ص٤٩٢).
٦. اخلاق العلماء. ابوبكر محمدبن حسين بن عبدالله آجرى. تحقيق فاروق حماده. (دمشق, مكتبة العرفان, ١٣٩٢ق).
٧. الاخلاق عند الغزالى. زكى مبارك. (مصر, چاپخانهرحمانيه, بى تا). اين كتاب كه دانشنامهدكتراى مؤلف است, شرح احوال و بيان آراء و نقد افكار غزالى در علم اخلاق است. (فهرست پيشين, ص٤٩٧).
٨. الاخلاق و السيّر. (رسالة مداواة النفوس و تهذيب الاخلاق و الزهد فى الرذائل). ابن حزم اندلسى. همراه با ترجمه به فرانسه از السيدة ندى توميش, به تصحيح احمدعمر المحصانى. (بيروت, اللجنة الدوليّة لترجمة الروائع, ١٩٦١م). متن عربى ٩٣ص. در ديباچه آمده: آنچه در اين رساله آمده, نتيجهتجربيات عمرى است.
٩. الاخلاق و الواجبات. شيخ عبدالقادر مغربى, از فضلا و ادبا و نويسندگان بارع عرب و از ياران سيد جمال الدين اسدآبادى. (قاهره, چاپخانهسلفيه, ١٣٤٧ق). اين كتاب در بيان اخلاق و وظايف دينى, فردى, خانوادگى و اجتماعى (طبق برنامههفتگى) است. (فهرست پيشين, ص٥٠٠).
١٠. ادب الاسلام. صالح حمدى حماد. (مصر, چاپخانهمدرسهوالده عباس اول [كذا]., ١٣٢٥ق). مختصرى است روان شامل عقايد و آداب عبادت و علم و عمل و معاشرت و حكومت و تهذيب نفس. (فهرست پيشين, ص٥٠٠).
١١. ادب الدنيا والدين. ابوالحسن على بن محمدبن حبيب ماوردى شافعى. (قم, المنشورات الاروميه, ١٤٠٤ق). ٣٥٠ص. اين كتاب مجموعه اى است مشتمل بر جمله اى از محاسن آداب و اخلاق و مواعظ و مرتب بر پنج باب: فضل عقل و مذمت هوا و هوس. ادب دين. ادب دنيا. ادب نفس. جنبهادبى اين كتاب غالب بر جبنهعلمى آن است. (فهرست پيشين, ص٥٠٠) اين كتاب داراى شرح نيز هست (رك: منهاج اليقين).
١٢. الادب الصغير و الادب الكبير. ابن مقفع. (بيروت, داربيروت للطباعة و النشر, بى تا).
١٣. الاذكياء. ابى الفرج عبدالرحمن بن على بن الجوزى. (بى جا, مكتبة الغزالى, بى تا), ٢٤٧ص. مؤلف در مقدمه با اشاره به اينكه عقل مهم ترين موهبت الهى است و بهترين وسيله براى خداشناسى و كسب فضائل, داستانهايى در احوال تيزهوشان و خردمندان آورده است.
١٤. الاربعون حديثا فى حقوق الاخوان. محمدبن عبدالله حسينى, معروف به (ابن زهرهحلبى. تحقيق نبيل رضا علوان (چاپ اول: بى جا, بى نا, ١٤٠٥ق). ١٠٧ص.
١٥. الاربعين فى اصول الدين. ابوحامد محمد غزالى. (مصر, چاپخانهالكردستان العلميه, ١٣٢٨ق). اين كتاب مرتب بر چهار قسم در عقايد و اسرار عبادات و اخلاق مذمومه و محموده و نمونهجامعى است از روش مخصوص غزالى از ربط فقه به اخلاق و حسن تمثيل و تشبيه, و تفصيل مطالب را به مؤلفات ديگرش احاله داده است. (فهرست پيشين, ص٣٨٦ و ٥٠٢).
١٦. ارشاد القلوب الى الصواب المنجى مَن عَمِل به من اليم العقاب. ابومحمد حسن بن محمد ديلمى. (چاپ چهارم: لبنان, بيروت, بى نا, ١٣٩٨ق). دو جلد در يك مجلد, جلد اول.
١٧. الارشاد لمن طلب الرشاد. محمدحسن نائينى. (بيروت, دارالصادق, بى تا).
١٨. اسرار الصلاة. حاج ميرزا جواد ملكى تبريزى. (تهران, كتابفروشى فرهومند, ١٣٩١ق), ٣١٨.ص
١٩. اطباق الذهب. شرف الدين عبدالمؤمن بن هبة الله مغربى اصفهانى. (بيروت, المكتبة الانسيه, ١٣٠٩ق).
٢٠. اطواق الذهب فى المواعظ و الخطب. جارالله ابوالقاسم محمودبن عمر زمخشرى. شرح لغات از يوسف افندى. (چاپ سوم: بيروت, بى نا, ١٣١٤ق), ١١٢ص.
