آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - الموسوعة الشعرية - ابن الرسوال سيد محمدرضا

الموسوعة الشعرية
ابن الرسوال سيد محمدرضا


لوح فشرده (الموسوعة الشعريّة) از نمونه هاى نرم افزارى است كه كمتر پژوهشگر ادب عربى و فارسى و نيز علوم اسلامى از آن بى نياز است. محتويات گرانبار اين برنامه به همّت بنيـاد فرهنگى (المجمع الثقافى) ـ با پايگـاه اينترنتى http://www.cultural.org.ae ـ در (ابوظبى) مركز امارات متحده عربى فراهم آمده و تاكنون ويراست سوم آن در اختيار محققان قرار گرفته است.
شعارِ اين برنامه (الشعر ديوان العرب) است و هدف اصليِ آن, به تصريح دست اندركارانِ آن, فراهم آوردن همه سروده هاى عربى است كه از پيش از اسلام تا عصر حديث (شامل شعر شاعران درگذشته پيش از سال ١٩٥٢ ميلادى) عرضه شده و در دسترس است. و البته قول داده اند دواوين مهم ترين شاعران پس از اين تاريخ را نيز در برنامه اى الحاقى ارائه كنند.
در نسخه نخستِ اين برنامه (=الاصدار١) كه در سال ١٩٩٨ ميلادى منتشر گرديد, بيش از يكصد و هشتاد هزار بيت شعر عربى در قالب بيش از يكهزار و هفتصد سروده (=قصيده) از هشتاد و هشت شاعر ارائه شده است. نيز واژه نامه بزرگ (لسان العرب) در كنار اين مجموعه شعرى قرار گرفته تا جستجوگران را از مراجعه جداگانه به لغت بى نياز كند.
مطالب اين نسخه را در شش بخش به نمايش گذاشته اند: در (الشعراء) فهرست نام شاعران به دو ترتيب الفبايى و تاريخى, شمار سروده ها و ابيات هر شاعر, و تاريخ ولادت و وفات آنها آمده است. در (القصائد) كليه سروده ها هم براساس مطلع و هم براساس قافيه آنها قابل دسترسى است. در (البحث) (=جستجو) كه بخش كليدى اين نرم افزارست, جستجو يك كلمه, مجموعه كلمات و نيز تركيبات در متن قصائد به سرعت و سهولت انجام مى پذيرد و بيت يا ابيات دربرگيرنده واژه يا عبارت مورد نظر در برابر ديدگان جستجوگر خودنمايى مى كند و از طريق آنها مى توان كل قصيده را هم ملاحظه كرد. آمار كاربرد يك واژه يا تركيب در محدوده جستجو و نيز ديوان هر شاعر هم قابل رؤيت است. در (المعلومات) اطلاعات آمارى از شعراء و قصائد آنان عرضه شده است. در (الاستماع) سه معلقه امرؤالقيس, طرفةبن العبد و زهير بن ابى سلمى با صداى قاريان عرب قابل شنيدن است. در (الملاحظات) مطالبى ثبت گرديده كه كاربر پيشتر به هنگام جستجو در قصائد از طريق گزينه (التعقيب) در حاشيه بيتى آورده باشد و يا ابياتى كه در ضمن ملاحظه قصيده اى از طريق گزينه (العلامة) نشان كرده است.
در نسخه دوم (=الاصدار٢) كه در سال ٢٠٠١م. به بازار علم و ادب وارد گرديد ـ و تا آنجا كه نگارنده مطلع است تنها از طريق فاضل فرهيخته جناب آقاى على شمس كارشناس ارشد وزارت امور خارجه به ايران منتقل شده و سپس در اختيار ادب دوستان و استادان و دانشجويان دانشگاه هاى مشهد و تهران و اصفهان قرار گرفته است ـ نزديك يك ميليون و سيصد هزار بيت شعر از بيش از يك هزار شاعر (دقيقاً ١٠٢٤ سُراينده) عرضه شده است. در صفحه اصلى برنامه كه پيش از هرچيز در برابر چشم كاربر جلوه مى كند, علاوه بر امكانات معمول مثل خروج موقت و دائم از برنامه, چشم اندازى كل برنامه با معرفى متصديان بخش هاى مختلفِ آن, نه (=٩) پنجره تعبيه شده است:
در (الشعراء) افزون بر امكانات بخش مشابه در نسخه نخست, شاعران خود به ده دوره زمانى (ماقبل الاسلام, المخضرمون, العصر الاسلامى, العصر الاموى, بين الدولتَين, العصر العباسى, العصر الفاطمى, المغرب والاندلس, العصر الأيّوبى, العصر المملوكى, العصر العثمانى, العصر الحديث) تقسيم شده اند كه بيشترين آنان (٣١٢ سُراينده) مربوط به دوره هاى جاهلى و كمترينشان (٢١ شاعر) مربوط به عصر عثمانى اند.
