نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٥ - ساخت و روايي سنجي مقياس اميد بر اساس منابع اسلامي
برای مشاهده جداول مربوط به این مقاله به لینک زیر مراجعه نمایید
کلیک کنید
سال ششم، شماره اول، بهار ١٣٩٢ ، ص ٥٩ ـ ٧٦
Ravanshenasi-va ـ Din, Vol.٦. No.١, Spring ٢٠١٣
محمود خليليان شلمزاري* / غلامرضا جندقي** / عباس پسنديده***
چكيده
اين پژوهش با هدف ساخت مقياس سنجش اميد اسلامي تدوين يافته است. در مطالعة منابع اسلامي از روش توصيفي و در ارزيابي روايي مقياس، از روش پيمايشي با نمونهاي ٤٣٠ نفري از طلاب و دانشجويان شهر قم به كار رفته است. براي تعيين روايي ساختار، از نظرات ٨ تن از كارشناسان دين در طيف ليكرت چهار درجهاي بهره گرفته شده است. ميانگين نمرات همه كارشناسان بالاتر از ٥/ ٣، و ضريب تطابق كندال ٢٤٣/ ٠ با سطح معناداري ٠١٨/ ٠ ميباشد. در بررسي روايي محتوا ، نظرات ٧ تن از كارشناسان روانشناسي با ضريب تطابق كندال ١٨١/ ٠ با سطح معناداري ١٤٦/ ٠ ميباشد. نتيجه بررسي روايي سازه به شيوه تحليل عاملي با ارزش ويژه بيش از ١، استخراج ٧ بار عاملي بالاتر از ٣/ ٠ بوده كه در مجموع ٧١٩/ ٥٣ درصد واريانس كل مقياس را برآورد ميكند. همبستگي بين عوامل و كل مقياس در سطح ٠١/ ٠ معنادار ميباشد. عوامل استخراجشده در سطح نظري عبارتند از: هدف، تكيهگاه، اسباب و تلاش و در مرحله نهايي (پس از تحليل عاملي) عبارتند از: هدف، تكيهگاه اميد، اسباب اميد، تلاش، موانع اميد، رابطه فرد و تكيهگاه و راهحلهاي اميد. روايي ملاكي با محاسبه ضريب همبستگي مقياس اميد اسلامي و مقياس اميد اشنايدر٥٣٠/ ٠ بوده و در سطح ٠١/٠ معنادار است. در بررسي اعتبار مقياس، ضريب آلفاي كرنباخ در دو مرحله آزمايشي و نهايي به ترتيب ٨٨٣/ ٠ و ٨٩٤/ ٠ ميباشد و همبستگي بين دو نيمه مقياس برابر با ٨٢٨/ ٠ ميباشد.
كليدواژهها: اسلام، اميد اسلامي، مقياس، روايي.
* كارشناسي ارشد روانشناسي باليني موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)
** دانشيار دانشگاه پرديس [email protected]
*** استاديار دانشگاه قرآن و حديث [email protected]
دريافت: ١٦ /٧/ ١٣٩١ ـ پذيرش: ٧/ ١٢/ ١٣٩١
مقدمه
هرچند ايدة اميد از زمان آغاز خلقت آدمي وجود داشته است، اما بررسي علمي آن در زندگي انسان قدمتي كوتاه دارد و دوران طفوليت خود را ميگذراند (بهاري، ١٣٩٠، ص ١٣). درك رسيدن به اهداف يك فرد، رشته مشترك تلاش عالمانهاي بود كه در دهه ١٩٥٠ تا ١٩٦٠ اميد را تعريف ميكرد (Snyder, ٢٠٠٢, p. ٢٧٥). ازاينرو، فرانك (١٩٦٨-١٩٧٥) اميد را بهعنوان يك فرايند مشترك در رويكرد درمانگري مفهومسازي نمود (Linley, ٢٠٠٤, p. ٣٨٩).
بروينكس و ماله (٢٠٠٥)، پايرو (١٩٩٤) و ارنست بلاچ
(١٩٨٦) نشان دادند كه در واقع اكثر مردم اميد را بهعنوان يك هيجان توصيف
ميكنند و آن را بهعنوان يك هيجاني مطرح ميكنند (بهاري، ١٣٩٠، ص ١٦).اوي ريل(Averill)، كاتلين(Catlin) و چون(Chon)،
اميد را حالت شناختي تعريف كرده و بيان ميكند وقتي اهداف داراي ويژگيهاي
چهارگانه ١. دستيافتني ٢. تحت كنترل ٣. مهم تلقي شوند
٤. جامعهپذير و اخلاقي باشند، اميد شكل ميگيرد (Snyder & lopez Shane, ٢٠٠٧, p. ٣٠١).
فروم معتقد است، اميد آمادگي براي لحظات واقع نشده است. اميد نسبت به چيزي كه وجود ندارد و يا نميتواند وجود داشته باشد، هرگز پديد نميآيد. افراد اميدوار افرادي قويتر بوده و براي كمكرساني آمادهترند و تمام علائم حيات را نشان ميدهند؛ حياتي كه سرشار از تولد و وقوع است. وي بيان ميكند كه اميد عامل ذاتي و باطني شالوده زندگي، و عامل پويا و ديناميك روان انسان است (اريك، ١٣٨٠، ص ٢٩). ايشان اميد را حالت تعادل ميان انتظار انفعالي و عدم توجه به واقعيات دانسته، بيان ميكند كه اميد پديدهاي متناقض است؛ نه انتظاري است انفعالي يا كنشپذير، و نه نيرويي غيرواقعبينانه كه بتواند شرايط ناممكن را به وجود آورد (بهاري، ١٣٩٠، ص ٢٢).
اما اشنايدر، روانشناس مثبتنگري كه تلاش گستردهاي در اين موضوع نمود است، اميد را بهعنوان توانايي طراحي گذرگاههايي به سوي هدفهاي مطلوب بر خلاف موانع، و كارگزاري يا انگيزش براي استفاده از اين گذرگاهها تعريف ميكند (كار، ١٣٨٥، ص ٢١١).