٢١. ايقاظ العلماء و تنبّه الامراء. احمد كوزه كنانى. (قم, دفتر تبليغات اسلامى, ١٣٦٤), ١٣٢ص.
٢٢. ايها الولد. ابوحامد محمد غزالى. چاپ شده در (مجموعة الرسائل) (٣٢رساله), گردآورنده: ابوالقاسم عبدالرحمن ابن اسماعيل بن ابراهيم معروف به ابى شامه شافعى. (مصر, بى نا, ١٣٢٨ق), ٦٣٦ص. رساله ايها الولد (٢٨صفحه) به تقاضاى يكى از شاگردان غزالى نوشته شده است. اين رساله اخيراً تحت عنوان اى فرزند به فارسى ترجمه شده است.
٢٣. بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام. محمدباقر مجلسى, (چاپ سوم: بيروت, مؤسسة الوفاء, ١٤٠٣ق), جلد ٦٩ تا ٧٨ (دربارهمكارم و معايب اخلاق و…)
٢٤. تاج العروس. ابن عطاء شاذلى. (مصر, چاپخانهعثمانيه, ١٣٠٥ق). مؤلف (توبه) را عنوان قرار داده و به وعظ و اندرز پرداخته است.
٢٥. تذكرة السامع و المتكلم فى ادب العالم و المتعلم. ابن جماعة, تحقيق سيد محمد هاشم ندوى. (حيدرآباد دكن, دائرة المعارف العثمانيه, ١٣٥٤ق). اين كتاب دربارهآداب تعليم و تعلم, فضل علم و علما, وظائف عالم و متعلم در تدريس و تدرس و تربيت و معاشرت استاد با شاگرد و غيره بحث مى كند. (رك: فهرست پيشين, ص٥١٤)
٢٦. التربية الاجتماعية. على فكرى. (چاپ دوم: مصر, بى نا, بى تا). اين كتاب در بيان آداب و وظايف و اخلاق فردى و اجتماعى است. (فهرست پيشين, ص٥١٦).
٢٧. التشريف بتعيين وقت التكليف. اين رساله شامل ٢٣فصل در اهميت رسيدن انسان به مرحلهبلوغ است. رك: برنامهسعادت (بخش فارسى, پانوشت).
٢٨. تفصيل لنشاتين و تحصيل السعادتين. راغب اصفهانى . (قاهره, مطبعة نورالاٌمل, ١٣٨٠ق). ٦١ص.
٢٩. تلبيس ابليس. ابن جوزى. (بيروت, دارالكتب العلميه, ١٣٦٨ق).
٣٠. تنبيه الراقدين. محمدطاهرين محمدحسين. (چاپ سنگى, تهران, چاپخانهميرزا على اصغر, ١٣١٨ق).
٣١. تنبيه الخواطر و نزهة النواظر. (معروف به مجموعهورّام). ورام بن ابى فراس. (تهران, دارالكتب الاسلامية, بى تا). دو جلد در يك مجلد. اخيراً به فارسى ترجمه شده است.
٣٢. التنوير فى اسقاط التدبير. ابن عطاءالله اسكندرى شاذلى. (مصر, چاپخانهميمنيه, ١٣٢١ق).
٣٣. تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق. ابن مسكويه (مصر, چاپخانهخيريه, ١٣٢٣ق). اين كتاب از متون استدلالى قديمى اين فن است و مى نمايد كه محرر (كتاب الاخلاق الى نيكوماگوس ارسطو است كه به خامهروان در هفت مقاله مرتب داشته است. خواجه نصيرالدين طوسى اين كتاب را مبناى تأليف كتاب (اخلاق ناصرى) قرار داده است.
٣٤. جامع السعادات. ملا محمدمهدى نراقى, به تصحيح و تعليق سيد محمد كلانتر و مقدمهمحمدرضا مظفر. اين كتاب از مؤلفات استدلالى مهذب فن اخلاق و تهذيب نفس و جامع مبانى شريعت و گفتار اهل حكمت و عرفان است و مرتب است بر سه باب (در مقدمات. اقسام اخلاق, راه حفظ اعتدال و تحصيل اخلاق ستوده) و هر بابى شامل فصولى است (فهرست پيشين, ص٥٢٠). اين كتاب جامع ترين كتاب اخلاقى است كه از قلم متأخرين برآمده. (ريحانة الادب, ج٦, ص١٦٥). جامع السعادات به فارسى نيز ترجمه شده است (رك: علم اخلاق اسلامى).
٣٥. حديقة العارفين. شيخ محمدحسن شيخ الكبير. (چاپ سنگى, تهران, چاپخانهسيد مرتضى, ١٣٢٣ق).
٣٦. الحقائق فى محاسن الاخلاق. ملا محسن فيض كاشانى. (تهران, چاپخانهاسلاميه, ١٣٧٨ق), ٥٥٤ص, وزيرى.
