آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - پژوهشهاى در آستانه نشر - مهدوى راد محمدعلى

پژوهشهاى در آستانه نشر
مهدوى راد محمدعلى

١ . الهيات شفا و تعليقه ملا صدرا بر آن
تحقيق: حامد ناجى اصفهانى
انتشارات حكمت
(شفاء) بزرگترين دايرة المعارف فلسفى بر جاى مانده است كه اكنون نيز جايگاه بلندش در مباحث فلسفى همچنان محفوظ است. اين اثر بزرگ, كه از كتاب منطق تا طبيعيات و الهيات را در برگرفته است, مشتمل بر بيشترين و مهمترين اطلاعات قلمى است. از بخشهاى مهم اين كتاب, فنّ سيزدهم و يا بخش (الهيات) است. اين بخش از آن روى كه ناظر به علم كلّى يا فلسفه اعلى است چونان درّى درخشان در تمام اين مجموعه مى درخشد. فنّ سيزدهم از ديرباز مورد توجه محققان و فيلسوفان بوده وهماره ميدان درخورد آراء و افكار بوده است.
متأسفانه با خدمت هزار ساله اين اثر بديع و ژرف, تاكنون طبع منقح و استوارى از آن ارائه نگريده و طبع مصر نيز با همه چشم نوازى ظاهرى كه دارد آكنده از اغلاط معنايى و همچنين سهوها و ضبط هاى ويرايشى است. از اين رو مى توان گفت كه چاپ سنگى ايران از نظر دلالت معنايى بسيار رساتر از چاپ مصر است.
با توجه به آنچه آمد, انتشارات حكمت به تصحيح و تحقيق آن همت ورزيد تا ـ به توفيق خداوند ـ چاپى منقح را, با تكيه بر اصول تحقيقى و انتقادى, از آن عرضه كند.
نسخه هاى معتمد:
١) نسخه مورخه ٥٠٩ قمرى
٢) نسخه مورخه ٦٠٤ قمرى
٣ ) نسخه مورخه ٩٤٩ قمرى كه به تصحيح ميرداماد رسيده و سرتاسر آن به مقابله وى ختم شده است.
٤) نسخٌ مورّخه ١٠٨٢ قمرى كه مشحون است به حواشى ايضاحى.
افزود بر آنچه ياد شده دو نسخه مطبوع آن نيز مورد استفاده قرار گرفته است.
در اين تحقيق, سعى بر آن است كه مشكلات متن (شفاء روشن گردد و گره عبارتهاى پيچيده آن در حدّ توان گشوده شود. از اين روى تعليقه صدرالمتألهين, كه بر ديگر حواشى و تعليقات شفاء برترى دارد و مؤلف آن از مبتكران بزرگ ميدان فلسفه است, جهت زدودن ابهامها و گشودن معضلات آن برگزيده شد تا پس از تحقيق و تنقيح, در ذيل عبارتهاى شفاء آورده شود, و خوانندگان را در رسيدن به مقصود شيخ, يارى رساند.
افزودن بر آنچه ياد شد, اين مجموعه همراه خواهد بود با:
١) گزيده حواشى (شفاء). گزيده شده از حواشى: ميرسيد احمد علوى, آقاحسين خوانسارى, محقق سبزوارى, ملاّ اولياء, ميرزاسليمان بحرانى, ميرقوام الدين, ملامهدى نراقى, و ميرصادق خاتون آبادى, بيشترين بهره در اين گزيده از مفتاح الشفاء و عروة الوثقى, ميرسيد احمد علوى كه مفصّلترين شرح (شفاء) است, برده شده است.
٢) تلخيص (شفاء يا (عون اخوان الصفاء فى تلخيص الشفاء). اين كتاب به خامه شيواى بهاءالدين محمّد اصفهانى است. او تمام (شفاء) را از اوّل تا آخر با قلمى روان و به دور از پيچيدگى خلاصه كرده است. در اين مجموعه از بخش الهيات آن بهره گرفته شده است كه شيوايى بيان و رسايى عبارت آن در فهم (شفاء), جستجوگران را مدد خواهد كرد.