همانطور كه در تعريف اشنايدر آمده، اميد سائق هيجانها و عاملي است كه رفاه را در افراد بهكار مياندازد (Snyder & lopez Shane, ٢٠٠٧, p. ٢٥٧). از نظر اشنايدر، اميد يك هيجان انفعالي نيست كه تنها در لحظات تاريك زندگي پديدار ميشود، بلكه فرايندي شناختي است كه افراد بهوسيلة آن فعاليتهاي خود را دنبال ميكنند. از نظر وي، اميد فرايندي است كه طي آن افراد اهداف خود را تعيين ميكنند. و راهكارهايي براي رسيدن به آن اهداف خلق ميكنند و انگيزه لازم را براي به اجرا در آوردن اين راهكارها ايجاد كرده و در طول مسير حفظ ميكنند.
اين سه مؤلفه الگوي اميد، بهعنوان اهداف، تفكر گذرگاه (Pathway thinking) و تفكر كارگزار (Agency thinking) شناخته ميشوند (Snyder & lopez Shane, ٢٠٠٧, p. ٢٥٧).
در نگرش و بينش قرآني، اميد عاملي مهم براي تحرك و تلاش و زندگي و مانعي براي دوري از افسردگي، خودكشي و طغيان است (منصوري، ١٣٩١). قرآن اميد را عاملي مهم در حركت و زندگي بشر برميشمرد، آن را عاملي ميداند كه وي را بهسوي كار، يا عملي سوق ميدهد (همان). از نظر جهانبيني توحيدي، اميد تحفه الهي است كه چرخ زندگي را به گردش واداشته و موتور تلاش و انگيزه را پرشتاب ميكند (مجلسي، ١٤٠٤ق، ج ١٤، ص ٣٢٩). گستردگي اين مفهوم در متون ديني، انديشمندان مسلمان را بر آن داشت تا نسبت به آن اظهارنظر نمايند.
فيض كاشاني، اميد را بهعنوان يك مقوله هيجاني قلمداد، و آن را شادماني دروني بيان ميكند: «اميد شادماني دل به خاطر انتظار چيزي است كه آن محبوب اوست» (فيض كاشاني، ١٣٧٩، ص ٣١١) و اين حالت هيجاني ثمرة علم به جريان اكثر اسباب است (همان، ص ٣١٤). ايشان اميد را ماية حركت بهسوي عمل معرفي و بيان ميكند كه اين حالت برحسب امكان موجب كوشش در تهيه ساير اسباب و برانگيزنده عمل است. ازاينرو، اميد در همة احوال موجب طول مجاهده بر عمل و دوام مواظبت بر طاعت است (همان).
برخلاف فيض كاشاني، آيتالله مصباح، اميد را امري شناختي قلمداد و بيان ميكند: «اميد يك حالت رواني است كه از علم معرفت و شناخت نسبت به مبدأ و معاد حاصل ميشود. ايشان معتقد است كه شناخت و معرفت بهعنوان يك مقدمه، و شرط لازم در پيدايش حالت رجا نقش دارد (مصباح، ١٣٨٠، ص ٤٠٤). اميد و ترس افراد به ميزان شناخت و معرفت و نيازهايى كه درك مىكنند، بستگى دارد (مصباح، ١٣٧٩). رجاء حالتي است كه از نوعي معرفت و خداشناسي در نفس انسان حاصل آيد و منشأ آثار عملي شود؛ يعني در واقع، اميد به لقاء خدا و نااميدي از آن، پس از شناخت و معرفت، كه طبعاً ريشهدارتر و مبنائيتر است، بهعنوان علت و اساس دست زدن به اعمال زشت و زيبا و اساس صلاح و فساد انسان و در نهايت، عامل وصول به پاداش و كيفر اخروي مطرح ميشود.
بنابراين، رجاء به لقاء خدا، از يكسو، اثر و معلول شناخت است و در اثر ضعف معرفت و وجود غفلت از ياد خدا و قيامت زوال ميپذيرد و از سوي ديگر، علت و عامل مؤثر در تغيير رفتار انسان و نهايتاً، وصول وي به سعادت ابدي است و فقدان آن موجب شقاوت جاوداني خواهد بود (مصباح، ١٣٨٠، ص ٤٠٤).
همانگونه كه برخي پژوهشگران بيان كردهاند: «اگر كسي بخواهد دربارة اميد در قرآن تحقيق و پژوهشي انجام دهد، ميبايست به حوزه روانشناسي اميد بيش از جنبههاي ديگر آن توجه كند» (خليل منصوري، ص ٢). ازاينرو، با توجه به گستردگي موضوع اميد در اسلام ضروري است كه با نگاه روانشناختي اين موضوع بهصورت مبسوط مورد بررسي قرار گيرد. از سوي ديگر، با بررسي ادبيات پژوهش، مقياسي كه اميد را مستقلاً از ديدگاه اسلام مورد سنجش قرار دهد، يافت نشد. مقياسهاي ساختهشده عمدتاً غربي و وابسته به فرهنگ غرب ميباشد. از سوي ديگر، برخي از مقياسهايي كه در اين زمينه در داخل كشور ساخته شده، از ديدگاه اسلام مورد تأييد نميباشد. مانند مقياس اميد زندگي هزاروسي (١٣٨٥)، كه براساس مفاهيم معنادرماني فرانكل تنظيم شده است. پژوهشگراني (مظاهري و پسنديده، ١٣٩٠) كه در حوزه اسلامي اين موضوع مقياس ساختهاند، اميد را مستقلاً بررسي ننموده و مقياسي مستقل براي آن طراحي نكردهاند. ازاينرو، ضرورت دارد تا مقياسي بهصورت مستقل، متناسب با ديدگاه و نگرش افراد جامعه اسلامي كشور ايران ساخته شود.
در بررسي پيشينة پژوهش نتايج حاصل از تحقيقات نووتني
و همكاران نشان داد اميد، كيفيت اندازهپذيري است (پورغزنين و غفاري، ١٣٨٤).