اين كتاب تقريباً ملخص المحجة البيضاء است و همراه با قرة العيون و مصباح الانظار, به تحقيق سيد ابراهيم ميانجى, به چاپ رسيده است. جالب توجه است كه مرحوم مؤلف اين كتاب را در متجاوز از ٨٣ سالگى, در مدت چند ماه نوشته است )(فهرست, پيشين, ص٤٠٧).
٣٧. الحقوق. سيد صدرالدين. (بغداد, چاپخانهدارالسلام, ١٣٢٩ق). رسالهمختصرى است دربارهبخشى از وظايف و مسؤوليتهاى شخصى نسبت به ديگران. (فهرست پيشين, ص٥٢٣).
٣٨. الحكمة الخالدة. ابن مسكويه. با تحقيقات و مقدمه و فهارس از عبدالرحمن بدوى. (مصر, بى نا, ١٩٥٢م). اين كتاب از جوامع مؤلفات قديمه در آداب و امثال و حكم و پند و اندرز ملل مختلفه است و مطالب حكمى بالطائف ادبى آميخته شده و در چهار بخش و خاتمه ترتيب يافته. مطالب كتاب به اختصار: بخش اول, كتاب جاويدان خرد با ديگر از حكم و آداب پارسيان باستانى كه مؤلف بدان ضميمه نموده است از مواعظ آذرباد و سخنان بزرگمهر, گفتار قباد, گفتار انوشيروان, گفتار بهمن آراء و عقايد جملهديگر از دانايان ايران … بخش دوم حكم و اقوال حكماى هند. بخش سوم گفتار حكماى عرب. بخش چهارم حكماى روم. خاتمه در جمله اى از گفتار دانايان متقدّم و ارباب فضل از وصاياى عامرى و غيره است. اين كتاب همان كتاب (آداب العرب و الفرس) است. (فهرست پيشين, ص٣٦٩, ٣٧٠و٥٢٣.
٣٩. خصائص الشيعة. سيد محمد مهدى كاظمى قزوينى. (بغداد, چاپخانهدار السلام, ١٣٤١ق).
٤٠. الخلق الكامل. محمد احمد جاد المولى. (مصر, چاپخانهحجازى, ١٣٥١ق). چهار جلد. اين كتاب از مؤلفات مفصل و استدلالى اين فن و جامع آراء متقدمين و افكار متأخرين است. هر يك از مباحث علمى اين فن را تشريح و تحقيق و در چهار جلد مرتب داشته است.
٤١. الدروس الاخلاقيه. شيخ جعفر نقدى. (نجف, چاپخانهالراعى, ١٣٥٧ق).
٤٢. الذريعة الى مكارم الشريعة. راغب اصفهانى. (نجف, منشورات المطبعة الحيدرية, ١٣٧٨ق), ٢٦٨ص.
٤٣. ذكرى للجمهور. سيد محمدمهدى كاظمى قزوينى. (نجف, چاپخانهعلوى, ١٣٤٦ق).
٤٤. رسائل اخوان الصفا. گروهى از مؤلفين. (قم, مركز الاعلام الاسلامى, ١٤٠٥ق), ٤مجلد. دربارهچگونگى تصنيف اين رسائل بنگريد به شرح محمدبن حسين بيرجندى بر تحرير مجسطى, كشف الظنون و فرهنگ معين (بخش اعلام, ذيل كلمه(اخوان الصفا)). در پايان يكى از رساله ها آمده است: عسى أن يتأمل المتأمل فى هذه الرسائل و يتنبّه من نوم الغفله و يتقظ من مواعظ الحيوانات و خطبهم و يتأمل كلامهم و اشاراتهم لعله يفوز بالموعظة الحسنة.
٤٥. رسائل الجنيد. ابوالقاسم جنيدبن محمدبن جنيد خزاز قواريرى بغدادى. (لندن, چاپخانهلوزاك كمپانى, ١٩٦٢م).
٤٦. رساله در اخلاق. عربى. امام شيرازى, [؟] مقدمه عبدالعليم صالح مصرى (مصر, چاپخانهموسوعات, ١٣١٩ق). اين رساله مرتب است بر سه بخش (هر بخشى داراى دو فصل) در اصول و مقدمات اين فن و آداب ملوك و درباريان و نصائح و حكم كه براى وزير صاحب ديوان الممالك محمد نامى تأليف شده. (فهرست پيشين, ص٥٣٢).
٤٧. رساله در سلوك. عربى. ميرزا ابوالقاسم ذهبى شيرازى معروف به ميرزا بابا. (چاپ سنگى, تهران, بى نا, بى تا).
٤٨. رسل الملوك. ابوعلى حسين بن محمد معروف به (ابن الفراء). (قاهره, چاپخانهانجمن تأليف و ترجمه و نشر, ١٣٦٦ق).
