هدف پژوهش حاضر بررسى رابطه مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى است. در اين پژوهش، از روش تحقيق هم‌بستگى استفاده شد. ٤٥ نفر از طلبه‌هاى مرد و زن حوزه علميه قم با روش تصادفى خوشه‌اى گزينش شدند و با توجه به هدف و فرضيه‌هاى پژوهش، مورد آزمون قرار گرفتند. براى بررسى مهارت‌هاى ارتباطى، از پرسش‌نامه مهارت‌هاى ارتباطى و براى سنجش رضايت زناشويى از پرسش‌نامه رضايت زناشويى انريچ استفاده گرديد. همچنين تجزيه و تحليل داده‌ها از طريق آزمون ضريب هم‌بستگى پيرسون محاسبه شد. نتيجه پژوهش نشان داد هم‌بستگى معنادار بين مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى وجود دارد. نيز بين ٤ مؤفه از مؤفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى (مديريت هيجانى، بيان كلامى، مهارت‌هاى شنيدارى و بينش) با رضايت زناشويى ارتباط مثبت معنادار وجود دارد. بنابراين، هرچه مهارت‌هاى ارتباطى افزايش يابد، رضايت زناشويى نيز افزايش مى‌يابد.

كليد واژه‌ها: روابط زناشويى،[٤٥٨] مهارت‌هاى ارتباطى،[٤٥٩] رضايت زناشويى،[٤٦٠] ارتباط.

مقدمه

پشتيبانى از خانواده در برابر ازهم‌گسيختگى و حفظ آن به عنوان معيارى براى پيشرفت، تمدن و تعالى مادى و معنوى انسان ضرورى است؛ زيرا خانواده سنگ‌بناى جامعه بزرگ انسانى است و در استحكام روابط اجتماعى و رشد و تعالى يكايك اعضاى جامعه نقش بنيادين دارد. خانواده، كانون اصلى حفظ هنجارها، سنت‌ها و ارزش‌هاى اجتماعى و شالوده استوار پيوندهاى اجتماعى و روابط خويشاوندى است. همچنين كانونى براى شكوفايى عواطف انسانى به‌شمار مى‌آيد. از اين رو، در دين مقدس اسلام بنايى مقدس‌تر از نهاد خانواده در نزد خداوند متعال نيست. (ميزان الحكمه، ح ٧٧٩٨) همچنين هيچ فعل حلالى، مبغوض‌تر از بر هم زدن اين بنيان نمى‌باشد. (همان، ح ١١١٧٧)

بنابراين، ازدواج نقش اساسى در تعالى و سلامت روانى انسان‌ها دارد؛ به‌گونه‌اى كه پژوهش‌هاى زيادى نشان داده‌اند كه معمولاً افراد متأهل، سالم‌تر و شادترند. (وايت[٤٦١]١٩٩٤ م، به نقل از: روزن گراندون و مايرز، ٢٠٠٤ م.) براى بسيارى، كسب خشنودى از رابطه زناشويى مهم‌ترين منبع خشنودى حتى مهم‌تر از منابعى همچون كار، دوستان و حتى فرزندان به شمار مى‌آيد. (گلن[٤٦٢] و ويور[٤٦٣] ١٩٨١ م. به نقل از: رسولى، ١٣٨٠)

با وجود اين، بروز كشمكش‌ها در زندگى زناشويى امرى عادى است. هنگامى كه تعارض به ميزان زيادى رخ دهد و زن و شوهر نتوانند به‌خوبى با آن كنار بيايند، پى‌آمدهاى منفى فراوانى براى سلامت روانى و جسمى همسران و فرزندان آنها به بار خواهد آورد. افزون بر آن، بر بسيارى از كاركردهاى مفيد خانواده همچون تربيت فرزند، روابط ميان والدين ـ فرزندان و حتى كارآمدى اجتماعى و اقتصادى همسران نيز تأثير خواهد گذاشت. (رسولى، ١٣٨٠)

خانواده، ساختارى است كه عملكرد آن از طريق الگوهاى مراوده‌اى شكل مى‌گيرد. مينو چين (١٩٧٤ م. به نقل از: اصلانى، ١٣٨٣) مى‌گويد: خانواده تأثيرگذار خانواده‌اى است كه در آن زن و شوهر بارها با همديگر گفت‌وگو مى‌كنند و الگوهاى ارتباطى‌شان را در اين گفت‌وگوها شكل مى‌دهند. بنابراين، لزوماً نه خود تعارض، بلكه نوع كنار آمدن با تعارض است كه مى‌تواند ويرانگر يا سازنده باشد. (رسولى، ١٣٨٠)

