نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٤ - مقياس سنجش صبر براي نوجوانان / فريده حسينثابت

فريده حسين ثابت*

چكيده

صبر از جمله ويژگي‌هاي روان‌شناختي و راهبردهاي مذهبي است که به کمک آن مي‌توان بر فشارهاي رواني روزمره و آسيب‌زا غلبه نمود. اين پژوهش ميداني است که به وسيله پرسش‌نامه حاوي ٤٨ عبارت در سه مقولة «صبر بر سختي»، «صبر بر طاعت»، «صبر بر گناه» تهيه شده است. نمونه آماري اين تحقيق ١٤٨ نفر دانش آموز دختر بودند كه به روش نمونة خوشه‌اي تصادفي از ميان دانش آموزان دختر سال اول متوسطه عمومي شهر تهران، در سال تحصيلي ٨٦ ـ ١٣٨٥ انتخاب شدند. اعتبار محتوايي اين مقياس، توسط متخصصان علوم قرآن و دين تأييد شده است. پايايي اين مقياس بر اساس ضريب آلفاي كرونباخ ٨٦٦/٠ محاسبه شد.

كليد واژه: صبر، نوجوانان، سلامت رواني، بهداشت رواني.

صبر در قرآن، به معناي ثبات، استحكام و قدرت مقاومت روح است؛ مقاومت در سختي انجام وظيفه، مقاومت در برابر تحريكات داخلي نفساني و مقاومت در برابر ناملايمات روزگار.[١٤٢] انسان براي مقابله با حوادث و ناملايمات زندگي، در عين حال حفظ سلامت رواني خويش و توانايي ادامه حيات پر شور و نشاط، نيازمند صبر است. به طوري‌كه در هيچ شرايطي تسليم نشده و با درايت و تلاش موانع را برطرف نمايد. صبر داراي دو جنبة سلبي و ايجابي است. جنبة سلبي يا بازدارنده صبر شامل مفهوم كنترل و مهار است كه از به هدر رفتن انرژي‌هاي رواني فرد جلوگيري مي‌كند. جنبة ايجابي هدايتگرانة صبر شامل مفهوم جهت دادن و تقويت جنبه‌هاي همگرا ست كه منجر به اهتمام در امر واحدي مي‌شود.

لازم به يادآوري است كه منظور از صبر در ديدگاه اسلام، تحمل عجزآميز نيست و معناي حقيقي آن استقامت در حوادث سهمگين و در برابر گناهان و شدايد مي‌باشد كه موجب ايجاد روحيه قوي در راه اهداف عاليه انساني و انجام وظيفه مي‌شود. بنابراين، صبر در اصل به معناي عزم قوي براي انجام و ادامه كار با پشتكار و استقامت خلل ناپذير است. حضرت علي† در اين مورد مي‌فرمايد: «صبر مبارزه با حوادث است».[١٤٣]-[١٤٤]

پيامبر گرامي اسلامˆ، در روايتي دربارة صبر مي‌فرمايند: «صبر بر سه قسم است: صبر در مصيبت، صبر بر طاعت و صبر از گناه».[١٤٥]

١. صبر بر مصيبت: يعني پايداري در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالي و ترك بي‌تابي.[١٤٦]

٢. صبر بر طاعت: يعني شكيبايي در برابر مشكلاتي كه در راه طاعت وجود دارد.

٣. صبر بر معصيت: يعني ايستادگي در برابر انگيزه‌هاي نيرومند و محرك گناه.

صبر در برابر گناه : گناه عمل خارج از عرف، شرع و هنجار است. زماني كه فرد ميل به انجام كاري خارج از عرف يا شرع پيدا مي‌كند و از سوي ديگر، بازداري به حداقل مي‌رسد، يعني نمي‌تواند ارضأ را به تأخير بياندازد، مرتكب گناه مي‌شود. فرد پس از انجام گناه، احساس گناه و پشيماني مي‌كند؛ يعني خود را متهم و سرزنش مي‌كند و ارزشيابي منفي نسبت به خود دارد. پس از صبر در برابر گناه، مبارزه با تمايلاتي است كه موجب فروپاشي انسان و مانع رشد و در نتيجه، منجر به تاخير انداختن آنها و هدايت آن تمايلات مي‌گردد.