٤٩. الروض الفائق. عبدالله بن سعدبن عبدالكافى مصرى مكى. (مصر, چاپخانهميمنيه, ١٣١١ق).
٥٠. الرياض الخزعلية فى سياسة الانسانية. شيخ خزعلخان (يا: شيخ محمدبن عيسى نجفى كه به گفته (الذريعه) براى شيخ خزعل خان نگاشت و به نام وى نشر يافت). (مصر, چاپخانههنديه و عموميه, ١٣٢١ق).
٥١. رياض السالكين. ميرسيد على خان كبير. دو جلد در يك مجلد (بى جا, بى نا, بى تا), چاپ سنگى, بدون صفحه شمار. اين كتاب در شمار بهترين شرحهاى (صحيفه سجاديه) است. صحيفه پر است از مطالب نغز اخلاقى. شارح, مفاهيم ارزشمند آن را قابل فهم گردانيده است. محققان مسائل اخلاقى با مراجعه به اين كتاب گرانسنگ درمى يابند كه در منابع اخلاقى ـ تربيتى, داراى مقامى بس رفيع است.
٥٢. زواهر الجواهر. اميربهاء الدين محمد مختارى نائينى, با مقدمه و حواشى مير سيد احمد روضاتى. (اصفهان, چاپخانهحبل المتين, ١٣٣٨).
٥٣. سراج الملوك. ابوبكر محمد طرطوشى. (مصر, چاپخانه ازهريه, ١٣١٩ق).
٥٤. السعادة و الاسعاد فى السيرة الانسانية. ابوالحسن عامرى نيشابورى, به تصحيح مجتبى مينوى. (تهران, انتشارات دانشگاه تهران, ٤٩٠ص). (اين كتاب مشتمل است بر اصول اخلاق و تدابير عملى كه در حيات دنيا, از براى سعيد شدن و سعيد كردن ضرورى شناخته شده است. اين اصول و تدابير را مؤلف كتاب از ترجمه هاى عربى مؤلفات ارسطو و ساير فلاسفهيونان استخراج كرده و با نكات و تعليمات و اندرزها و حكاياتى كه در كتب ايران و هند و عرب يافته است و مناسب و مؤيد گفته هاى يونانيان تشخيص داده است در هم آميخته و كتابى در سيرت اخلاق انسانى و قوانين و سياست و اصول تربيت و تدبير منزل از آن ترتيب داده است. (مقدمهمصحح).
٥٥. سلوك المالك. مؤلف نامعلوم. (مصر, چاپ سنگى, چاپخانهجمعية المعارف, ١٢٨٦ق).
٥٦. شرح منازل السائرين. كمال الدين عبدالرزاق كاشانى. به تصحيح ابراهيم لاريجانى, چاپ سنگى. (تهران, بى نا, ١٣١٥ق). ٣٠٠ص.
٥٧. الطب الروحانى. ابن الجوزى. (قاهره, مكتبة القدسى, بى تا), ٥٤ص.
٥٨. الطريق الى الله. شيخ حسين بحرانى, با مقدمهشيخ مهدى سماوى. (تهران, مكتبة نينوى الحديثه, ١٣٨٧ق). ١٣٢ص. در مقدمهكتاب از قول سيد صدر چنين آمده: (مارأيت كلاماً احسن من كلامه فى باب اخلاق …) (ص٢٣).
٥٩. طهارة القلوب. ضياءالدين ابومحمد عبدالعزيز احمدبن سعيد بن عبدالله دميرى مصرى معروف به (ديرينى). در حاشيه(نزهة المجالس) (مصر, چاپخانهعثمانيه, ١٣١٠ق).
٦٠. عدة الداعى و نجاح الساعى. ابن فهدحلى. (قم, كتابفروشى وجدانى, بى تا), ٣١٧ص.
٦١. عدة الصابرين و ذخيرة الشاكرين. ابن قيم جوزيه, با حواشى زكريا على يوسف. (مصر, چاپخانهامام, بى تا).
٦٢. علم الاخلاق. ابو على سينا, (چاپ شده در (مجموعة الرسائل)), ١٧ص. (رك: ذيل عنوان (ايها الولد)).
٦٣. عوارف المعارف. شيخ شهاب الدين ابوحفص عمربن محمدبن عبدالله سهرودى شافعى. در حاشيه(احياء العلوم) (مصر, چاپخانه ميمنيه, ١٣١٢ق) چاپ شده است.
٦٤. الفرج بعد الشده. قاضى تنوخى, (مصر, مكتبة الخانجى, ١٣٧٥ق), ٥١٨ص.
٦٥. فلاح السائل. سيدبن طاووس. (قم, دفتر تبليغات اسلامى, بى تا). ٢٩١ « ٣ص, رقعى.
٦٦. الفضائل و الاضداد. سيد محمد شيرازى. (نجف, چاپخانهالغرى, ١٣٧٧ق). اين كتاب خلاصهمعراج السعاده مرحوم نراقى است. (فهرست پيشين, ص٥٥١).