با توجه به آنچه گذشت، اين پرسش پيش مى‌آيد كه چه عواملى در پديد آمدن اين ناسازگارى‌ها نقش دارند؟ چه عواملى به آن تداوم مى‌بخشند؟ و چرا بعضى از زوج‌ها مى‌توانند با موفقيت آنها را حل كنند؛ در حالى كه برخى ديگر ناتوانند؟

در پاسخ، بايد گفت، اولين و مهم‌ترين هسته خانواده را مجموعه زن و شوهرى تشكيل مى‌دهد و پژوهش‌ها نشان داده‌اند كه نوع رابطه ميان دو همسر، اصلى‌ترين پيش‌بينى كننده رضايت زناشويى است. (اصلانى، ١٣٨٣) بنا به ادعاى گاتمن[٤٦٤] (١٩٩٣ م. بهنقل از: تريتا، ١٩٩٩ م.) نبود مهارت‌هاى ارتباطى، به رفتارهاى مشكل‌دار تداوم مى‌بخشد. پژوهش‌هاى ميلر[٤٦٥] و اليور[٤٦٦] (به نقل از: اصلانى، ١٣٨٣) نشان داد كه برخى اززوج‌ها سال‌هايى را به دليل نداشتن مهارت‌هاى ارتباطى، به صورت ناكارآمد گذرانده بودند؛ در حالى كه مى‌پنداشتند مشكل آنها مسائل جنسى، مالى يا وابستگان هستند.

در يك مطالعه طولى سه ساله، ماركمن[٤٦٧]، استانلى[٤٦٨] و استوراسلى[٤٦٩] (١٩٩٨ م.، به نقلاز: تريتا، ١٩٩٩) دريافتند كه مهارت‌هاى ارتباطى مثل گوش كردن فعال و صحبت كردن مى‌توانند مؤفه‌هاى پيش‌بينى كننده خوبى براى رضايت زناشويى باشند. همچنين آنها گفتند مهارت‌هاى ارتباطى ضعيف و حل مسئله ناكارآمد و نداشتن رضايت در تعامل‌ها مى‌تواند پيش‌بينى كننده مشكلات ارتباطى در سال‌هاى پس از ازدواج باشد. پژوهش ديگرى نشان داد كه آموزش روابط، توجه به همسر و برنامه‌ريزى براى حل مشكلات، روش‌هاى ارتباطى را بهبود بخشيده و اضطراب، بى‌خوابى، نارسا كنش‌ورى اجتماعى و افسردگى زوجين را كاهش داده است. (خوشكام، ١٣٨٥)

ارتباط، در حل ناسازگارى‌هاى بين فردى ارزش‌مند است. همچنين از آنجا كه حمايت اجتماعى، نوعى رفتار كلامى است كه در آن، فرد با دلدارى دادن، تشويق، اطمينان‌آفرينى و مراقبت و كمك كردن، به نيازهاى ديگران پاسخ مى‌گويد (كاترونا،[٤٧٠]٢٠٠٤ م. به نقل از: كوئرنر، ٢٠٠٤ م.)، و از سويى، حمايت اجتماعى، سبب افزايش رضايت زناشويى مى‌شود، (پسچ[٤٧١] و برادبرى[٤٧٢]، ١٩٩٨ م. به نقل از: تريتا، ١٩٩٩ م.) پسمى‌توان گفت مهارت‌هاى ارتباطى با تقويت ابراز حمايت‌هاى اجتماعى نيز، مى‌تواند در افزايش رضايت زناشويى تأثيرگذار باشد.

بر اساس يافته‌هاى پژوهش‌هاى ياد شده، مى‌توان نتيجه گرفت كه مهارت‌هاى ارتباطى، با رضايت زناشويى، هم‌بستگى مثبت دارد و با افزايش اين مهارت‌ها، فرايند حل ناسازگارى‌هاى خانوادگى آسان مى‌گردد، ولى پژوهش‌ها درباره مؤلفه‌هاى ارتباطى مطلبى ندارند. از سويى، بررسى اين مسئله در خانواده‌هايى كه معيارهاى دينى در آنها اهميت دارد، ضرورى به نظر مى‌رسد. به دليل اهميت نهاد خانواده و نيز با توجه به امكان يادگيرى مهارت‌هاى ارتباطى، پژوهش حاضر به منظور بررسى رابطه مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انجام گرفته است.