صبر در طاعت: اراده و واداركردن خود به غلبه بر موانع دروني مثل تنبلي، بي‌حوصلگي و در مقابل، ايجاد رغبت و لذت است.

صبر در خوشي و نعمت: نوعي صبر در طاعت است. منظور از صبر در خوشي‌ها اين است كه، انسان به هنگام برخورد با نعمت‌ها، دچار خودخواهي و غرور نشود، بلكه بر خودخواهي و غرور خود غلبه كند. اين امر موجب مي‌شود كه فرد از خود فراتر رفته و به دگرخواهي برسد.

صبر در برابر مشكلات و سختي‌ها: اين نوع صبر، حفظ خود و استقامت و غلبه بر مشكلات بيروني است كه از طريق مقاومت در برابر مشكلات و استمرار در مقابله با آن به دست مي‌آيد. در غير اين صورت، انسان در برخورد با دشواري‌ها دچار تشويش، نا اميدي، بي‌تفاوتي وكاهش عزّت نفس مي‌شود؛ زيرا اگر انسان به سمت تقديرگرايي پيش برود و خود را در حل مشكلات مؤثر نداند، دست از تلاش برمي‌دارد. انسان در صورتي مي‌تواند در برابر سختي‌ها مقاومت كند كه، نگاه خود به سختي‌ها را تغيير دهد و سختي را معادل بدي نداند، بلكه شكست را مقدمة پيروزي خود در نظر بگيرد. سختي‌ها اگر با صبر تؤام باشد، نردبان ترقي است و موجب پختگي انسان مي‌شود.

رنج‌ها، سختي‌ها و دشواري‌ها و مصائب زندگي جزء اجتناب‌ناپذير زندگي و از سنت‌هاي پروردگار مي‌باشد؛ چرا كه خداي متعال مي‌فرمايد: «و قطعاً همه شما را با چيزي از ترس و گرسنگي، زيان مالي و جاني و آفات زراعت آزمايش مي‌كنيم و صابران را بشارت و مژده ده»[١٤٧](بقره: ١٥٥)

منظور از بلاء، بلاهاي عمومي است كه دل‌ها را به وحشت مي‌اندازد، شكم‌ها را گرسنه مي‌سازد، دارايي‌ها را بر باد مي‌دهد و جان‌ها را به خطر مرگ مي‌افكند، محصولات را آفت مي‌زند. با وجود اين، خداوند مي‌فرمايد:

«بشيء من...» يعني اندكي از، گويا اشاره به اين است كه، اگر بلا بيشتر و بزرگ‌تر باشد، تاب و توان تحمل آن را نخواهيد داشت. پس اين از نهايت لطف و رحمت خداوند است كه به شما تخفيف داده و بيش از اين شما را به زحمت و مشقت نمي‌اندازد. اين همه تأكيد براي چيست؟ خداوند مي‌خواهد با اين تأكيدها، ضرورت صبر را بيان نمايد. نظير اين تأكيد بر ضرورت صبر و آزمون شديد انسان، در قرآن آمده است: «البته آزمون‌هاي مالي و جاني بسيار در پيش خواهيد داشت و بي‌ترديد و ناگزير از پيروان دروغين كتاب‌هاي آسماني پيشين و نيز از كساني‌كه مرام شرك را برگزيده‌اند، آزار و زخم زبان فراوان خواهيد ديد، اگر صبر پيش گيريد و تقوا پيشه كنيد، كه ثبات و تقوي سبب نيرومندي و قوت اراده در كارهاست»[١٤٨] (آل‌عمران: ١٨٦)

در ضرورت صبر بايد گفت: انسان در طول حيات خويش با رويدادهاي تنش‌زاي گوناگون و بي‌شماري مواجه مي‌شود كه اجتناب‌ناپذير زندگي است. در مواردي به صورت رويداد آسيبي، بارزترين منبع فشار رواني، تجربه مي‌شود. هرچه قدرت مهار و كنترل استرس‌ها و فراخواني توانمندي‌هاي روان‌شناختي بيشتر باشد، ميزان آسيب‌پذيري فرد نيز كاهش مي‌يابد. صبر از مهم‌ترين ويژگي‌هايي است كه، منجر به پايداري انسان در برابر حوادث پيش بيني نشده و حتي به ظاهر فراتر از توانايي‌هاي وي مي‌شود. در نتيجه، مانع از بروز اختلال در هيجانات مثل اضطراب و افسردگي و پرخاشگري مي‌شود. همچنين مانع از ايجاد اختلال در شناخت مي‌گردد. بنابراين، وجود ابزاري براي سنجش اين خصوصيت روان‌شناختي ضروري به نظر مي‌رسد.