براي اندازهگيري اميد، چندين مقياس ساخته شده است. اين مقياسها به دو دسته تقسيم ميشوند: دسته اول، مقياسهاي خودگزارشي هستند. مقياس اميد سرشتي بزرگسالان، مقياس حالت اميد، سنجههاي خود گزارشي رگه و حالت براي بزرگسالان، مقياس اميد براي كودكان پيشدبستاني و مقياس اميد براي كودكان دبستاني در اين دسته قرار دارند. دسته دوم، مقياسهاي مشاهدهاي هستند كه بر اساس آنها فرد مشاهدهگر ميزان اميد را در افراد ديگر گزارش ميكند. مقياس مشاهدهاي اميد سرشتي بزرگسالان، مقياس مشاهدهاي اميد كودكان و مقياس مشاهدهاي اميد خردسالان از اين دسته هستند. پژوهشگران، والدين و آموزگاران به كمك آنها ميتوانند ميزان اميد افراد را مشخص سازند. علاوه بر اينها، يك مقياس اميد بزرگسالان مربوط به حيطه خاص هم وجود دارد كه اميد را در مسائل اجتماعي، تحصيلي، خانوادگي، روابط رومانتيك و فعاليتهاي شغلي و تفريحي ميسنجد (كار، ١٣٨٥، ص ٢١١).
تاكنون آزمونهاي مختلفي براي اميد ساخته شده است كه به ذكر آنها ميپردازيم.
ـ مقياس رگه ١٢ مادهاي رگه بزرگسالان (Adult Trait Hope Scale): اشنايدر، هريرث و ديگران (١٩٩١) يك شاخص رگه ١٢ مادهاي براي نوجوانان ١٦ سال و به بالا ساختند. پاسخدهندگان به هر ماده در يك پيوستار ٨ امتيازي ليكرت (١ = كاملاً نادرست تا ٨ = كاملاً درست) پاسخ ميدهند (جيانا، ٢٠٠٩). نمرة ميانگين اين مقياس در نمونههاي دانشگاهي و غيردانشگاهي تقريباً ٤٨ [وقتي از پيوستار ٨ گزينهاي استفاده شود] ميباشد. همساني دروني (سطح آلفا) اين مقياس، معمولاً در دامنه ٨٠٪ قرار دارد، و پاياييهاي بازآزمايي در دورههاي ٨ تا ١٠ هفتهاي ٨٠٪ يا بيشتر بوده است. به علاوه، اطلاعات زيادي در مورد اعتبار همزمان مقياس اميد در خصوص همبستگي مثبت آن با مقياسهاي ديگر وجود دارد (Snyder & lopez, ٢٠٠٧, p. ٢٥٧).
ـ مقياس اميد كودكان: اشنايدر در سال ١٩٩٧ اين مقياس را ارائه كرد. يك شاخص رگه ٦ مادهاي خود گزارشي است كه مختص كودكان ٧ تا ١٤ ساله ميباشد (Linley & Joseph, Stephen, ٢٠٠٤, p. ٣٩١) آلفاي اين مقياس نزديك به ٨٠٪ ميباشد و اعتبار بازآزمايي در دورههايي با فاصله يك ماهه ٧٠٪ تا ٨٠٪ ميباشد. روايي همزمان مقياس اميد كودكان، در چارچوب ارتباط مثبت با ساير شاخصها (مانند: ارزش خود) و ارتباط منفي با شاخصهاي (مانند: افسردگي) نشان داده شد. سرانجام، نتايج تحليل عاملي، ساختار دو عاملي مقياس اميد كودكان را تأييد كرد (Snyder & lopez, ٢٠٠٧, p. ٢٥٧).
ـ مقياس حالت اميد بزرگسالان (SHS): اشنايدر و همكارانش اين مقياس را ساختند. يك مقياس ٦ مادهاي خودگزارشدهي كه از تفكر هدفمند اينجا و اكنون استفاده كرده است. ارتباط دروني مواد كاملاً بالا ميباشد (آلفا اغلب در دامنه ٩٠٪ ميباشد).
ـ مقياس اميد در عرصههاي خاص بزرگسالان (DSHS): در سال ١٩٩٩ توسط سيمپسون بهمنظور ارزيابي اميد سرشتي بزرگسالان ساخته شد. اين آزمون، ميزان اميد آزمودنيها را در ٦ عرصة اجتماعي، تحصيلي، خانوادگي، عاشقانه، شغل و فعاليتهاي اوقات فراغت ميسنجد. همساني دروني اين مقياس (آلفا ٩٣/٠) با دامنه آلفا از ٨٦/٠ تا ٩٣/٠ گزارش شده است (Snyder & lopez, ٢٠٠٧, p. ٦٦).
- آزمون اميد ميلر: اين آزمون از نوع تشخيصي است. پرسشنامه ميلر، بهطور مجدد از نظر هماهنگي عاملهاي پيشنهادشده براي اميد و هماهنگي مادهها با همديگر و دقت در انتخاب جنبههاي مختلف از نظر رفتارهاي حاكي از اميد، توسط شش نفر از استادياران دانشگاههاي آمريكا مورد بحث و بررسي و مورد تأييد آنها واقع شد. حسيني (١٣٨٥)، براي تعيين روايي اين پرسشنامه، از نمره سؤال ملاك استفاده كرد و مشخص گرديد كه بين اين دو رابطه مثبت معنيداري وجود دارد (٦١/=r و ٠٠٠١/>P). و براي تعيين اعتبار پرسشنامه از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده كرد كه به اين ترتيب، ضرايب آن برابر با ٩٠٪ و ٨٩٪ ميباشد. در تحقيق حسينيان (١٣٨٦) نيز براي تعيين اعتبار پرسشنامه مذكور، از دو روش آلفاي كرونباخ و تنصيف استفاده شده كه ضرايب بهدستآمده به ترتيب، براي كل آزمونهاي ٦٩٪ و ٦٥٪ ميباشد.
ـ مقياس اميدواري نوجوانان: در سال ١٩٨٥ پاملا هيندز(Pamela Hinds) اين مقياس را طراحي كرد كه شامل ٢٤ عبارت است و ميزان احساسات مثبت نوجوانان نسبت به آينده را هنگام تكميل پرسشنامه اندازهگيري مينمايد. همساني دروني اين مقياس در مطالعات مختلف ٩٢/ – ٨٦/ گزارش شده است. اين مقياس در ايران توسط مريم رسولي و همكاران در سال ١٣٨٧ بهمنظور سنجش اميدواري نوجوانان ساكن مراكز شبانهروزي علاوه بر ترجمه، و پايايي و اعتبار آن را بررسي نمودند (رسولي و همكارن، ١٣٨٩).