در اين پژوهش، كوشيده‌ايم پاسخ‌گوى پرسش‌هاى زير باشيم:

ـ آيا همسرانى كه داراى مهارت‌هاى ارتباطى بهترى هستند، رضايت زناشويى بالاترى نيز دارند؟

ـ آيا مهارت‌هاى ارتباط كلامى، هم‌بستگى مثبتى با رضايت زناشويى دارد؟

ـ آيا ميان مؤفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى رابطه مثبت وجود دارد؟

ـ آيا با افزايش مهارت‌هاى ارتباطى، نمره حل مسئله نيز افزايش مى‌يابد؟

روش تحقيق

جامعه آمارى و نمونه

جامعه آمارى اين پژوهش، طلبه‌هاى متأهل حوزه علميه قم هستند كه در سال تحصيلى ٨٦ ـ ١٣٨٥ در شهر قم ساكن بوده‌اند. نمونه ٤٥ نفرى (تعداد ٣٠ نفر مرد و ١٥ نفر زن) به طور تصادفى گزينش شدند. در مرحله نخست، با روش نمونه‌گيرى تصادفى خوشه‌اى،[٤٧٣] سه مركز حوزوى انتخاب گرديد و سپس در داخل خوشه‌ها، سه كلاس به روش تصادفى تعيين شد و پرسش‌نامه‌ها در آن كلاس‌ها اجرا گرديد. ميانگين سنى افراد نمونه، ٠٦/٢٨ سال با انحراف استاندارد ٧٦٦/٦ سال بوده است. (نمودار ١)

****زيرديپلمديپلمكارشناسى كارشناسىارشدمجموعميانگينسنىانحراف استاندارد محدوده‌سنى مرد١٦١٤٩٣٠٦٣/٢٩٥٤/٧٥٥ ـ ٢٠زن***٦٩***١٥٩٣/٢٤٢١/٣٣٠ ـ ١٩كل١١٢٢٣٩٤٥٠٦/٢٨٧٦/٦٥٥ ـ ١٩

نمودار شماره (١) ـ اطلاعات جمعيت‌شناختى

ابزار تحقيق

به منظور دست‌يابى به هدف‌هاى پژوهش، آگاهى‌هاى مورد نياز از طريق دو پرسش‌نامه مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انريچ گردآورى شده‌اند.

پرسش‌نامه مهارت‌هاى ارتباطى،[٤٧٤] پس از ترجمه، با اجرا بر روى نمونه ٣٠ نفرى از جامعه مورد نظر با آلفاى كرونباخ ٦٧ صدم اعتباريابى گرديد. اين پرسش‌نامه، داراى ٣٨ پرسش پنج گزينه‌اى است و در پنج مؤفه، مهارت‌هاى ارتباطى را مى‌سنجد. اين پنج مؤلفه به قرار زير است:

بيان كلامى،[٤٧٥] بينش،[٤٧٦] قاطعيت،[٤٧٧] مهارت‌هاى شنيدارى،[٤٧٨] مديريت عاطفى.[٤٧٩]

اين تست، ٣٨ پرسش بسته دارد كه براى هر پرسش، ٥ گزينه منظور شده است. در پرسش‌هاى ١ تا ١٧، طيف پاسخ‌ها به ترتيب عبارتند از: تقريباً هرگز، به ندرت، گاهى اوقات، به نسبت زياد و اغلب. از پرسش ١٧ تا ٣٨، گزينه‌هاى: كاملاً نادرست، تقريباً نادرست، نه صحيح نه غلط، به نسبت درست و كاملاً صحيح تنظيم شده و نمره‌گذارى آنها به صورت ٠، ١، ٢، ٣، ٤ است. هرچه نمره فرد افزايش يابد، مهارت‌هاى ارتباطى وى نيز بيشتر مى‌شود.[٤٨٠]

فرم كوتاه پرسش‌نامه رضايت زناشويى انريچ هم، ٤٧ پرسش چندگزينه‌اى دارد كه على‌اكبر سليمانيان، اعتبار آن را با ضريب آلفاى ٩٥% به دست آورده و شركت روان تجهيز سينا، آن را منتشر كرده است. اين پرسش‌نامه براى ارزيابى زمينه‌هاى بالقوه مشكل‌زا يا شناسايى زمينه‌هاى قوت در رابطه زناشويى به كار مى‌رود. از اين پرسش‌نامه، براى تشخيص زوج‌هايى استفاده مى‌شود كه به مشاوره و تقويت رابطه خود نياز دارند. (ثنايى، ١٣٧٩)

اين پرسش‌نامه، افزون بر پرسش‌هاى پاسخ قراردادى، رضايت‌مندى زناشويى را در ده مؤفه زير مى‌سنجد:

رضايت، موضوع‌هاى شخصيتى،[٤٨١] ارتباط زناشويى،[٤٨٢] حل تعارض،[٤٨٣] مديريتمالى،[٤٨٤] فعاليت‌هاى مربوط به اوقات فراغت،[٤٨٥] روابط جنسى،[٤٨٦] ازدواج و فرزندان،[٤٨٧]بستگان و دوستان،[٤٨٨] جهت‌گيرى مذهبى.[٤٨٩]

در فرم ٤٧ پرسشى، براى هر يك از پرسش‌هاى آن ٥ گزينه وجود دارد كه چنين است: كاملاً موافقم، موافقم، نه موافق نه مخالف، مخالفم و كاملاً مخالفم. نمره‌گذارى به صورت ١، ٢، ٣، ٤، ٥ است و نمره بالا، نشان دهنده رضايت‌مندى بيشتر در زندگى زناشويى است.

روش اجرا و تجزيه و تحليل داده‌ها

در اين پژوهش، پرسش‌نامه‌ها به صورت فردى اجرا شد. سپس به منظور تجزيه و تحليل داده‌ها و تأييدآزمايى فرضيه‌هاى مورد نظر پژوهش، داده‌ها در نرم‌افزارspss ، نسخه ١٣ وارد شد. همچنين در تحليل داده‌ها، از ضريب هم‌بستگى پيرسون استفاده گرديد. روش ضريب هم‌بستگى پيرسون، زمانى كاربرد دارد كه داده‌هاى جمع‌آورى شده با استفاده از مقياس فاصله‌اى يا نسبى اندازه‌گيرى شده باشند. (دلاور، ١٣٨٢)

نتايج

براى بررسى رابطه مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و مؤلفه‌هاى آن، آگاهى‌هاى لازم گردآورى و تجزيه و تحليل شد. (نمودار ٢)

****رضايت زناشويىرضايتارتباطحل تعارضمديريت مالىخانواده و فرزندانفاميل و دوستانرضايت مذهبىمهارت‌هاى ارتباطى٦٠٣/٠٦٦٨/٠٤٧٥/٠٤٩١/٠٤٥٩/٠٣٨٤/٠٤٢٣/٠٥١٣/٠معنادارى٠١/٠٠١/٠٠١/٠٠١/٠٠١/٠٠١/٠٠١/٠٠١/٠

نمودار شماره (٢) ـ ميزان هم‌بستگى ميان مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و مؤلفه‌هاى آن

داده‌هاى نمودار (٢) از وجود هم‌بستگى ميان مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى حكايت دارد كه در حد ٦٠ صدم در سطح ٠١/٠ معنادار است. همچنين ميان مهارت‌هاى ارتباطى و هفت مؤفه از مؤفه‌هاى ده‌گانه رضايت زناشويى (رضايت زناشويى، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و فرزندان، خانواده و دوستان و نيز رضايت مذهبى)، هم‌بستگى مثبت وجود دارد.

براى بررسى هم‌بستگى ميان مؤلفه‌هاى پنج‌گانه مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى، داده‌ها تجزيه و تحليل شدند كه در نمودار (٣) آمده است.

مؤلفه‌هاىتست مهارت‌هاى ارتباطىرضايت زناشويىمعنادارىبينش٣٤٨/٠٠٥/٠بيان كلامى٥٩٩/٠٠١/٠قاطعيت٣٦٢/٠-٠٥/٠مهارت‌هاى شنيدارى٣٩/٠٠١/٠مديريت هيجانى ٦٣٣/٠٠١/٠

نمودار شماره (٣) ـ ميزان هم‌بستگى ميان مؤلفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى

بر اساس داده‌هاى نمودار شماره (٣)، بين چهار مؤفه مربوط به ارتباط (بينش، بيان كلامى، مهارت‌هاى شنيدارى، مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، هم‌بستگى مثبت و بين مؤفه قاطعيت با آن، هم‌بستگى منفى ٣٦ صدم در سطح معنادارى ٠٥/٠ به دست آمد.