٦٧. الفلسفة الاخلاقيه. ابن مسكويه ابوعلى احمدبن محمد. تصحيح عبدالعزيز عزت. (مصر, بى نا, ١٩٤٦م), ٤٥٥ص.
٦٨. فلسفة الاخلاق فى الاسلام. محمدجواد مغنيه. (چاپ دوم: بيروت, دارالعلم للملايين, ١٩٧٩), ٢٣٢ص, وزيرى.
٦٩. كتاب الصدق. ابوسعيد خزاز. (بمبئى, چاپ سنگى, بى نا, بى تا).
٧٠. كتاب من اخلاق العلماء. الشيخ محمد سلمان. (قاهره, بى نا, ١٣٥٣ق).
٧١. كشف الريبة عن احكام الغيبة. شهيد ثانى. (تهران, منشورات المكتبة المرتضويه, بى تا), ١٠٠ص.
٧٢. كشف المَحَجَّةُ لِثَمَرة المُهجَه. رضى الدين على بن طاووس حلى. (قم, منشورات مكتبة الداورى, بى تا). ١٩٦ص. اين كتاب وصيتنامه اى است كه مؤلف براى فرزندش نگاشته است.
٧٣. كلمات طريفه. فيض كاشانى. (چاپ سنگى, تهران, بى نا, ١٣١٦ق).
٧٤. كيف تكسب الاصدقاء. سيد محمد حيدرى. (بغداد, مطبعة المعارف, ١٩٥٤م).
٧٥. كيمياء السّعاده. ابوحامد محمدغزالى, ٣٥ص. اين رساله در (مجموعة الرسائل) كه پيشتر از آن ياد كرديم (رك: ايها الولد) چاپ شده و در معرفت نفس است و غير از كيمياى سعادت فارسى است.
٧٦. لمحات فى وسائل التربية الاسلامية و غاياتها. محمدامين مصرى. (چاپ چهارم: بيروت, دارالفكر, ١٣٩٨). ب « ٢٥٤ص, وزيرى.
٧٧. محاسبة النفس. رضى الدين على بن طاووسى حلى. (تهران, منشورات المكتبة المرتضويه, بى تا), ٨٨ص.
٧٨. محاسن الآداب. شيخ محمدبن حسين بن سعيد الجبعى العالمى. (صيدا, بى نا, ١٣٤٩ق).
٧٩. المحاسن. احمدبن محمدبن خالد برقى. (نجف, منشورات المطبعة الحيدرية, ١٣٨٤ق), ٥٢٥ص.
٨٠. المحاسن و الاضداد. جاحظ. (لبنان, دار مكتبة العرفان, بى تا), ٣٠٣ص.
٨١. المحاسن و المساوى. ابراهيم بن محمد بيهقى. (بيروت, دار صادر, ١٣٩٠ق).
٨٢. المحجة البيضاء فى تهذيب الاحياء. ملا محسن فيض كاشانى. (قم, انتشارات اسلامى, بى تا), هشت جلد در چهار مجلد, وزيرى, زركوب. اين كتاب تحرير و تهذيب (احياء العلوم) غزالى است. و از اسقاط بعضى حكايات و داستانهاى نامعقول و نيز حذف و تبديل و اختصار و تفصيل و توضيح برخى از فصولى كه ملائم با طبع شريعت نيست, ياد كرده است. (فهرست پيشين, ص٤٦٥). مرحوم فيض خود, اين كتاب را تلخيص و به نام (الحقائق فى اسرار الدين و محاسن الاخلاق) موسوم نموده است (همان, ص٣٦٧).
٨٣. مداوة النفوس فى تهذيب الاخلاق. ابن حزم اندلسى. (دمشق, المطبعة النيل, ١٣٢٤ق), ٧٧ص, رقعى.
٨٤. مرآت الرشاد فى الوصية الى الاحبة و الذرية و الاولاد. شيخ عبدالله مامقانى, تحقيق محيى الدين مامقانى. (چاپ سوم: قم, المطبعة العلمية, ١٣٩٧ق), ٢٣٢ص.
٨٥. مرآت الكمال فى الآداب و السنن. شيخ عبدالله مامقانى. (چاپ سنگى: نجف, بى نا, ١٣٤٢ق), ٢٩٥ص.
٨٦. المراقبات. حاج ميرزا جواد ملكى تبريزى, (قم, انتشارات امام مهدى, ١٣٦٣), ٣٠٨ص, وزيرى.
٨٧. مسكن الفؤاد عند فقد الاحبّة و الاولاد. شهيد ثانى, تحقيق مؤسسهآل البيت عليهم السلام لاحياء التراث. (چاپ اول: قم, مؤسسهمذكور, ١٤٠٧ق).