- مقياس اميد به زندگي: اين مقياس توسط بهرام هزاروسي
ساخته شده است كه شامل هفتاد سؤال بر اساس مفاهيم معنادرماني فرانكل
تنظيم شده است و داراي پاسخ چهار دامنهاي ميباشد كه به هر سؤال از ١ تا ٤
نمره با توجه به انتخاب آزمودني نمره تعلق ميگيرد. در اين مقياس، علاوه
بر اميد، مسئوليتپذيري و معناداري هر كدام به ترتيب با ١٩ و ٢٨ سؤال مورد
ارزيابي قرار ميگيرد. پايايي اين مقياس با اجرا بر روي جامعه ٦٢ نفري با
آلفاي كرونباخ ٨٩/٠ بهدست آمده و روايي آن توسط دو تن از استادان و تعدادي
از دانشجويان كارشناسي ارشد مشاوره تاييد شده است (هزاروسي، ١٣٨٥، ١٣٩١).
بنابراين پژوهش حاضر در صدد پاسخگويي به پرسشهاي زير است: آيا ميتوان بر اساس مولفههاي اميد مقياسي علمي براي سنجش آن از ديدگاه اسلام ارائه كرد؟ ميزان روايي مقياس سنجش اميد چه مقدار ميباشد؟ ميزان اعتبار مقياس سنجش اميد چه مقدار ميباشد؟
روش پژوهشروش تحقيق پژوهش حاضر از دو روش توصيفي و پيمايشي استفاده شده است. بهمنظور جمعآوري آموزههاي دين درباره اميد، با استفاده از روش توصيفي و با رجوع به منابع مدون اسلامي دادههاي موردنياز استخراج، سپس دستهبندي و مورد بررسي قرار گرفت و براي ارزيابي روايي مقياس اميد از روش پيمايشي استفاده شده است.
جامعه و حجم نمونه: جامعه آماري اين پژوهش عبارتند از: طلاب پايههاي ٦ تا ٩ حوزة علميه قم در سال تحصيلي ١٣٩١-١٣٩٠، دانشجويان مقطع كارشناسي دانشگاه قم در سال تحصيلي ١٣٩١-١٣٩٠، دانشجويان مقطع كارشناسي دانشگاه پرديس تهران واحد قم در سال تحصيلي ١٣٩١-١٣٩٠، و دانشجويان مقطع كارشناسي دانشگاه آزاد واحد قم در سال تحصيلي ١٣٩١-١٣٩٠.
حجم نمونه در پژوهش حاضر، بر اساس برآورد حجم نمونه بر حسب جدول كرجسي
و مورگان (١٩٧٠) تعيين شده است. از آنجاكه حجم جامعه حدوداً برابر با ١٦هزار نفر ميباشد، جدول كرجسي
و مورگان متناسب اين حجم از جامعه، نمونهاي ٣٧٥ نفري را پيشنهاد ميكند.
اما از آنجا كه خطاي نمونهگيري با اندازه نمونه رابطه معكوس دارد و به هر
ميزان اندازه نمونه افزايش يابد، خطاي نمونهگيري كمتر ميشود (بيابانگرد،
١٣٨٦، ص ١٣٢)، محقق نمونهاي برابر با ٤٣٠ نفر براي پژوهش انتخاب كرده است
كه حتي از حجم نمونه پيشنهادي جدول كرجسي و مورگان براي جامعه با
صد هزار نفر هم بيشتر ميباشد. علاوه براين، از آنجا كه يكي از مراحل ساخت
مقياس، بررسي روايي سازه به شيوه تحليل عاملي ميباشد، براساس آزمون كفايت
نمونه برداري، اين تعداد نمونه جهت انجام تحليل عاملي معنادار ميباشد.
مقياس پژوهشگر ساخته اميد اسلامي: مقياس اميد اسلامي نخستين بار توسط پژوهشگر براي بررسي ميزان اميد بر اساس منابع اسلامي طراحي و ساخته شده است. فرايند ساخت اين مقياس به شرح زير ميباشد.
مرحلة اول: شناسايي و مطالعه منابع اسلامي مربوط به اميد، دستهبندي، اولويتبندي و ثبت آنها.
در اين مرحله، مفاهيم «رجا»، «يأس» و «قنوط» با تمام مشتقات آنها در قرآن كريم و روايات اهلبيت(ع) بررسي شد. نتيجه اين بررسي، ساختار منطقي شكلگيري اميد را در سه بعد شناختي، عاطفي و رفتاري نشان داد.
مرحلة دوم: استخراج مؤلفهها و مقولههاي نظري اميد بر اساس منابع اسلامي.
با بررسي نظري مفهوم اميد از ديدگاه اسلام، چهار مؤلفه اساسي آن يعني هدف، تكيهگاه اميد، اسباب و تلاش استخراج شد. پس از كشف و استخراج مؤلفههاي اميد، محقق به مقولهها و عناوين زيرمجموعهاي هريك از مؤلفهها پرداخت تا بتواند بر اساس آنها پرسشنامه اميد از ديدگاه اسلام را طراحي كند. مؤلفههاي بهدستآمده به قرار ذيل ميباشد:
الف. مؤلفه هدف شامل دو مقوله ١. مطابقت با واقع ٢. قابل دستيابي بودن؛
ب. مؤلفه تكيهگاه شامل ١. آگاه بودن تكيهگاه ٢. مهربان بودن تكيهگاه ٣. قادر بودن تكيهگاه ٤. اعتماد و حسن ظن به تكيهگاه؛
ج. مؤلفه اسباب شامل ١. باور به اسباب فرا مادي ٢. اصالت اسباب فرا مادي ٣. قابل پيشبيني نبودن راهحلها؛
د. مؤلفه تلاش و كوشش شامل ١. عمل كردن متناسب با هدف ٢. تحمل سختيهاي تلاش؛
مرحلة سوم: سنجش روايي ساختار: قبل از طراحي پرسشهاي مقياس براي كسب اطمينان بيشتر، مؤلفههاي استخراجشده با نحوه دلالت و مستندات آن به هشت تن از كارشناسان دين تحويل داده شد تا ميزان مطابقت آنها با مستندات اسلامي را در يك جدول با ليكرت چهار درجهاي، مشخص كنند.