زندگى نامه كوتاه هر شاعر را نيز برآن افزوده اند. در (القصائد) ضمن عرضه كليّه قصائد, قابليّت هاى (نسخ) (=Save يا سپردن به حافظه رايانه), چاپ, تغيير شكل و رنگ و اندازه حروف, علامت گذارى, تعليقه نويسى, مراجعه به واژه نامه, و شرح معانى برخى ابيات براى هر قصيده در نظر گرفته شده است. امكان اخذ اطلاعاتى از زندگى شاعر, و ديوان وى نيز از جمله اضافاتِ بخش (البحث) است. در بخش جديد (العروض) پس از تعريف علم عروض, شانزده بحر عروضى با مثال نمايانده شده و نوزده اصطلاح عروضى نيز تعريف شده است. كاربردى ترين برنامه در اين بخش, امكان تقطيع عروضى هر بيت است كه با وارد كردن درست بيت دلخواه و حركت گذارى لازم, وزن و بحرِ آن مشخص مى گردد. در بخش هاى (المعلومات) و (الملاحظات) نسبت به نسخه پيشين تغيير چندانى حاصل نشده است. در (الاستماع) معلّقات عشر كه با صداى چند تن از ادبا و هنرمندان عرب ضبط شده, قابل پخش است. امكان ديدنِ مكتوبِ هر بيت و شماره بيت در قصيده به هنگام گوش دادن به سروده ها نيز ميسور است. در بخش نو افزوده (المراجع) متن چهل و شش كتاب مرجع ادبى از جمله (الاصمعيات), (المفضليات), (الاغانى), (خزانة الادب بغدادى), (معجم الشعراء) و (معجم الادباء) قابل مطالعه و جستجو است. معرفى مؤلفان, شمار صفحات هر كتاب, شمار ابيات مندرج در هر كتاب, و فهرست محتويات هر كتاب از جمله اطلاعات اين بخش است. قابليت كوچك نمايى و بزرگ نمايى متن, به حافظه رايانه سپردن متن, و چاپ و جستجو در متن نيز فراهم است. خلاصه نزديك يكصد و سى هزار صفحه كتاب در اين قرض الكترونى نيم صفحه اى سبكبار قابل ملاحظه است.
در سومين بخش جديد اين نسخه يعنى (المعجم) افزون بر (لسان العرب), در واژه نامه (صحاح الللغه) و (تاج العروس) با حدود يكهزار و دويست ريشه يا مدخل لغوى در دسترس پژوهشگر قرار گرفته است.
گفتنى است تهيه كنندگان اين برنامه, كرامت و كرم نژاد خويش را از ياد نبرده, با خوشرويى و گشاده دستى, امكان ترويج آن را به راحتى فراهم كرده اند; چه, هم با همه سيستم هاى رايانه اى رائج (اعم از ويندوزهاى٩٥, ٩٨, ٢٠٠٠, ME و XP) سازگارش ساخته اند و هم هيچ محدوديت و ممنوعيتى براى تكثير (=Write) آن قائل نشده اند.
گزارش ويراست سوم اين برنامه گرانمايه را به خامه دوست گرامى جناب آقاى محمدحسين آقا داوودى وامى نهيم كه مُهر مشكين اين نامه است. از نم يا يم محمدحسين آقا داوودى
دوران كنونى ما روزگار بهينه سازى اطلاعات و دسترسى آسان به آن است. تعابيرى همچون دهكده بزرگ, عصر ارتباطات, دنياى اطلاعات و… نمود اين ويژگى است. امروزه موج ماهواره, خطوط اينترنت و نرم افزارهاى رايانه اى شهره آفاق اند و هركس براساس شغل, نياز, علاقه و… بدان روى مى كند. در اين هنگامه اطلاعات, پژوهشگران نيز به نوبه خود, اهميت و جايگاه برنامه هاى آموزشى و آرشيوگونه را به خوبى دريافته, از آن به نيكويى بهره مى برند.
ويراست سوم (الموسوعة الشعرية) ـ يا بهتر بگوييم گنجينه تقريباً كاملى از شعراى عرب و اشعارِ آنان ـ دُرجى است كه عمده سرايندگان پيش از اسلام و پس از آن را تا زمان حاضر در بر مى گيرد. در حقيقت بايد گفت رستخيزى است معجزه گون كه در بر گيرنده بيش از دو ميليون و چهار صد هزار بيت از دو هزار و سيصد شاعر است كه فحول شعراى عرب را شامل مى شود و ديگران را نيز وانمى نهد.
