نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - نقش روزه در تأمين سلامت رواني پرسنل اداري دانشگاه / عباس فني اصل / سوران رجبي

عباس فني اصل* / سوران رجبي**

چكيده

هدف از اين مقال، که به بررسي نقش روزه در تأمين سلامت رواني مي‌پردازد بررسي تأثير روزه ماه رمضان بر سلامت رواني در ميان پرسنل اداري دانشگاه محقق اردبيلي در شهرستان اردبيل در نيمسال اول ٨٨ ـ ١٣٨٧ مي‌باشد. روش نمونه‌گيري پژوهش به روش كل شماري، تعداد ٢٠٦ نفر كارمند انتخاب شدند. نتايج مطالعه نشان داد كه، تفاوت معناداري بين پيش آزمون و پس آزمون در مؤلفه علايم جسماني، اضطراب و افسردگي وجود دارد و به طور كلي، تفاوت معناداري بين پيش آزمون و پس آزمون در پرسش‌نامه سلامت رواني وجود دارد. اين مطالعه نشان داد كه، روزه‌داري مي‌تواند موجب افزايش سلامت رواني پرسنل اداري دانشگاه‌ها گردد.
كليد واژه‌ها: سلامت رواني، روزه داري، پرسنل، روزه افسردگي، اضطراب.

يكي از مباحث مهمي كه توجه بسياري از مديران و مسئولان مختلف را
در سال‌هاي اخير به خود جلب كرده است، مفهوم بهره‌وري است. روشن است كه براي دستيابي به اين مهم، توجه به مسائل گوناگون منابع انساني ضروري است. دانشگاه نيز سازماني گسترده است، كه بيش‌ترين نيروي انساني جوان را نسبت به ساير سازمان‌ها در اختيار دارد. رشد و شكوفايي هر سازماني در گرو بهره‌وري پرسنل اداري آن سازمان مي‌باشد. اين بهره‌وري ناشي از عوامل گوناگوني است كه سلامت رواني پرسنل يكي از عوامل اصلي به شمار مي‌آيد. سلامت رواني نيز خود ناشي از عواملي است كه رفتارها و مناسك ديني از جمله اين عوامل است.

در طول تاريخ بشر، دين به عنوان مهم‌ترين نياز انساني مورد تأكيد بوده است. امروزه، اين نياز انساني بيش از زمان‌هاي ديگر احساس مي‌شود. در سال‌هاي اخير استفاده از مذهب و اعتقادات ديني، بويژه اعتقادات اسلامي توسط سياست گزاران و تدوين كنندگان راهبردهاي بهداشت جامعه نگر، در سازمان بهداشت جهاني (WHO)[٢٢٧] نيز مورد توجه قرار گرفته است. اين سازمان، بخشي از انتشارات خود را از سال ١٩٩٢ ميلادي به آموزش بهداشت از طريق مذهب به عنوان راهكار زندگي سالم اختصاص داده است. همچنين انديشمنداني به نقش مذهب در سلامت جسم و روان اشاره كرده‌اند. «قدرت محافظتي مذهب»،[٢٢٨] كه ابتدا توسط اميل دوركهايم در سال ١٩٥١ مطرح شد، بعدها توسط راش[٢٢٩]، جيمز[٢٣٠]، يونگ[٢٣١]، فرانكل[٢٣٢] و فروم[٢٣٣] اهميت رفتارها واعتقادات مذهبي مورد تأييد قرار گرفت. ويليام جيمز معتقد است، عشق و نيروي مذهبي به وقار، سنگيني، صبر، شكيبايي، اعتقاد و اطمينان در فرد منجر مي‌شود و احساسات مذهبي منجر به تلاش زياد و زندگي هدفمند مي‌شود.