مرحلة چهارم: طراحي سؤالات بر اساس مستندات اسلامي و ارائه آنها به كارشناسان براي سنجش روايي محتوا. گويههاي اوليه مقياس اميد از ديدگاه اسلام، شامل ٤٦ سؤال طراحي گرديد. سپس، براي بررسي روايي وابسته به محتوا، از ديدگاه كارشناسان علوم اسلامي و روانشناسي استفاده شد. ازاينرو، جداول گويهها به هفت تن از كارشناسان متخصص در علوم اسلامي و روانشناسي ارائه شد تا نظر خود در زمينه ميزان مطابقت هر گويه با مؤلفه نام برده را براساس نحوه دلالت ذكر شده در يك مقياس ليكرت چهار درجهاي اعلام نمايند.
مرحلة پنجم: انتخاب گويههاي مناسب: از ميان ٤٦ سؤال اوليه پرسشنامه، ٣٥ سؤال به اتفاق آراء كارشناسان، نمرات ٣ و ٤ (گزينههاي خيلي زياد و زياد در ميزان موافقت گويهها) را به خود اختصاص داده و در ١١ سؤال باقيمانده، برخي كارشناسان نمرات ١ (گزينه بسيار كم) و نمره ٢ (گزينه كم) را به گويهها اختصاص دادهاند. بنابراين، با توجه به چند برابر بودن پرسشهاي اوليه و براي اينكه وزن گويهها براي هر مقوله مساوي ساير مقولهها باشد، از ميان ٣٥ سؤالي كه در بين كارشناسان توافق بالايي به خود اختصاص داده بودند، ٣٣ سؤال انتخاب شد تا براي هر مقوله ٣ سؤال در پرسشنامه داشته باشيم. ازاينرو، محاسبات آماري بر روي ٣٣ گويه اجرا شد.
مرحلة ششم: اجراي آزمايشي براي بررسي مقدماتي: محقق با اجراي فرم پرسشنامه ٣٣ سؤالي بر روي ٢٨ نفر از افراد جامعه، به بررسي آزمايشي مقياس پرداخت. پس از تحليل و بررسي آماري، با تغيير جزيي در واژگان برخي گويهها، همان فرم ٣٣ سؤالي مقياس اميد براي اجراي نهايي تدوين شد.
مرحلة هفتم: شيوه نمرهگذاري: مقياس اميد از ديدگاه اسلام (بر اساس منابع اسلامي)، بهصورت ليكرت چهار درجهاي طراحي شده است. در اين مقياس، به سؤالات ٢٣، ٢٤، ٢٥، ٢٦، ٢٧، ٢٩، ٣٠، و ٣٢ نمرة معكوس تعلق ميگيرد. در اين مقياس، حداقل نمره (٣٣)، نشانگر اميد پايين و حداكثر نمره (١٣٢) نشاندهندة اميد بالا ميباشد. سؤالات ١، ١٢، و ٢٣، مطابق بودن هدف با واقع، سؤالات ٢، ١٣، و ٢٤ دست يافتين بودن هدف؛ سؤالات ٣، ١٤، و ٢٥ آگاه بودن تكيهگاه اميد؛ سؤالات ٤، ١٥، و ٢٦ مهربان بودن تكيهگاه اميد؛ سؤالات ٥، ١٦، و ٢٧ توانا بودن تكيهگاه اميد؛ سؤالات ٦، ١٧، و ٢٨ حسن ظن به تكيهگاه اميد؛ سؤالات ٧، ١٨، و ٢٩ باور به تأثير اسباب فرامادي در رسيدن به هدف؛ سؤالات ٨، ١٩، و ٣٠ باور به اصالت اسباب فرامادي در رسيدن به هدف؛ سؤالات ٩، ٢٠، و ٣١ قابل پيشبيني نبودن راهحلهاي رسيدن به هدف؛ سؤالات ١٠، ٢١، و ٣٢ تلاش متناسب با هدف و سؤالات ١١، ٢٢، و ٣٢ تحمل و پايداري در رسيدن به اهداف را ميسنجند.
مقياس اميد بزرگسالان اشنايدر: اين مقياس، يك سياهه ١٢ مادهاي است كه براي برانگيزي اميد حالتي فرد در بزرگسالان و سنين بالاي ١٥ سال طراحي شده است كه بر روي يك پيوستار ٤ گزينهاي (از ١= قطعاً غلط، ٢ اكثر موارد غلط، ٣= اكثر موارد درست، و ٤= قطعاً درست) مدرج شده است. دامنه نمرات حداقل ٨ و حداكثر ٣٢ است. چهار ماده سؤال نشاندهنده راهيابي (١، ٤، ٦، و ٨)، و چهار ماده سؤال نشاندهندة عامليت (٢، ٩، ١٠، و ١٢) و چهار گزينه انحرافي (٣، ٥، ٧، و ١١) است (بهاري، ١٣٩٠، ص ١٢٧).
روش گردآوري اطلاعات: با استفاده از دادهها و مباني مربوط به اميد، بر اساس آيات و روايات و با مطالعه كتابها و پژوهشهاي روانشناسي در اين موضوع، بهويژه در زمينه آزمونسازي، ساخت مقياس اميد از ديدگاه اسلام در دستور كار قرار گرفت. در اين بخش، بهمنظور سنجش و اندازهگيري اميد با توجه به مؤلفههاي بهدستآمده، آزموني طراحي و ساخته شد كه در طرح تحقيق به فرايند آن اشاره شد.
بهمنظور گردآوري اطلاعات، محقق با مراجعه به كلاسهاي طلاب و دانشجويان، پيشتر بهطور تصادفي خوشهاي انتخاب شده بودند و با ارائه توضيحات لازم درباره اهداف پژوهش و نحوه پاسخدهي به پرسشهاي آزمون، پرسشنامه اميد اسلامي به آزمودنيها ارائه و از آنها خواسته شد پس از خواندن شيوهنامة كتبي آن، با دقت به گزارهها پاسخ دهند و مشخصات جمعيتشناختي همچون سن، جنس، مقطع و رشته تحصيلي و نيز وضعيت تأهل خود را درج كنند. ٤٣٠ پرسشنامه توزيعشده، با توجه به برنگرداندن برخي و ناقص بودن بعضي، در نهايت تعداد ٤٠١ پرسشنامه، به كمك برنامه spss نمرهگذاري و تجزيه و تحليل شد.