نماى آغازين برنامه چشم اندازى است از فرهنگ عربى كه اسب و جنگاورى از مظاهر بارزِ آن است و چند سياه مشق نه چندان هنرمندانه, انگشت اشاره اى به شعر و شاعرى. اگر منصفانه بسنجيم برنامه (دُرج) كه مشابه فارسى آن است با همه كاستى هايى كه نسبت به اين برنامه دارد, در اين زمينه, گويى سبقت را ربوده, با نماى تذهيب گونه و موسيقى سنّتيِ خود, تابلو چشم نوازى است از هنر ايرانى و هنرمندان با ذوق آن; ولى در برابر گستره برنامه (الموسوعه) البته بايد سپر اندازد. هرچند جاى امكاناتى همچون فال حافظ و جدول هاى اختصاصى در (الموسوعه) خالى است كه اين هم مبيّن ذوق و همه جانبه نگريِ ايرانيان است.
بعد از چشم انداز اوليه, مرور امكانات كلى موجود در اين نرم افزار خالى از لطف نيست:
(تعريف) بى نياز از تعريف است و بيانگر اطلاعات مختصرى در تاريخچه (الموسوعه) از اولين نسخه آن تا سومين كه اكنون پا به خانه ادب دوستان نهاده است.
(شعرا و دواوين) به كاربر اين امكان را مى دهد كه اشعار و شعرا را بر پايه دوره (شامل ده دوره زمانى) و منطقه (شامل كشورهاى اردن, امارات, بحرين, تونس, الجزائر, عربستان سعودى, سودان, سوريه, عراق, عمان, فلسطين و… كه البته جاى خالى ايران در آن كاملاً محسوس است) و جنسيت (مردان و زنان شاعر) جستجو و بررسى نمايد.
(الاستماع) هدايه اى است گوش نواز از ابياتى زيبا به ويژه معلّقات دهگانه عرب كه بازخوانى نزديك پنجاه سروده متنبّى و گزيده هايى از ابوالعلاء معرّى, ابونواس, ابن زريق, شافعى و حلاّج هم در آن ضبط شده است.
(البحث) پنجره اى است كه در آن مى توان موضوعات مختلفى را از طريق واژگان در دواوين شاعران ـ و حتى در محدوده عصر يا منطقه اى خاص ـ و نيز كتاب هاى كتابخانه اين برنامه بررسى و جستجو نمود و كاربرد كميّتى واژه ها را در شعر عرب مورد مداقّه قرار داد.
اگر قصد تورّق كتاب داريد و از گذران عمر در كتابخانه لذت مى بريد, (المكتبة) اين امكان را براى شما فراهم مى نمايد تا با استفاده از دويست و شصت و پنج مرجع و منبع به اين مهم نايل شويد. در واقع اين, كتابخانه مختصر و مفيدى است در نزديك سيصد و پنجاه هزار صفحه كه نمونه هاى شاخص مجموعه ها و جنگ هاى ادبى, كتاب هاى نقد ادبى, تراجم, تاريخ ادبيات, بلاغت و بديع و عروض, صرف و نحو, لغت, امثال و حكم و… را دربر دارد و تهيه كننده با ذوق آن براى تكميل اطلاعات حتى از (رباعيات الخيام) هم خود را بى نصيب نكرده است و در حقيقت كشكول با بركتى است كه (كشكول) شيخ بهايى جزئى از آن است.
لغت و ظرافت هاى آن از دير باز نزد اديبان جايگاه ويژه داشته, پاره اى از پژوهشگران جز با آن نرد الفت نباخته اند. در اين مورد مى توانيد از (المعاجم) به مراد دل برسيد. در آنجا افزون بر (لسان العرب) و (تاج العروس) و (صحاح), (العين) خليل و (اساس البلاغه) زمخشرى و پنج واژه نامه مهم ديگر با امكان جستجو در اختيار پژوهشگر است.
اما خوش قريحه هاى شعرشناس موسيقى دان در (العروض) مى توانند هنرنمايى شاعران را در هر بحر به نظاره بنشينند و به مقايسه اشعار بپردازند. جدول توزيع فراوانى بحور شعرى در اشعار عرب از ديگر امكانات اين بخش است كه براساس آن بحر طويل رتبه اول را به خود اختصاص داده است.
جمع بندى پايانى, (معلومات), چشم اندازى چارت گونه و جدول نُما است كه اطلاعاتى كلى درباره تاريخ ولادت و زمان وفات و دوره و… هر شاعر را دربر مى گيرد. به عبارتى سه بخش دواوين, مكتبه و معاجم را در يك نگاه و با آمارى مورد توجه و نياز و سهل الوصول عرضه مى كند.
كلام پايانى و قابل تأمل اين است كه اين برنامه در كشور امارات توسط (المعجم الثقافى) به انجام رسيده, ولى در ايران شركت (مهر ارقام رايانه) به انجام برنامه مشابه آن دست يازيده است. البته بايد به چنين نهادهايى دست مريزاد گفت كه خودجوش كاروان علم و فرهنگ بشرى را شتاب مى بخشند.