آن‌گاه براى مقايسه ميان جمعيت زنان و مردان، داده‌ها جداگانه تجزيه و تحليل شدند. در جمعيت مردان، بين مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و شش مؤفه مربوطه (رضايت زناشويى، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و دوستان، رضايت مذهبى)، هم‌بستگى مثبت وجود دارد. در جمعيت زنان، بين مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و ٥ مؤفه آن (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و فرزندان) هم‌بستگى مثبت وجود دارد. (نمودار ٤)

****رضايت زناشويىرضايتارتباطحل تعارضمديريت مالىخانواده و فرزندانفاميل و دوستانرضايت مذهبىمردان

مهارت‌هاى ارتباطىزنان

٦٣٤/٠٦٣٥/٠٦٩٥/٠٦٥٥/٠٤٥٤/٠٥٦٢/٠٤١٦/٠٦٨١/٠٣٩٣/٠٦٣٤/٠***٥٩٨/٠٦٤٨/٠***٦٣٥/٠***مردان

سطح معنادارىزنان

٠١/٠٠٥/٠٠١/٠٠١/٠٠٥/٠٠٥/٠٠٥/٠٠١/٠٠٥/٠٠٥/٠٠١/٠٠٥/٠٠١/٠***٠١/٠***نمودار شماره (٤) ـ بررسى رابطه ميان مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و مؤلفه‌هاى آن در مردان و زنان

بنابر داده‌هاى نمودار شماره (٤) در مردان، ميان مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت از ارتباط با خانواده و دوستان و در جمعيت زنان، با رضايت در امور فرزندان رابطه مثبت انحصارى وجود دارد.

اين مقايسه، ميان مؤفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انجام گرفت. (نمودار ٥) در جمعيت مردان، بين سه مؤلفه (بينش، بيان كلامى و مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، رابطه وجود دارد و در جمعيت زنان، بين سه مؤفه (بيان كلامى، مهارت‌هاى شنيدارى و مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، هم‌بستگى مثبت و بين قاطعيت با آن، هم‌بستگى منفى (r=-٠/٦٣, P<٠/٠٥)وجود دارد.

مؤلفه‌هاى تست مهارت‌هاى ارتباطىرضايت زناشويي سطح معنادارىمردان

بينش زنان

٥٤/٠***٠١/٠***مردان

بيان كلامي زنان

٥٢/٠٧٤٦/٠٠١/٠٠١/٠مردان

قاطعيت زنان

***٦٣٤/٠ -***٠١/٠مردان

مهارت‌هاى شنيداري زنان

***٦٦٣/٠***٠١/٠مردان

مديريت هيجانىزنان

٦٤٢/٠٧٠٦/٠٠١/٠٠١/٠نمودار شماره (٥) ـ مقايسه ميان مردان و زنان در ميزان هم‌بستگى بين مؤلفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى

نتيجه‌گيرى

هدف اين پژوهش، بررسى رابطه مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى بود. بنابر يافته‌ها، مهارت‌هاى ارتباطى، هم‌بستگى مثبت و معنادارى با رضايت زناشويى و ٧ مؤفه از مؤفه‌هاى آن دارد. با تحليل داده‌هاى به دست آمده درباره مردان و زنان به صورت جداگانه، در جمعيت مردان بين مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و نيز شش مؤفه (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و دوستان و رضايت مذهبى) و در جمعيت زنان، بين مهارت‌هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و پنج مؤفه (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى و امور فرزندان)، هم‌بستگى مثبت و معنادارى مشاهده شد.

ارتباط در خانواده، به شيوه‌هايى گفته مى‌شود كه با آن، آگاهى‌هاى كلامى و غير كلامى بين اعضاى خانواده منتقل مى‌شود. (اپستين،[٤٩٠] ١٩٩٣ م. به نقل از: پترسون وگرين، ١٩٩٩ م.) پژوهشگران، رابطه مستحكمى ميان الگوهاى ارتباطى و رضايت زناشويى گزارش كرده‌اند. (پترسون و گرين، ١٩٩٩ م.) تا جايى كه مداخله در برنامه ارتباطى همسران مى‌تواند به عنوان يك عامل مهم، در افزايش سازش ميان همسران و كاهش ناسازگارى ميان آنها به كار آيد. (مارات و كاراهان، ٢٠٠٦ م.) نتايج اين پژوهش نيز، در راستاى پژوهش‌هاى پيشين است.