تحقيق و تصحيح و تعليق و ثبت و ضبط حواشى اين مجموعه, سالهاست كه آغاز شده است و اميد است در آينده اى نزديك در اختيار دانش پژوهان قرار گيرد. ٢ . ترجمه (سيرة المصطفى)
حميد ترقّى جاه
انتشارات حكمت
كارنامه پژوهشيان و مؤلفان اسلام درباره زندگانى پيامبر و سيره آن بزرگوار, پربرگ است و پربار. نگارش سيره آن بزرگوار, كه پيشينه بسيار كهن دارد, اكنون در مجموعه آثار مدوّن فرهنگ اسلامى از حجمى بس بزرگ برخوردار است. در اين ميان و در مجموعه آثار مؤلفان و پژوهشيان معاصر, كتاب گرانقدر و مايه ور (سيره المصطفى نظره جديده) اثر فقيد علم و تحقيق, هاشم معروف الحسنى جايگاهى بلند و مرتبتى عظيم دارد. آن روانشاد در اين كتاب, روايت را با درايت در هم آميخته و با ژرفنگرى در ابعاد مختلف حوادث و با هوشمندى و آگاهى از دستهاى آلوده در نگارش تاريخ اسلام, به نقد و بررسى گزارش پيشينيان پرداخته و تا حدود زيادى در عرضه اثرى مستند, استوار و سالم, موفّق گشته است. در ماجراى معروف رفتن پيامبر به شام, اجير شدن پيامبر براى خديجه, ايمان آورندگان به پيامبر, انگيزه هجرت مسلمانان به حبشه, اسلام ابوطالب, تشريع اذان و اقامه و… نكته هاى بسيار جالب و تحقيقات بكرى در اين كتاب توان يافت (رك: مقاله سيرى در سيرة المصطفى, سيد على ميرشريفى, كيهان انديشه, شماره ٨, ص١١١) اكنون جاى بسى خرسندى است كه ترجمه اين اثر گرانسنگ رو به فرجام است و جلد اوّل آن به زودى منتشر خواهد شد. متن عربى كتاب نه تنها از فهرستهاى فنّى تهى است بلكه فهرست موضوعى گسترده و دقيقى نيز ندارد. اميد است مترجم در عرضه آن از اين امور غفلت نكند. ٣ . بحرالمعارف
ملا عبدالصمد همدانى
انتشارات حكمت
فقيه عارف, ملا عبدالصمد همدانى, از عالمان و محققان اوايل سده سيزدهم هجرى است كه وى را به گستردگى دانش, اعراض از دنيا, چيرگى در كلام و عرفان و تبحّر در فقه ستوده اند.
(بحر المعارف) وى حكمت نظرى و عملى را به گستردگى به بحث نهاده, و مجموعه مباحث آن را با آيات و روايات در آميخته و اثرى گرانقدر و ارجمند فراهم آورده است.
مؤلف, بحث را از دعا آغاز مى كند و با سفارشاتى به سالكان راه ادامه مى دهد. وى در اين كتاب, از ذكر و فوايد آن, شرايط ذكر اقسام آن, لزوم داشتن راهنما در سير الى اللّه, مقامات استاد راهنما و شرايط وى, ادلّه استوارى و راستى (طريقه اثنا عشريّه) و امامت, سخن گفته است و آنگاه به شرايط مريد پرداخته و در ضمن آن از توبه, زهد, صبر و اقصام آن, مجاهدت و چگونگى آن, بحث كرده است. در ادامه اين مباحث, بحث نبوّت, ولايت و عظمت و شخصيّت على ـ ع ـ و بيان جايگاه والاى آن بزرگوار, شايان توجه است. در پايان نيز به تواضع و فوايد آن پرداخته و با تبيين صفت اهل دنيا و انواع رياضتها, كتاب را پايان برده است.
كتاب آكنده است از بحثهاى اخلاقى, عرفانى, فلسفى و كلامى. و همه اين مباحث در پرتو آيات و روايات تبيين مى شود و با آميختگى مطالب با معارف اهل البيت محتواى آن جلوه اى زيبا و دلپذير به خود مى گيرد. بحرالمعارف سالها پيش به چاپ سنگى منتشر شده بود. سپس براى دومين بار به سال ١٣٦٦ در قم با فهرست دقيق مطالب به گونه افست نشر يافت. اكنون چاپ منقح و مصحح آن با حروفچينى جديد و دقت و تعليق, و ترجمه بخشهاى عربى آن در حال نشر است. كه اميد است به زودى در اختيار جستجوگران معارف الهى قرار گيرد. ٤ . شرح مثنوى
حاج ملا هادى سبزوارى
تحقيق و تعليق: مصطفى بروجردى
سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى
(مثنوى) مولوى اثر ماندگار و گرانقدر عرفانى, از همان آغاز تدوين و نشر با محتواى ژرف و عظيمش توجه عارفان و عالمان را به خود جلب كرد; استاد سيد جلال الدين آشتيانى مى نويسند:
مولانا غامض ترين مسائل عرفانى و حكمى را چنان از مقام بساطت تام و عقل اجمالى و مقام علم ربوبى تنزل داده و با عبارات و اشارات لطيفى, در خور فهم مستعدان قرار داده است كه شخص وارد در عرفان متحيّر مى ماند) (مجموعه رسائل فيلسوف كبير حاج ملا هادى سبزوارى, ص٥٥).