روشهاي تجزيه و تحليل دادهها: در اين پژوهش، دادهها با استفاده از چند شاخص آماري مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتهاند: در بخش توصيفي، براي تجزيه و تحليل دادهها از جداول و نمودارهاي فراواني و شاخصهاي مركزي استفاده شد. در بخش استنباطي، علاوه بر شاخصهاي مركزي، براي بررسي رابطه بين متغيرها، شاخص همبستگي مورد استفاده قرار گرفت.
براي بررسي ميزان توافق نظرات كارشناسان دربارة روايي محتوايي از شاخص آماري «ضريب تطابق كندال» و آزمون معناداري خيدو استفاده شده است. براي بررسي روايي ملاكي، از ضريب همبستگي پيرسون و جهت بررسي روايي سازه از تحليل عاملي به روش اكتشافي استفاده شده است.
يافتههاي پژوهشبراي دستيابي به ميزان روايي مقياس نتايج روايي محتوا، روايي ملاك و روايي سازه ارائه ميشود.
الف. تحليل دادههاي مربوط به روايي محتوايي مقياس اميد اسلامي: شيوة سنجش روايي محتوا، دو حيطه ساختار و محتواي مقياس اميد صورت گرفت. نتايج و تحليل آن در ادامه ميآيد.
١. تحليل دادههاي مربوط به روايي محتوايي ساختار مقياس اميد اسلامي:
ضريب تطابق كندال ميان هشت نفر از كارشناسان خبره، كه روايي محتوايي ساختار مقياس اميد اسلامي را ارزيابي نمودند، محاسبه شد كه نتايج آن در ذيل ارائه شدهاست.
جدول١: نمرات نمرات كارشناسان خبره براي ميزان موافقت مؤلفههاي نظري اميد با مستندات اسلامي و نحوه دلالت
همانطور كه در جدول ١ مشاهده ميشود، ميانگين نمرات تمام كارشناسان بالاتر از ٥/٣ بود. بنابراين، از نظر كارشناسان خبره، مؤلفههاي نظري اميد اسلامي در حد «زياد» و «خيلي زياد» با آموزههاي اسلام مطابقت دارد. اين امر بيان ميكند كه مقياس اميد اسلامي از روايي ساختار بالايي برخوردار است.
دادههاي جدول ٢ نشان ميدهد كه ضريب تطابق كندال ٢٤٣/٠ با سطح معناداري ٠١٨/٠، نشاندهندة ميزان توافق كارشناسان خبره در مورد موافقت مؤلفههاي نظري با مستندات اسلامي و نحوه دلالت آن ميباشد. با مراجعه به جدول، مقادير بحراني خي٢ آزمون معنادار بودن اين مشخصه آماري نشان ميدهد كه مجذور خيدو با درجه آزادي ١٤ در سطح ٠٢٥/٠ معنادار ميباشد.
٢. تحليل دادههاي مربوط به روايي محتوايي مقياس اميد از ديدگاه اسلام:
براي مشخص كردن ميزان توافق بين هفت نفر از كارشناسان، كه روايي محتوايي مقياس اميد را برعهده داشتند، از ضريب تطابق كندال به شرح زير استفاده شده است:
همانگونه كه از جدول ٣ بهدست ميآيد، ميانگين نمرات تمام كارشناسان بالاتر از عدد٣ قرار دارد. بنابراين، از نظر همه كارشناسان، تمامي گويههاي طراحي شده براي مقياس اميد اسلامي در حد قابل قبولي مطابق با آموزههاي اسلام ميباشد و بيانگر اين است كه مقياس اميد اسلامي از روايي محتواي بالايي برخوردار است.
دادههاي جدول شمارة ٤ نشان ميدهد كه ضريب تطابق كندال ٠٨٤/٠ با سطح معناداري ٨٤١/٠، بيانگر ميزان توافق كارشناسان خبره در مورد موافقت گويههاي طراحيشده با مقولهها ميباشد.
ب. تحليل دادههاي مربوط به روايي ملاكي مقياس اميد اسلامي: براي تعيين روايي وابسته به ملاك، مقياس اميد اشنايدر همزمان با مقياس اميد اسلامي اجرا شد.
نتايج جدول شماره ٥ نشان ميدهد كه بين اميد اسلامي و اميد اشنايدر همبستگي مثبت و معناداري در سطح ٠١/٠ و پايينتر وجود دارد. ازاينرو، ميتوان ادعا كرد كه مقياس اميد اسلامي، مؤلفههاي اميد را مورد سنجش قرار ميدهد و از روايي ملاكي خوبي برخوردار ميباشد.
نتايج جدول شماره ٦ نشان ميدهد كه بين خودِ چهار مؤلفه اميد اسلامي (هدف، تلاش، اسباب و تكيهگاه) و بين آنها و دو مؤلفه اميد اشنايدر (راهيابي و عامليت) و بين خود دو مؤلفه اميد اشنايدر همبستگي مثبت و معناداري در سطح ٠١/٠ و پايينتر وجود دارد كه روايي ملاك مقياس اميد را از اين جهت به اثبات ميرساند.
ج. تحليل دادههاي مربوط به روايي سازه مقياس اميد اسلامي به روش تحليل عاملي: پس از اجراي نهايي مقياس اميد اسلامي در ميان ٤٠١ نفر از آزمودنيها، بهمنظور سنجش روايي سازه و نيز شناسايي و تعيين عوامل تشكيلدهنده مقياس، از روش تحليل عاملي استفاده شد.
در اين پژوهش، براي تعيين و تحليل عوامل از تحليل عاملي به روش «مؤلفههاي اصلي» و «چرخش واريماكس» (Varimax rotation) به همراه «بهنجارسازي» كايزر(Kaiser) استفاده شد.