٨٨. مشكاة الانوار فى غرر الاخبار. طبرسى. (نجف, المكتبة الحيدريه, ١٣٨٥ق), ٣٣٥ص. در مقدمه آمده: كتاب حافل بالآداب و الاخلاق.
٨٩. مصباح الانظار. مؤلف نامعلوم. اين رساله يك رشته گفتگويى است در عنوان (قال الواقد قال العالم) در معارف و اخلاق. ريحانة الادب (ج٣, ص٢٤٥) اين رساله را از فيض كاشانى ضبط كرده است. رساله به ضميمه(الحقائق فى محاسن الاخلاق) (رك: الحقائق …) چاپ شده است. (فهرست پيشين, ص٥٦٥).
٩٠. معدن الجواهر و ياضة الخواطر. كراجكى, تحقيق سيد احمد حسينى. (ج٣: قم, مطبعة استوار, ١٣٩٤ق), ٨٤ص.
٩١. المعمرون و الوصايا. ابوحاتم سجستانى (بى جا, داراحياء الكتاب العربية, ١٩٦١م), تحقيق عبدالمنعم عامر.
٩٢. مكارم الاخلاق. ابونصر رضى الدين حسن بن فضل طبرسى. تحقيق محمدحسين اعلمى (چاپ ششم: بيروت, اعلمى, ١٣٩٢ق).
٩٣. مكاشفة القلوب. مؤلف نامعلوم. (مصر, چاپخانهميمنيه, ١٣٢٧ق).
٩٤. مناهل الاشواق. سيد محمد صفى الدين حسين عاملى (صيدا, چاپخانهالعرفان, ١٣٥١). اين كتاب مجموعه اى است در اخلاق و پند و آداب و احكام شريعت. (فهرست پيشين, ص٥٧٣).
٩٥. من وحى الاخلاق. سيد مصطفى موسوى اعتماد. (نجف, منابع الثقافة الاسلامية, ١٣٨٠ق), ٥٩ص, رقعى.
٩٦. منهاج العابدين. ابوحامد محمد غزالى, تصحيح احمد المكتبى. (مصر, چاپخانهميمنيه, ١٣٠٥ق).
٩٧. منهاج اليقين. اويس وفا (معروف به خان زاده). (استانبول, چاپخانهمحمودبك, ١٣٢٨ق).
٩٨. منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد. شهيد ثانى, تحقيق رضا مختارى. (قم, دفتر تبليغات اسلامى, ١٤٠٩ق), ٤٩٦ص, وزيرى. ميرزاى شيرازى بزرگ دربارهاين كتاب چنين مرقوم فرموده است: چقدر شايسته است كه اهل علم مواظبت نمايند به مطالعهاين كتاب شريف, و متأدب شوند به آداب مزبورهدر آن. (مقدمهتحقيق, ص٥٥). دربارهاين كتاب بنگريد به مجلهآينهپژوهش, شماره٢ (مرداد ـ شهريور ٦٩).
٩٩. المواعظ. شيخ صدوق. (قم, انتشارات هجرت, بى تا), ١٤٠.
١٠٠. المواعظ العدديه. تهذيب و اضافات لكتاب الاثنى عشريه. آيت الله مشكينى, با شرح و تعليق على احمد ميانجى. (چاپ سوم: قم, انتشارات صحفى, بى تا), ٣٣٨ص.
١٠١. ميزان العمل. ابوحامد محمد غزالى, (چاپ دوم: مصر, مطبعة العربية, ١٣٤٢ق).
١٠٢. نزهة المجالس. عبدالرحمن بن عبدالسلام بن عبدالرحمن بن عثمان صفورى شافعى. (مصر, چاپخانهالمعاهد, ١٣٥٣ق), دوجلد.
١٠٣. نزهة الناظرين. تقى الدين عبدالملك معروف به (شيخ عبيد) (مصر, چاپخانهميمنيه, ١٣٠٨ق).
١٠٤. نور الحقيقه و نور الحديقه فى علم الاخلاق. عزالدين حسين بن عبدالصمد عاملى (پدر شيخ بهائى), تحقيق محمدجواد حسينى جلالى. (قم, مطبعة سيدالشهداء, ١٤٠٣ق), ٣٢٠ص.
١٠٥. نورالهدايه, شيخ نجيب الدين رضا. (تهران, چاپخانهعلمى, ١٣٢٥). كتاب در آداب سلوك و بر يك مقدمه و هفت اصل و يك خاتمه مرتب است. (فهرست پيشين, ص٤٨٠ و ٥٨١).
١٠٦. وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعة. شيخ محمدبن حسن حر عاملى, تصحيح عبدالرحيم ربانى شيرازى. (چاپ دوم: بيروت, دار احياء التراث العربى, بى تا), ٦٠٣ص, وزيرى. جلد ١١, كتاب الجهاد (ابواب جهاد النفس و مايناسبه).
١٠٧. الوصايا لابن العربى. ابن العربى. (بيروت, اعلمى, بى تا).