عالمان, عارفان و اديبان بسيارى در طول سده هاى گذشته به گشودن راز و رمزهاى مثنوى همّت ورزيده اند و هر يك در سهل الوصول ساختن مطالب آن كوشيده اند و بدين سان دهها كتاب به عربى, فارسى, تركى و… در شرح و توضيح مثنوى, سامان يافته است. يكى از بهترين, دقيقترين و كارآمدترين شرحهاى مثنوى, شرح مثنوى فيلسوف و متفكّر بزرگ حاج ملا هادى سبزوارى است.
استاد محقق حضرت سيد جلال الدين آشتيانى در چگونگى اين اثر حكيم سبزوارى نوشته اند:
ييكى از آثار نفيس حكيم سبزوارى همين شرح است كه به ابيات مشكل هر دفتر از دفترهاى مثنوى مولانا, نوشته است. حاج ملا هادى به مثنوى علاقه خاصى داشته و هميشه اين كتاب را مطالعه مى نموده است. از اين شرح, احاطه حكيم بر آثار عرفا (نظاماً نثراً) و سير او در كتب اين طايفه و انغمار او در جذبه و سلوك و سعه باع و كثرت اطلاع از اقوال عرفا و تسلط فيلسوف به خبار و احاديث و آيات و مأثوراتى كه در كتب اهل تحقيق در سير و سلوك به آنها استدلال و استشهاد شده است ظاهر و هويداست.
حكيم, علاوه بر تسلّط به آثار و اخبار اسلامى و احاطه به تفسير و حديث, چون خود ذوق شعرى دارد, در مباحث عرفانى جا به جا به آيات و اخبار و آثار و اشعار عرفانى استشهاد مى نمايد و در ساير تأليفات فارسى خود, همين رويّه را مراعات مى كند.
در جميع موارد, افكار عرفانى را به سبك عرفانى و برهان تقرير مى كند, از اين شرح, ارزش افكار مولانا و فكر بلند او و احاطه مباحث مثنوى پر جميع افكار متصدّيان معرفت حقايق, واضح و هويدا مى شود (مجموعه رسائل, پيشگفته, ص٥٤ ـ ٥٥)
شرح مثنوى حكيم سبزوارى نخست با به سال ١٢٨٥ قمرى به خطّ على اصغر تفرشى و به چاپ سنگى منتشر شده بود; اين چاپ بعدها نيز به گونه افست نشر يافته است.
اكنون سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى به چاپ منقح و مصحّح آن همت گماشته است. محقق و مصحّح آن آقاى مصطفى بروجردى در اين تصحيح به استخراج آيات و روايات, همت ورزيده و مى كوشند متنى پيراسته و استوار از آن عرضه دارند. كتاب در دو جلد (هر سه دفتر در يك جلد) منتشر خواهد شد. ٥ . حاشيه شرايع
محقق كركى
تحقيق: محمدجعفر طبسى
(شرايع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام) شايع ترين و معروفترين كتاب فقهى شيعى است كه سالهاى سال در حوزه هاى علوم اسلامى به عنوان كتاب درسى مورد توجه بوده است. عالمان و فقيهان بسيارى بر آن شرح نوشته و تعليق نگاشته و حاشيه زده اند. از جمله اين حواشى, حاشيه فقيه بزرگ, شيخ نورالدين على بن الحسين بن عبدالعالى معروف به (محقق كركى) است. در آثار محقق كركى ـ رضوان الله عليه ـ گزيده گويى, استوارى, جاز است تعبير و سلاست بيان, به وضوح ديده مى شود. از او دهها رساله كوچك و بزرگ بر جاى مانده كه كتاب عظيم (جامع المقاصد) وى نشانى از گستردگى دانش و ژرفنگرى فقيهانه آن بزرگوار است. او در مقدمه اين حاشيه مى نويسد:
اين مجموعه فوايدى است كه به گونه تعليقه بر كتاب شرايع الاسلام نگاشته ام. اين مجموعه در تحرير مسائل و تحقيق مطالب آن كتاب, طالبان را يارى خواهد رساند. آنچه در اينجا آورده ام مورد اعتماد من در فتواست.