از آنجا كه در هر يك از مؤفه‌هاى ارتباط، حل تعارض، امور مالى، امور فرزندان و رضايت مذهبى، فرايند صحيح انتقال آگاهى‌ها و توجه طرف مقابل به آن، نقش دارد، در صورت افزايش سازش و كاهش تعارض ميان همسران از طريق مهارت‌هاى ارتباطى، رضايت در اين امور نيز به دست خواهد آمد. ارتباط از يك سو، در فهم و درك تفاوت‌هاى جنسيتى مؤر شمرده مى‌شود (گاتمن١٩٩١ م.، استفان[٤٩١] ١٩٩٢ م. به نقل از:فرچ ٢٠٠١ م.) و از سوى ديگر، در فهم نگرش‌ها، احساس‌ها و نيازهاى همسر تأثير دارد. در يك برنامه آموزشى، پژوهشگران دريافتند گروهى كه مهارت‌هاى آموزشى به آنان آموزش داده شده بود، در فهم نگرش‌ها و نيازهاى همسر خود به طور معنادارى موفق‌تر بودند. (گارلند، ١٩٨١ م.) هنگامى كه همسران از برآورده شدن نيازها و انتظاراتشان در رابطه زناشويى رضايت داشته باشند، رضايت زناشويى بالاترى را گزارش خواهند كرد. (بنر و هيل ١٩٩٨م. به نقل از: حيدرى)

همچنين در پژوهش حاضر، بين مديريت هيجانى، بيان كلامى، مهارت‌هاى شنيدارى و بينش از مؤفه‌هاى مربوط به مهارت‌هاى ارتباطى، با رضايت زناشويى، هم‌بستگى مثبت معنادار مشاهده گرديد. بينش به معناى آگاهى از احساس‌ها، نيازها و هيجان‌هاست كه نخستين گام در شكل‌دهى و شكل‌گيرى مهارت‌هاى ارتباطى نيز هست. (فرهنگى، ١٣٨٠) بيان كلامى و مهارت‌هاى حرف زدن مثل بيان انديشه‌ها، در ميان گذاشتن آگاهى‌ها، بيان خواسته‌ها و طرح اقدامات را شامل مى‌شود. (قليلى، ١٣٨٤) از آنجا كه ارتباط كلامى ويژگى اختصاصى انسان‌هاست و افراد در قالب كلام، نگرش‌هاى خود را به يكديگر انتقال مى‌دهند، آموزش مهارت‌هاى كلامى، از جمله مهم‌ترين روش‌هايى است كه در استوارى و بقاى رابطه زناشويى نقش دارد. (همان)

مؤفه‌هايى مثل توجه به كلام مخاطب، پيگيرى بحث و مهارت‌هاى انعكاسى نشان دهنده مهارت گوش كردن فعال مى‌باشد. گوش دادن مهم‌ترين مهارت ارتباطى است كه مى‌تواند توليد صميميت كند و آن را حفظ نمايد (قراچه‌داغى، ١٣٧٩)، اين مهارت مى‌تواند به افزايش رضايت در زندگى خانوادگى منجر شود. (مارات و كاراهان، ٢٠٠٦م.) مديريت هيجان‌ها نيز مى‌تواند عامل مؤرى در اين زمينه به شمار آيد. گاتمن در پژوهشى دريافت زوج‌هايى كه درصدد طلاق هستند در تعامل‌هاى زناشويى خود از هيجان‌هاى منفى بيشتر از هيجان‌هاى مثبت استفاده مى‌كنند. (به نقل از: قليلى، ١٣٨٤)

در پژوهش حاضر، در جمعيت كل، ميان قاطعيت به عنوان يكى از مؤفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى و رضايت زناشويى، هم‌بستگى منفى و در جمعيت زنان نيز، هم‌بستگى منفى به دست آمد.

قاطعيت يا جرئت‌دارى به اين معناست كه فرد از روش‌هاى ارتباطى سود مى‌جويد تا بتواند حرمت نفس خود را حفظ كند، خشنودى و ارضاى خواسته‌هاى خويش را پى گيرد و از حقوق و حريم شخصى خود بدون سوء استفاده از ديگران دفاع كند. (سهرابى، ١٣٨١) سازش در رابطه زناشويى، به تأثيرگذارى پاسخ‌هاى فرد و سطح پاسخ‌هاى جرئت‌مندانه او وابسته است. بنابراين، هم‌بستگى منفى در اين پژوهش يا ناشى از عوامل فرهنگى است يا اينكه افراد در ابراز قاطعيت از شيوه‌هاى نادرست سود مى‌جويند. از اين رو، براى بررسى دقيق‌تر، به پژوهش‌هاى گسترده‌ترى نياز هست.