١٠٨. هدية الملوك. سيد حسين طيب همدانى. (چاپ سنگى, نجف, چاپخانهعلميه, ١٣٥٨ق). اين رساله, نگارش ساده اى است در سلوك. (فهرست پيشين, ص٥٨٣).
١٠٩. هل تريد السعادة اقرأ و وصايا لقمان. محمدحسن نائينى. (بيروت, دارالصادق, بى تا). اين كتاب مجموعه اى است از وصاياى لقمان به فرزندش. ٢ ـ متون اخلاقى متفكران خارجى
١. آيين دوست يابى. ديل كارنگى. ترجمهسيروس عظيمى. (چاپ ششم: تهران, كانون معرفت, بى تا). ٢٢٤ص.
٢. آيين زندگى. (چگونه تشويش و نگرانى را از خود دور كنيم و بهتر زندگى نماييم). ديل كارنگى. ترجمه و نگارش حسام الدين امامى. (چاپ چهارم, تهران, كانون معرفت, بى تا).
٣. اتكاء بنفس. امرسن. ترجمهحيدر قراچه داغى. (تهران, كتابفروشى رازى, ١٣١٩). ج١, ٥٨ص.
٤. اخلاق. سموئيل اسمايلز. ترجمهمحمد سعيدى. (تهران, بنگاه مطبوعاتى صفى عليشاه, ١٣٤٦).
٥. اخلاق. باروخ اسپينوزا. ترجمهمحسن جهانگيرى. (تهران, مركز نشر دانشگاهى, ١٣٦٤), ٣٣٥ص.
٦. اخلاق. پير ژانه. ترجمه بدرالدين كتابى. (اصفهان, چاپخانهامامى, ١٣٣١), ١٣٣ص.
٧. اخلاق نظرى و علم آداب. امكانات و شرايط. ژرژگورويچ. ترجمهحسن حبيبى. (تهران, قلم, ١٣٥٨), ٢٤٧ص.
٨. اخلاق و انسان. الگانا تانونا كروتووا. ترجمهپرويز شهريارى. (چاپ دوم: تهران, انتشارات فردوس, ١٣٦١), ٢٧٨ص, رقعى.
٩. اخلاق و سياست در جامعه. برتر اندراسل. ترجمهمحمود حيدريان . (تهران, وحيد, ١٣٤٩), ٣٢٣ص.
١٠. اخلاق و شخصيت. جان ديوئى. ترجمهمشفق همدانى. (تهران, بنگاه مطبوعاتى صفى عليشاه, ١٣٣٤). ٢٩٢ص.
١١. اربع رسائل. گردآورنده: لويس شيخو يسوعى. (بيروت, چاپخانهآباء يسوعى, ١٩٢٣م). مجموعه اى است مشتمل بر چهار رساله. رسالهاول در سياست از دامسطيوس. رسالهدوم در تدبير منزل از روفس طبيب يونانى. رسالهسوم: الاحاديث المطربة تأليف ابوالفرج ملطى معروف به ابن العبرى. رسالهچهارم در حقيقت نفى هم و غم و اثبات زهد منسوب به افلاطون. (ر.ك: فهرست آستان قدس, ج٦, ص٥٠١ ـ ٥٠٢).
١٢. اسرار نيكبختى. ا. س. مارون. ترجمهابوالقاسم پاينده. (بى جا, بى نا, بى تا), ١٤٣ص.
١٣. اعتماد به نفس. سموئيل اسمايلز. ترجمهعلى دشتى. (چاپ يازدهم, تهران, جاويدان, ١٣٥٥), ٢٤٦ص.
١٤. انسان براى خويشتن. (پژوهشى در روانشناسى اخلاق). اريك فروم. ترجمهاكبر تبريزى. (تهران, كتابخانهبهجت, ١٣٦٠), ٢٧٢ص.
١٥. پندنامهماركوس. (قيصر روم). ترجمهعبدالرحيم بن ابوطالب تبريزى. (اسلامبول, مطبعهاختر, بى تا).
١٦. چگونه مى توان خوشبخت بود. گلد اسميت. ترجمهنصرت الملوك كشميرزاده. (چاپ چهارم: تهران, چاپ اقبال, ١٣٥٨), ١٦٤ص.
١٧. خود را بشناس. ژان فينو. ترجمهشجاع الدين شفا. (تهران, كتابفروشى علمى, ١٣١٨), ١٢٣ص.
١٨. خوش بين باشيد. ويكتور پوشه. ترجمهمحسن جهانسوز. (چاپ دوم: تهران, اميركبير, بى تا), ٥٦ص.
١٩. در آغوش خوشبختى. لرد آويبورى. ترجمهابوالقاسم پاينده. با مقدمه محمد حجازى. (چاپ دهم: تهران, جاويدان, بى تا).
٢٠. دو سرچشمهاخلاق و دين. هانرى برگسون. ترجمهحسن حبيبى. (تهران, شركت انتشار, ١٣٥٨), ٣٥٦ص.