از نظر روان شناسان آرامش رواني واحساس رضايت از زندگي، از ويژگي‌هاي اساسي در افراد سالم و بهنجار است. بررسي حالات و روحيات فرد با ايمان نيز حاكي از آرامش خاطر و صفاي دروني‌شان است. و درون فرد مؤمن روشن از نور حقيقت و سرشار از لذات معنوي است. آيات قرآن كريم نيز بر اين نكته صحه مي‌گذارند. به عنوان مثال، در قرآن كريم آمده است: «آنها به خدا ايمان آورده و دل‌هايشان به ياد خدا آرام مي‌گيرد، آگاه باشيد كه تنها ياد خدا آرامش بخش دل‌هاست»(رعد: ٢٨). همچنين اهميت و نقش فعاليت‌هاي ديني و مذهبي در بهبود سلامت رواني به وسيله نتايج تحقيقات صدها تن از محققان مورد تأييد قرار گرفته است. جيمز و جي[٢٣٤] (١٩٩٣) نشان دادند كه، تمرينات مذهبي و نيايش موجب دروني شدن ايمان مذهبي و ارتقاي وضعيت روحاني بازماندگان ازجنگ ويتنام شده است. جليلوند در تحقيق خود درباره بررسي تأثير نماز بر اضطراب در دانش‌آموزان دبيرستاني شهر تهران مشاهده كرد كه، آن دسته از دانش‌آموزاني كه نماز مي‌خوانند و مقيد به تكاليف مذهبي هستند، از اضطراب كمتري رنج مي‌برند. لوين و وارندرپول[٢٣٥] (١٩٩١) و فرانسيس[٢٣٦] و همكاران (١٩٩٥) نشان دادند فعاليت مذهبي همبستگي بالايي با سلامت روان، معاشرت، رفاقت، تعهد و الزام و عبادت دارد. موشر و هندال[٢٣٧] (١٩٩٧) در مطالعه‌اي نشان دادند كه دانشجوياني كه تعالي روحاني را انجام مي‌دادند، علي‌رغم تجربه مشكلات و تغييرات در زندگي،‌ آشفتگي رواني[٢٣٨] كمتري از نظر اضطراب و جسماني سازي[٢٣٩] تجربه كردند. نتايج تحقيق مالت بي و داي[٢٤٠] (٢٠٠٤) نشان داد كه، همبستگي بين سلامت رواني و فعاليت‌هاي ديني مثبت و معنادار مي‌باشد. عمل به باورهاي ديني و مذهبي از عوامل پيش بيني كننده سلامت رواني و بهزيستي در جوانان مي‌باشد.

نتايج تحقيقات محققان به پايين بودن ميزان افسردگي، اضطراب و نگراني، خودكشي، شدت بيماري قلبي در افراد مذهبي اشاره مي‌كنند. همچنين
پاين[٢٤١] (١٩٩١) بر اين باور بود كه، ميزان عزّت نفس و سازگاري بين فرد
و رضايت از زندگي در افراد ديندار بالاتر مي‌باشد. افرادي كه فعاليت
مذهبي دروني دارند، نسبت به افراد ظاهرساز از سلامت رواني بالايي برخوردار هستند.

صادقي و مظاهري (١٣٨٤) در مطالعه‌اي به بررسي آثار روزه داري بر سلامت روان پرداختند. ١٦٢ نفر دانشجو (١٠٢ دختر و ٦٠ پسر)، به عنوان نمونه در دسترس، انتخاب و يك تا دو هفته پيش و پس از ماه مبارك رمضان، «پرسش‌نامه سلامت روان GHQ-٢٨» را به عنوان پيش و پس آزمون تكميل نمودند. نتايج نشان داد كه، روزه ماه رمضان در تمامي خرده مؤلفه‌ها و نمره كل «سلامت روان» مؤثر بوده است. بدين صورت كه، اين تفاوت معنادار در زير مقياس‌هاي «نشانه‌هاي بدني»، « اضطراب و بي‌خوابي»، «نارسايي كنش وري اجتماعي»، «افسردگي» و در نهايت نمره كلي «پرسشنامه سلامت روان» براي گروه‌هايي كه در «ماه رمضان تمام روزه‌هاي خود را گرفته‌اند» و يا «به‌طور تفنني تعداد محدودي از روزها را روزه گرفته‌اند»، حاكي از بهبود وضعيت سلامت عمومي در پس از ماه رمضان و براي گروه‌هايي كه «به دليل عذر شرعي يا پزشكي روزه نگرفته‌اند» و يا «اصلا روزه نگرفته‌اند» حاكي از كاهش سطح سلامت روان پس از ماه رمضان مي‌باشد.