براي تدوين مقياس صبر به سه دسته از منابع: قرآن و تفاسير، كتاب‌هاي حديث و كتاب‌هاي اخلاقي مراجعه شد. ابتدا، قرآن و آيات مرتبط با موضوع صبر مورد بررسي قرار گرفت و كليه آيات موجود در زمينه صبر استخراج گرديد. براي درك بهتر مفاهيم آيات، تفاسير زير مورد استفاده قرار گرفت:

١. تفسير الميزان (علامه طباطبايي).

٢. تفسير نمونه (مكارم شيرازي و همكاران).

٣. تفسير راهنما (هاشمي بهرماني).

٤. تفسير نور (قرائتي).

٥. تفسير اثني عشري (حسيني شاه عبدالعظيم).

٦. تفسير خسروي (ميرزاخسرواني).

٧. تفسير پرتوي از قرآن (آيت ا... طالقاني).

٨. تفسير انوار درخشان (حسيني همداني).

٩. تفسير احسن الحديث (قرشي).

١٠. سيماي صابران (القرضاوي).

در مرحله دوم، به كتاب‌هاي احاديث شيعه و سني زير مراجعه شد:

كتاب‌هاي حديث شيعه

١. اصول كافي (شيخ كليني).

٢. بحار الانوار (علامه مجلسي).

٣. وسائل الشيعه (شيخ حر عاملي).

٤. غررالحكم و درر الحكم (آمدي).

٥. مشكاة الانوار في غرر الاخبار (طبرسي).

٦. مصباح الشريعه.

٧. نهج البلاغه.

٨. صحيفه سجاديه

٩. ميزان الحكمه (محمدي ري شهري).

١٠. جلوه‌هاي حكمت (ناظم زاده قمي).

١١. آثار الصادقين (احسان بخش).

١٢. نهج الفصاحه.

١٣. تحف العقول (ابن شعبه حرّاني).

كتاب‌هاي حديث اهل سنت

١. صحيح بخاري.

٢. صحيح مسلم.

٣. سنن ترمذي.

٤. مؤطاء مالك.

٥. مسند احمد حنبل.

٦. سنن سنائي.

٧. سنن ابي داوود.

٨. سنن دارمي.

٩. سنن اين ماجه.

در مرحله سوم، به كتاب‌هاي اخلاقي زير مراجعه شد:

١. ترجمه جامع السعادات (ملامهدي نراقي).

٢. محجة البيضاء (ملامحسن فيض كاشاني).

٣. احياء علوم الدين (امام محمد غزالي).

٤. چهل حديث (امام خميني).

٥. استقامت (آيت ا... سيد رضا صدر).

٦. معراج السعادة (ملا احمد نراقي).

٧. مسكن الفؤاد (شهيد ثاني).

پس از بررسي متون فوق، سؤالات اوليه استخراج شد. اين سؤالات در سه مقوله صبر در سختي، صبر بر طاعت و صبر بر گناه تنظيم شدند. سپس، توسط شش نفر از كارشناسان و استادان معارف اسلامي، مقوله‌بندي شده و نوع سؤالات مورد بررسي قرار گرفت. و پس از اعمال نظرات، مورد تأييد ايشان قرار گرفت. همچنين از نظر روان‌شناختي توسط دو نفر از استادان روان‌شناسي سؤالات، مورد بررسي واقع شد و در نهايت، تأييد شد. از نظر روان‌سنجي نيز مورد بررسي يك نفر از استادان روان‌سنجي واقع شد و در نهايت، مورد تأييد قرار گرفت. در نهايت، مقياس مورد نظر با ٤٨ سؤال حاصل شد كه در مقولة صبر در سختي، ٢٤ سؤال، در مقولة صبر بر طاعت، ١٤ سؤال و در مقوله صبر از گناه، ١٠ سئوال طراحي شد. به دليل اينكه در بررسي متون اسلامي، وزنه صبر در سختي سنگين تر از صبر بر طاعت و صبر در برابر گناه بود، در تنظيم سؤالات پرسش‌نامه نيز سعي شد تا تعداد سؤالات اين مقوله بيشتر باشد.