با توجه به يافته‌هاى اين پژوهش و پژوهش‌هاى ديگر، اين نكته تأييد مى‌گردد كه با افزايش مهارت‌هاى ارتباطى، افراد رضايت بالاترى را در بسيارى از زمينه‌هاى زندگى تجربه مى‌كنند. از اين رو، مى‌توان با آموزش اين مهارت‌ها به اعضاى جامعه، زندگى پربارترى را در آنان شاهد بود. چون در ايران پرسش‌نامه معتبرى براى سنجش مهارت‌هاى ارتباطى وجود ندارد، لازم است براى روشن‌تر شدن جنبه‌هاى مختلف مسئله، بررسى‌هاى بيشترى انجام شود. همچنين چون نمونه مورد پژوهش زنان در اين پژوهش ١٥ نفر بود، لازم است در تعميم نتيجه‌هاى مربوط به زنان، احتياط بيشترى شود. نيز پيشنهاد مى‌شود در زمينه مؤفه قاطعيت از مؤفه‌هاى مهارت‌هاى ارتباطى و شيوه‌هاى ابراز آن و رابطه آن با رضايت زناشويى، پژوهش‌هاى بيشترى صورت گيرد.

ضميمه

پرسش‌نامه مهارت‌هاى ارتباطى[٤٩٢]

اين پرسش‌نامه،[٤٩٣] مهارت‌هاى ارتباطى را در پنج مقياس مى‌سنجد. اعتبار آن با اجرا بر روى نمونه ٣٠ نفرى با ضريب آلفاى ٦٧ صدم به دست آمد. مقياس‌هاى پنج‌گانه پرسش‌نامه عبارتند از:

١. بينش:[٤٩٤] اين مقياس، آگاهى از احساس‌ها، نيازها و هيجان‌هاى خود را دربرمى‌گيرد كهنخستين گام در شكل‌دهى مهارت‌هاى ارتباطى است. (فرهنگى، ١٣٨٠) پرسش‌هاى ٤، ٩، ١١، ٢٦ و ٣٢ اين مقياس را مى‌سنجد.

٢. بيان كلامى:[٤٩٥] مهارت‌هاى حرف زدن مانند توصيف داده‌هاى حسى، بيانانديشه‌ها، در ميان گذاشتن آگاهى‌ها، بيان خواسته‌ها و طرح اقدامات را شامل مى‌شود. (قليلى، ١٣٨٤) پرسش‌هاى ٢، ٦، ٨، ١٠، ١٥، ١٧، ١٩، ٢٠، ٢٢ و ٢٧ اين مقياس را مى‌سنجد.

٣. قاطعيت:[٤٩٦] فرد جرئت‌مند از روش‌هاى ارتباطى‌اى سود مى‌جويد تا بتواند حرمت نفس خودرا حفظ كند، خشنودى و ارضاى خواسته‌هاى خويش را پى گيرد و از حقوق و حريم شخصى خود بدون سوء استفاده از ديگران دفاع كند. (سهرابى، ١٣٨١) پرسش‌هاى ٧، ٢١، ٢٤، ٢٥، ٢٨، ٢٩، ٣٦، ٣٧ و ٣٨ اين مقياس را مى‌سنجند.

٤. مهارت‌هاى شنيدارى:[٤٩٧] سه دسته مهارت را شامل مى‌شود:

الف) مهارت‌هاى توجه؛ مانند درگير بحث بودن، تماس چشمى و زبانى و بدنى.

ب) مهارت‌هاى پيگيرى؛ مانند تشويق‌هاى كوتاه، پرسش‌هاى كوتاه و... .

ج) مهارت‌هاى انعكاسى؛ مانند توضيح، بازتاب احساس، گزينش. (همان)

پرسش‌هاى ١٣، ١٤، ١٨، ٢٣، ٣٠ و ٣٤ به اين مقياس مربوط‌اند.

٥. مديريت هيجانى:[٤٩٨] پرسش‌هاى ٣، ١٢، ١٦، ٣١، ٣٣ و ٣٥ اين مقياس را مى‌سنجند.

نمره‌گذارى

اين تست، ٣٨ پرسش بسته دارد كه براى هر پرسش، پنج گزينه منظور شده است. در پرسش‌هاى ١ تا ١٧، طيف پاسخ‌ها به ترتيب عبارتند از: تقريبا هرگز، به ندرت، گاهى اوقات، به نسبت زياد و اغلب. همچنين از پرسش ١٧ تا ٣٨، گزينه‌ها به قرار زير هستند: كاملاً نادرست، تقريبا نادرست، نه صحيح نه غلط، به نسبت درست و كاملاً صحيح و نمره‌گذارى آنها به‌شكل ٠، ١، ٢، ٣، ٤ است. نمره بالا در تست، مهارت‌هاى ارتباطى بالا را نشان مى‌دهد.

پرسش‌نامه مهارت‌هاى ارتباطى

پاسخ‌گوى گرامى، در اين پرسش‌نامه، پرسش‌هايى درباره چگونگى ارتباط با ديگران پرسيده شده است. خواهشمند است ميزان موافقت خود را با هر پرسش، در طيف مقابل آن مشخص كنيد. حداكثر مدت پاسخ‌گويى به همه پرسش‌ها، ٢٠ دقيقه مى‌باشد.