پيش از اجراي مراحل تحليل عوامل، براي اينكه معلوم شود حجم نمونه انتخاب شده، متناسب روش تحليل عاملي ميباشد، از آزمون بارتلت و كفايت نمونهبرداري به روش KMO استفاده شد كه در ذيل اين جدول آمده است:
جدول ٧: آزمون بارتلت و كفايت نمونهبرداري
در جدول شماره ٧ نتايج آزمون بارتلت و كفايت نمونهبرداري ارائه شده است. همانطور كه مشاهده ميشود، شاخص كفايت نمونهبرداري برابر با ٨٨٨/٠ ميباشد. در نتيجه، آزمون كفايت نمونه نشان ميدهد كه حجم نمونه موردنظر براي تحليل عوامل مناسب است. همچنين نتايج آزمون كرويت بارتلت با درجه آزادي ٥٢٨ و مجذور كاي ٤٢٥٦/٢٤٤ در سطحp ≤/٠٠٠١ معنادار است. بنابراين، ماتريس همبستگي دادهها براي تحليل عاملي حاوي اطلاعات معنا است.
در مرحلة اول تحليل عاملي، بهمنظور تعيين تعداد عاملهاي اصلي از ملاك ارزشهاي ويژه بزرگتر از يك استفاده شد. براين اساس، براي مقياس اميد اسلامي تعداد ٧ عامل نمايان شد. پس از تعيين تعداد عاملهاي اصلي (٧ عامل) پيش از آنكه تفسير شوند، بهمنظور سادهتر و قابلفهمتر كردن ساختار عاملي، عاملهاي مذكور انتخاب و چرخش متعامد به شيوه واريماكس بر روي آنها اجرا شد كه نتايج آن در پي ميآيد.
بهمنظور دستيابي به همبستگي بين آزمونها و عاملها، با در نظر گرفتن ٣/٠ بهعنوان بار عاملي هيچكدام از گويههاي پرسشنامه بار عاملي كمتر از ٣/٠ نداشت كه موجب حذف گويه گردد. ازاينرو، چرخش مجدد بر روي همان ٣٣ گويه صورت گرفت كه طبق گزارش SPSS اين چرخشها در ٨ مرتبه همگرا شده است.
براي مشخص شدن روابط بين متغيرها و عاملها، ماتريس ضرايب بارگويههاي عاملي در پي ميآيد.
جدول ٨: ماتريس مؤلفهها بعد از چرخش
در جدول ٨ تعداد عاملها به همراه بارهاي عاملي بالاتر از ٣/٠ ارائه شده است. همانطور كه مشاهده ميشود، ٨ گويه عامل اول، ٦ گويه عامل دوم، ٥ گويه عامل سوم، ٤ گويه عامل چهارم، ٣ گويه عامل پنجم، ٣ گويه عامل ششم و ٤ گويه عامل هفتم را تشكيل ميدهد. ارزش ويژه عاملهاي مذكور يك و بزرگتر از آن است. البته برخي از متغيرها در دو عامل داراي بار بودند، چنين متغيرهاي به عاملهاي نسبت داده شدند كه داراي بار عاملي بيشتر بودند و از عامل ديگر كه بار عاملي كمتري داشت، حذف گرديد.
با توجه به جدول ٩، در اين ميان عامل اول ٩٣٢/١١درصد كل واريانس مقياس را برآورد ميكند و عوامل ديگر به ترتيب ٣٠٩/٨ درصد، ٦٦٤/٧ درصد، ٨٠٩/٦ درصد، ٦٩٥/٦ درصد، ٦٥٩/٦ درصد و ٦٥١/٥ درصد واريانس كل را برآورد ميكند و هفت عامل مذكور در مجموع ٧١٩/٥٣ درصد واريانس كل مقياس اميد اسلامي را برآورد ميكند. براي دستيابي به ميزان اعتبار مقياس نتايج ضريب همساني دروني (آلفاي كرونباخ) و دو نيمهسازي در دو مرحله (آزمايشي، نهايي) سازه ارائه ميشود.
نتايج جدول شمارة ١٠ آلفاي كرونباخ مقياس اميد اسلامي در مرحله آزمايشي (تعداد آزمودنيها ٢٨ نفر) و نهايي (تعداد آزمودنيها ٤٠١ نفر) را نشان ميدهد. بر اين اساس، ضريب آلفاي كرونباخ در مرحله آزمايشي برابر ٨٨٣/٠ و در مرحله نهايي برابر ٨٩٤/٠ ميباشد كه بيانگر همساني دروني مقياس اميد اسلاميدر سطح بالايي ميباشد.
همانگونه كه در جداول ١١ و ١٢ آمده است، ضريب اسپيرمن ـ براون در مرحلة آزمايشي برابر با ٨٢٧/ و در مرحلة نهايي برابر با ٨٣٣/ ميباشد. ميزان همساني دروني بر اساس ضريب دو نيمهسازي گاتمن در مرحله آزمايشي ٨١٦/ و در مرحلة نهايي ٨٢٦/ ميباشد. همچنين همبستگي بين دو فرم در اجراي آزمايشي برابر با ٧٠٧/ و در اجراي نهايي برابر با ٧١٤/ ميباشد.
بر اين اساس، در مرحله آزمايشي، ضريب آلفاي نيمه اول ٧٨٩/ و ضريب نيمه دوم ٨١٧/ ميباشد در حاليكه، در مرحله نهايي مقدار ضرايب مذكور به ترتيب ٨٢٠/ و٨٢٧/ ميباشد. بنابراين، عليرغم تفاوت ناچيز ضرايب در دو مرحله اجرا، همساني دروني مقياس اميد اسلامي از سطح بالايي برخوردار است.
بحث و نتيجهگيرينتايج روايي ساختار نشان داد كه ميانگين نمره تمام كارشناسان، بالاتر از ٥/٣ بوده و ميانگين كل برابر با ٧٨/٣ با انحراف استاندارد ٣٧٣/٠ ميباشد. بنابراين، بر اساس نظرات كارشناسان خبره در دين، مؤلفههاي نظري مقياس اميد از ديدگاه اسلام با آيات و روايات استناد شده از مطابقت بالايي برخوردار ميباشد. ازاينرو، مؤلفههاي نظري براي طراحي پرسشنامه از قابليت لازم برخوردار ميباشند.
نتايج روايي محتوايي نشان داد كه ميانگين نمرات تمام كارشناسان بالاتر از عدد ٣ قرار گرفت. همچنين ميانگين كل نمرات برابر با ٣٦/٣ با انحراف استاندارد ٥٩٩/٠ميباشد. اين امر بيانگر روايي محتواي بالاي اين مقياس ميباشد.