اين حاشيه تاكنون به چاپ نرسيده است, اكنون آقاى محمدجعفر طبسى همّت ورزيده اند كه آن را به گونه منقح و استوار تصحيح و عرضه كنند.
نسخه هاى معتمد:
١) نسخه كتابخانه آية الله العظمى نجفى مرعشى ـ قدس سرّه ـ نسخه تصحيح شده با نسخه مؤلف.
٢) نسخه اى از همان كتابخانه, تصحيح شده همراه با حواشى
٣ ) نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, نسخه اى است به خط محمد الحسينى نگاشته شده به تاريخ ١٢٧٠.
٤) نسخه كتابخانه آية الله العظمى گلپايگانى, كه از اول كتاب تا كتاب التجاره را دارد, و به تاريخ ٩٨٣ نگاشته شده است.
در تصحيح كتاب, پس از مقابله و تصحيح و گزينش متن معتمد, نشانى تمام اقوال, آيات و روايات به دقت و با تكيه بر آثار فقيهان, به گونه مستقيم ارائه مى شود مگر در اقوال فقيهانى مانند ابن جنيد كه به جهت فقدان آثار فقهى آنها به (مختلف الشيعه) علامه حلى ارجاع داده مى شود. روايات نيز با استناد به كتب اربعه و همچنين براى سهل الوصول بودن آن به وسائل, ارجاع داده خواهد شد. مراحل اوّليه تصحيح و تحقيق, پايان پذيرفته است و اميد است در آينده اى نزديك براى چاپ و نشر آماده گردد. ٦ . تحفة الأحباب
شيخ عباس قمى ـ رضوان الله عليه ـ.
تحقيق:سيد جعفر حسينى
دارالكتب الأسلاميه.
محدّث موثق و مورّخ معتمد, حاج شيخ عباس قمى ـ قدس سره ـ از عالمان و ديده وران سختكوش و كثيرالتأليف شيعى است. يكى از آثار ارجمند و خواندنى آن بزرگوار, كتاب ياد شده است كه مشتمل بر گزارشهايى كوتاه از زندگانى و چگونگى اصحاب پيامبر و ياران مشهور ائمه ـ ع ـ است. كتاب, بر اساس حروف الفبا تنظيم شده و شرح حالها غالباً مختصر است, امّا دقيق و سودمند.
در لابلاى كتاب, بسيارى از اصطلاحات رجالى معنى شده و شمارى از مبهمات دانش رجال, گشوده شده است. مؤلف بزرگوار درباره آن نوشته اند:
اين رساله مختصرى است در ترجمه مشاهير از اصحاب رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ و معروفين از اصحاب ائمه هدى ـ سلام اللّه عليهم اجمعين ـ با بيان مختصرى از حال ايشان و نوادر آثار ايشان كه از مآخذ صحيح و معتبر به دست آوردم و در كمال ايجاد و اتقان نگاشتم و آن را هديه دوستان و (تحفه احباب) گردانيدم. و ناميدم آن را به (تحفة الاحباب فى نوادر آثار الاصحاب) اميد است كه مطبوع طباع دوستان قرار گيرد).
تحفة الاحباب به سال ١٣٦٩ قمرى در تهران در ٤٤٠صفحه به قطع وزيرى و حروف سربى چاپ و منتشر شده است. اكنون ناشر پيشين (دارالكتب الاسلاميه) چاپ مجدّد و منقح آن را در حال نشر دارد. در اين چاپ, آقاى سيد جعفر حسينى كتاب را يكسره بازنگرى كرده است و در اين بازنگرى منابع شرح حالها را ياد كرده و متن را بر پايه منابع و مآخذ آن تصحيح نموده و فهرستهاى سودمند بر آن افزوده است. (تحفة الاحباب) در آينده اى نزديك در اختيار دانش پژوهان قرار خواهد گرفت.