شماره سؤالات مربوط به مقوله صبر در سختي؛ سؤالات شماره ١، ٢، ٤، ٥، ٨، ٩، ١٤، ١٥، ٢٢، ٢٣، ٢٥، ٢٨، ٢٩، ٣٠، ٣١، ٣٢، ٣٤، ٣٥، ٣٦، ٣٩، ٤٠، ٤٣، ٤٥، ٤٨ مي‌باشد. شماره سؤالات مربوط به مقوله صبر از گناه، سؤالات شماره ٣، ٧، ١٠، ١٦، ٢١، ٢٧، ٣٣، ٣٧، ٣٨ و ٤٤ مي‌باشد. بقيه سؤالات مربوط به مقوله صبر در طاعت است.( به پيوست مراجعه شود)

«اين پرسش‌نامه شامل ٤٨ سؤال است، چگونگي وضعيت خود در هر سؤال را با علامت ضربدر در مقابل يكي از پنج گزينه در پاسخنامه مشخص نمائيد. دقت كنيد سؤالي را بدون پاسخ نگذاريد».

براي محاسبه نتايج، سؤالات شمارة ٢، ٧، ١٥، ٢١، ٢٣، ٣٣، ٣٤، ٣٦، ٣٧، ٣٨، ٤٠، ٤٢، ٤٣، ٤٤ و ٤٨ براي گزينه «هميشه»، عدد صفر و براي گزينه «اغلب»، عدد يك و براي «معمولاً» عدد دو، براي «گاهي» عدد سه و براي «به ندرت» عدد چهار منظور گرديد. ساير سؤالات پرسش‌نامه به صورت معكوس امتياز داده شد. نمرة نهايي مقياس سنجش صبر، بين ٠ الي ١٩٢ مي‌باشد.

با استفاده از روش نمونه‌برداري تصادفي خوشه‌اي چند مرحله‌اي، از ميان دانش‌آموزان دختر سال اول دبيرستان‌هاي شهر تهران، ١٤٨ دانش‌آموز از يكي دبيرستان‌هاي منطقه ١٧ آموزش وپرورش شهر تهران به عنوان نمونه تحقيق انتخاب شدند.

مقياس سنجش صبر، پس از تنظيم توسط نه نفر از استادان علوم و معارف اسلامي، از نظر مقوله‌بندي و نوع سؤالات مورد بررسي و محتواي آن تأييد گرديد. سپس، توسط دو تن از استادان روان‌شناسي نيز تأييد شد. (اعتبار محتوا).

براي محاسبه پايايي مقياس سنجش صبر، از آلفاي كرونباخ استفاده شد.آلفاي كرونباخ مقياس سنجش صبر پس از اجرا بر روي ١٤٨ نفر از دانش آموزان ٨٦٦/٠ به دست آمد. ضريب همبستگي هر سؤال با كل آزمون و ضريب كرونباخ آزمون در صورت حذف هر سؤال در جدول يك نمايش داده شده است و پاياني زير مقياس صبر در سختي ٧٩٢/٠، پاياني زير مقياس صبر در برابر طاعت ٧٤٧/٠ و پايايي زير مقياس صبر بر گناه ٥١٧/٠ بدست آمد. ضريب همبستگي هر سؤال با كل نمره زير مقياس و ضريب كرونباخ زير مقياس در صورت حذف هر سؤال در جداول شماره دو، سه، چهار نشان داده شده است. همبستگي نمرات مقياس با مقياس اصلي و با ديگر زير مقياس‌ها، در جدول شماره پنج نشان داده شده است.

پس از دو هفته از اجراي مقياس سنجش صبر، مجدداً براي ٣٠ نفر از دانش‌آموزان، كه به طور تصادفي انتخاب شده بودند، مقياس مورد نظر اجرا گرديد كه ضريب همبستگي بين نمرات آزمون اول و دوم ٩٣% به دست آمد.

جدول١: ضريب همبستگي هر سؤال با كل مقياس صبر و ضريب آلفاي كرونباخ مقياس در صورت حذف هر سؤال