نتايج روايي ملاكي نشان داد كه ميان مقياس اميد اسلامي و اميد اشنايدر،
همبستگي مثبت و معناداري در سطح ٠١/٠ برابر با ٥٣٠/٠ وجود دارد. همچنين
نتايج نشان داد كه بين مؤلفههاي مقياس اميد از ديدگاه اسلام و مقياس اميد اشنايدر،
همبستگي مثبت و معناداري در سطح ٠١/٠ و پايينتر وجود دارد. ازاينرو، روايي ملاكي خوب مقياس اميد به اثبات ميرسد.
نتايج روايي سازه بر اساس تحليل عاملي حاكي از آن است كه بار عاملي گويهها ٣/٠ و بالاتر از آن ميباشد. بنابراين، همه گويهها باقي ماندند و هيچ گويهاي حذف نگرديد. در نتيجه، روش چرخش مجدد، ٧ عامل با ارزش ويژه ١ و بزرگتر و بار عاملي بالاتر از ٣/٠ استخراج شد كه ٨ گويه عامل اول، ٦ گويه عامل دوم، ٥ گويه عامل سوم، ٤ گويه عامل چهارم، ٣ گويه عامل پنجم، ٣ گويه عامل ششم، و ٤ گويه عامل هفتم را تشكيل ميدهد. هفت عامل بهدستآمده در مجموع ٧١٩/٥٣ درصد واريانس كل مقياس اميد از ديدگاه اسلام را برآورد ميكند (جدول ٤ـ١٨).
همچنين نشان داد، ضريب همبستگي تمامي سؤالات ٣٣ گانه مقياس اميد از ديدگاه اسلام با كل مقياس در سطح ٠١/٠ مثبت و معنادار بوده و بين تمام عوامل ٧ گانه مقياس اميد و بين هر كدام از عوامل با كل مقياس در سطح ٠١/٠ همبستگي مثبت و معناداري وجود دارد.
بنابراين، براساس سه روش روايي مذكور، روايي مقياس اميد از ديدگاه اسلام به اثبات ميرسد. در نتيجه، اين مقياس، مؤلفههاي اصلي و زير مؤلفههاي اميد از ديدگاه اسلام را مورد سنجش قرار ميدهد. نتايج اعتبار مقياس نشان داد اعتبار مقياس اميد از ديدگاه اسلام در حد بالاي ميباشد. اين امر حاكي از درجه ثبات و پايايي، قابليت پيشبيني و دقت آزمون ميباشد.
منابع
اريك، فرم (١٣٨٠)، انقلاب اميد، ترجمة مجيد روشنگر، چ سوم، بي جا، مرواريد.
بهاري، فرشاد (١٣٩٠)، مباني اميد و اميد درماني (راهنماي اميد آفريني)، تهران، دانژه.
بيابانگرد، اسماعيل (١٣٨٦)، روشهاي تحقيق در روانشناسي و علوم تربيتي، چ دوم، تهران، دوران.
پورغزنين، طيبه و فاطمه غفاري، «بررسي ارتباط اميد و عزت نفس در مددجويان گيرنده پيوند كليه در بيمارستان امام رضا (ع) شهر مشهد سال ٨٢-١٣٨١»، (بهار ١٣٨٤)، مجله دانشگاه علوم پزشگي و خدمات بهداشتي- درماني شهيد صدوقي يزد، ش ١، دوره سيزدهم، ص ٥٧-٦١.
حسينيان، الهه و همكاران، «اثربخشي معني درماني گروهي بر اميد به زندگي بيماران سرطاني»، (١٣٨٨)، علوم رفتاري
، ش ٤ (پياپي ١٠)، ص ٢٨٧-٢٩٢.
رسولي مريم و همكارن، «ويژگيهاي روانسنجي «مقياس اميدواري نوجوانان» در نوجوانان ساكن مراكز شبانه روزي»، (بهار ١٣٨٩)، پايش>، پژوهشكده علوم بهداشتي جهاد دانشگاهي، سال نهم، ش ٢، ص١٩٧-٢٠٤.
فيض كاشاني، ملامحسن (١٣٧٩)، راه روشن، ترجمة المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء، ترجمة سيدمحمدصادق عارف، چ دوم، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي.
كار، آلان (١٣٨٥)، روانشناسي مثبت علم شادماني و نيرومنديهاي انسان، ترجمة حسن پاشاشريفي و جعفر نجفي زند، بي جا، سخن.
مجلسي، محمدباقر (١٤٠٤ق)، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء.
مظاهري، محمدعلي و عباس پسنديده (١٣٩٠)، مثلت ايمان الگوي ابعادي رابطه انسان با خدا، قم، دارالحديث.
مصباح، محمدتقي، «اخلاق و عرفان اسلامي»، (١٣٧٩)، معرفت، ش ٣٣، ص ٤-٧.
ـــــ (١٣٨٠)، معارف قرآن (٧) اخلاق در قرآن، تحقيق و نگارش محمدحسين اسكندري، چ هشتم، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره).
منصوري، خليل، «آثار و كاركرد اميد در زندگي انسان»، تاريخ به روز رساني ٨/٤/١٣٩١. www.maarefquran.com
هزاروسي، بهرام، «كاربرد مشاوره گروهي به شيوه معنادرماني در افزايش اميد به زندگي در بيماران مبتلا به سرطان پستان»، تاريخ به روز رساني ٨/٤/١٣٩١.
www.teo.ir/images/part/maghale/upload/٢٣.pdf
Magyar-Moe, Jeana L. Therapist's Guide to Positive Psychological Interventions
, Park Avenue South, New York, ٢٠٠٩.
Linley, p. Alex , Joseph, Stephen, Positive Psychology in Practice
, John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey, ٢٠٠٤.
Snyder, C. R.,(٢٠٠٢), Hope Theory: Rainbows in the Mind
, Psychological Lnquiry, v ١٣, p. ٢٤٩-٢٧٥.
Snyder, C. R. Shane J. lopez,
Positive Psychology The Scientific and Practical Explorations of Human Strengths
, Sage Publications LTD, London, ٢٠٠٧.
پيوست
پيوست ١: نمونه فرم ارزيابي ميزان مطابقت مولفههاي نظري اميد و نحوه دلالت آن با آموزهاي اسلام توسط كارشناسان خبره