بنا بر اهميت و نقش بهداشت روان، به عنوان مهم‌ترين عامل رشد و توسعه انسان‌ها و نقش بيماري‌ها و اختلالات رواني در انسان‌ها و با توجه به اينكه، حقيقت فلسفة زندگي از ديدگاه اسلام، سلامت روان و نتيجه ايمان به خدا مي‌باشد، به نظر مي‌رسد انجام اقدامات پيش‌گيرانه در اين زمينه لازم و ضروري است. روشن است كه، انجام هرگونه اقدام پيش‌گيرانه، مستلزم ارزيابي تأثير عوامل گوناگون بر ارتقاي سلامت رواني پرسنل اداري دانشگاه مي‌باشد. از عواملي كه مي‌تواند در اين زمينه نقش بارزي ايفا كند، انجام مناسك الهي و روزه داري در ماه مبارك رمضان است. بنابراين، سؤال اصلي اين پژوهش اين است كه آيا روزه داري در ماه مبارك رمضان، بر سلامت رواني پرسنل اداري دانشگاه محقق اردبيلي تأثير مثبت دارد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، ميزان اين تأثير چقدر است؟

در اين مطالعه، به دليل استفاده از يك گروه براي بررسي تأثير روزه داري بر سلامت رواني و عدم بهره‌گيري از گروه مقايسه و نيز چون اعمال متغير مستقل در اختيار محقق نبوده است، از روش شبه آزمايشي استفاده شده است. طرح پژوهش نيز پيش آزمون-پس آزمون براي يك گروه بود. جامعه آماري مورد نظر، كليه پرسنل اداري دانشگاه محقق اردبيلي مي‌باشند كه در سال تحصيلي ٨٨ـ١٣٨٧ در دانشگاه فوق مشغول به خدمت مي‌باشند. روش نمونه گيري در اين پژوهش، به صورت كل شماري مي‌باشد. با توجه به اينكه، تعداد پرسنل اداري محدود مي‌باشد و براي اينكه نمونه انتخاب شده، نماينده واقعي جامعه باشد و نتايج تحقيق از اعتبار بيروني بالايي برخوردار باشد، كليه اعضا پرسنل اداري دانشگاه به عنوان نمونه انتخاب شدند. در پايان، ٢٠٦ نفر به عنوان نمونه آماري مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.

روش گردآوري داده‌ها در اين پژوهش شامل مصاحبه نيمه ساختمند، پرسش‌نامة محقق ساخته، آزمون ٢٨- GHQ و مقياس رفتار مذهبي و ايمان[٢٤٢] مي‌باشد.

اين مصاحبه با راهنمايي استادان گروه معارف اسلامي و روان شناسي و با الگو گرفتن از پرسش‌نامه‌هاي نگرش سنج مذهبي ساخته تدوين گرديد. پرسش‌نامه از طريق سؤالات باز پاسخ و بسته پاسخ، نگرش افراد را در مورد روزه‌داري در ماه مبارك رمضان شامل شناخت، احساس و آمادگي رفتاري فرد براي انجام روزه مورد بررسي قرار داد. مدت زمان لازم براي انجام اين مصاحبه ٣٠ دقيقه بود. روايي صوري و محتوايي اين مصاحبه از طريق استادان گروه معارف اسلامي و روان شناسي سنجيده شد كه در سطح مطلوبي بود.

اين پرسش‌نامه داراي ٢٨ ماده است كه توسط گلدبرگ و هيلر[٢٤٣] (١٩٧٩) با روش تحليل عاملي ساخته شده و داراي چهار مقياس مي‌باشد كه جسماني سازي علائم، اضطراب، افسردگي و اختلال در كنش اجتماعي را مورد سنجش قرار مي‌دهد. نتايج فراتحليل ٤٣ پژوهش، كه توسط ويليامز، ماري[٢٤٤] و گلدبرگ (١٩٨٨) انجام شد، ميانگين «حساسيت» ٨٤/٠ و متوسط «ويژگي» ٨٢/٠ به دست آمد. همچنين نتايج بررسي مقدماتي در گيلان توسط يعقوبي، نصر و شاه محمدي(١٣٧٤) نشان داد كه حساسيت اين آزمون در بهترين نمره برش ٢٣ برابر با ٥/٨٦/٠ و ويژگي آن برابر با ٨٢/٠ مي‌باشد. ضريب پايايي به روش آلفاي كرونباخ در اين مطالعه، برابر با ٨٨/٠ به دست آمد.

جدول شماره ١: نتايج تحليل واريانس يك عاملي با توجه به ميانگين نمرات پيش آزمون و پس آزمون پرسشنامة GHQ و ابعاد آن در كارمندان زن و مرد روزه دار دانشگاه محقق اردبيلي