٢١. راه خوشبختى. (حكمت عملى, حفظ الصحة ـ اخلاق). ويكتور پوشه. ترجمه و نگارش دكتر نصرت الله كاسمى. (تهران, كتابخانه و مطبعهدانش. ١٣١٥). ج١, ١٣٨ص.
٢٢. روش زندگى. لرد اويبورى. ترجمه و نگارش عبدالوهاب فريد (تنكابنى). (تهران, دانش, ١٣٥١), ٢٣٧ص.
٢٣. شجاعت. افلاطون. ترجمهدكتر رضا كاويانى. (تهران, چاپخانهرنگين, ١٣٣٣).
٢٤. علم الاخلاق الى نيقوماخوس. ارسطاطاليس. حكيم نامى يونانى. مترجم از يونانى به فرانسه بارتلمى سانتهلير و از فرانسه به عربى احمد لطفى السيّد. (قاهره, دارالكتب المصرية, ١٣٤٣ق).
٢٥. فلسفهاخلاق. لوماريه. ترجمهمهرانگيز منوچهريان. (تهران, بى نا, ١٣٢٧). (فهرست پيشين, ص٥٥١).
٢٦. فلسفهاخلاق: حكمت عملى. ژكس. ترجمهابوالقاسم پورحسين. (چاپ دوم: تهران, اميركبير, ١٣٦٢), ١٣٦ص, رقعى.
٢٧. مشارب عمدهاخلاقى. فرانسوا, گرگوار. ترجمهابوالقاسم پورحسينى. (تهران, دانشگاه تهران, ١٣٦٠), ١٠٢ص.
٢٨. وظيفه. سموئيل اسمايلز. ترجمهمهرداد مهرين. (تهران, انتشارات معرفت, بى تا), ٣٣٠ص, رقعى.
٢٩. هزار اندرز كنفوسيوس: پيشواى اخلاقى چين. ترجمهغ. وحيد مازندرانى. (تهران, تيراژه, ١٣٦٣). ١٨٧ص, مصور. ٣ ـ مقالات
(آموزشهاى اخلاقى در حوزه). حوزه. ش ٢٣ و ٢٤ (آذر و دى ـ بهمن و اسفند ٦٦).
(اخلاق تحليلى). سيد محسن خرازى. نورعلم. ش١ (مهر ٦٢). ٨٠ ـ ٨٤; ش٢ (دى ٦٢). ص٦١ ـ ٦٩.
(اخلاق مبلغ). حوزه. ش ٣٩ (مرداد و شهريور ٦٩). ص٩٩ ـ ١٣٢.
(استعمار و ارزشهاى اخلاقى). حوزه. ش١٧ (آبان ٦٥). ص٩٤ ـ ١١٣.
(اصول نوشتار اخلاقى). حوزه, ش ١٩ (فروردين و ارديبهشت ٦٦). ص٨٩ ـ ١١٣.
(ايمان پشتوانهاخلاق). حوزه. ش١٥ (تير ٦٥). ص٨٣ ـ ١١١.
(حسد). نور علم. ش١ (مهر ٦٢). ص٣٠ ـ ٤٩.
(خود آگاهى عرفانى انگيزهسلوك اخلاقى). حوزه. ش١٤ (ارديبهشت ٦٥). ص٨٦ ـ ١٠٤.
(ضرورت و ويژگيهاى استاد و راهنما در اخلاق). حوزه. ش٢٨ (مهر و آبان ٦٧). ص١١٥ ـ ١٣٥.
(مقدمه اى بر اخلاق اسلامى). حوزه, ش٤ (ارديبهشت ٦٣). ص٧٠ ـ ٨٠; حوزه. ش٥ (تير ٦٣). ص٥٧ ـ ٧٤; حوزه. ش٦ (شهريور ٦٣). ص٧٤ ـ ٨٩.
(نگاهى به منابع اخلاق). حوزه. ش٢٠ (خرداد و تير ٦٦). ص٨٧ ـ ١٠٠; حوزه. ش٢١ (مرداد و شهريور ٦٦). ص٦٩ ـ ٨٧.
(نگرشى بر مسلكهاى اخلاقى). حوزه. ش١٠ (تير ٦٤). ٨٢ ـ ٩٢.
(نگرشى به مكتب اخلاقى امام خمينى [قدس سرّه الشريف]). حوزه. ش٣٧ ـ ٣٨ (فروردين و ارديبهشت ـ خرداد و تير ٦٩). ص٢٦١ ـ ٢٩٠.
(ويژگيهاى درس اخلاق و آداب شاگردى آن). حوزه. ش٢٩ (آذر و دى٦٧). ص٨٩ ـ ١٠٦.
(هدف در اخلاق اسلامى). حوزه. ش٩ (فروردين ٦٤). ص٨٠ ـ ٩٤..