با تشكر از همكارى شما

مشخصات:

سن:............... جنسيت:............. تحصيلات:.................

جمله‌ها

تقريبا هرگز به ندرت گاهى اوقات به نسبت زياد اغلب ١. در هنگام گفت‌وگو، با نگاه به مخاطبم مى‌توانم از وضعيت روحى وى آگاه شوم. ٢. در گفت‌وگوها مايلم بيشتر صحبت كنم. ٣. مى‌توانم مسائل را بدون از دست دادن كنترل هيجان‌هايم حل كنم. ٤. ديدن موضوع‌ها از نگاه ديگران، برايم آسان است. ٥. هنگام گفت‌وگو با ديگران، به حالت‌هاى بدنى او (حركت دست، حالت چهره) نيز توجه مى‌كنم. ٦. مطمئن مى‌شوم كه انتقادهايم به كار و عمل فرد اشاره داشته باشد، نه به شخصيت او. براى مثال، مى‌گويم: با شيوه‌اى كه فرزند را تربيت مى‌كنى، موافق نيستم. به جاى اينكه بگويم: تو پدر يا مادر خوبى نيستى. ٧. عصبانى بودن خود را مى‌پذيرم. ٨. اگر شنونده منظورم را درنيابد، مطلب را دوباره بيان مى‌كنم. ٩. زمانى كه موضوع گفت‌وگو درباره احساسات است، كاملاً راحتم. ١٠. براى بيان روشن‌تر انديشه‌هايم برنامه‌ريزى مى‌كنم. ١١. وقتى با فردى صحبت مى‌كنم، مى‌كوشم از نگاه او به مسئله بنگرم. ١٢. چنان به آنچه بايد بگويم مشغول مى‌شوم كه از حالت‌ها و واكنش شنوندگان غافل مى‌شوم. ١٣. هرگاه بفهمم فرد ديگرى چه مى‌خواهد بگويد، خودم جمله‌اش را كامل مى‌كنم. ١٤. معمولاً گفته‌هاى ديگران را بد تفسير مى‌كنم. ١٥. بيان انديشه‌ها در قالب واژه‌ها برايم مشكل است. ١٦. موقعيت‌هاى هيجان‌برانگيز مرا ناراحت مى‌كند. ١٧. ديگران متوجه منظورم نمى‌شوند.جمله‌ها

كاملاً نادرست تقريبا نادرست نه صحيح نه غلط به نسبت درست كاملاً صحيح١٨. هنگام گوش‌دادن به حرف‌هاى ديگران ناآرام مى‌شوم.١٩. اظهار احساسات برايم مشكل است.٢٠. ديگران حرف‌هاى مرا به اشتباه تفسير مى‌كنند.٢١. مايلم بحث در مورد موضوع‌هاى حساس را به زمان ديگر واگذارم يا از آنها بپرهيزم.٢٢. ديگران منظورم را در دفعه اول درنمى‌يابند. از اين رو، اغلب حرفم را تكرار مى‌كنم.٢٣. اگر حرف كسى را متوجه نشوم، پرسش دوباره از آن را احمقانه مى‌دانم.٢٤. مى‌توانم با كسى كه به احساساتم ضربه زده است، مقابله كنم.٢٥. اگر با فرد دلهره‌آورى مواجه شوم، ساكت مى‌مانم.٢٦. درك ديگران زمانى كه نظرشان با من مخالف است برايم مشكل است.٢٧. در گفت‌وگوها، نوع واژگان و تن صداى خود را با توجه به شنونده‌ها برمى‌گزينم.٢٨. مخالفت خود را با ديگران اظهار مى‌كنم، هرچند به مجادله بينجامد.٢٩. زمانى كه ديگران در گفت‌وگوها شركت نمى‌كنند، اظهار عقيده برايم مشكل است.٣٠. اگر مطلب مناسبى به ذهنم برسد، خوب است با قطع حرف ديگرى، آن را بيان كنم.٣١. وقتى ديگران احساساتى مى‌شوند، نمى‌توانم واكنش مناسبى داشته باشم.٣٢. پيش از پاسخ به حرف ديگران، لحظه‌اى تأمل مى‌كنم.٣٣. اگر گفت‌وگو برايم خسته كننده باشد، ذهنم مشغول چيزهاى ديگر مى‌شود.٣٤. اگر در گفت‌وگوها مؤر نباشم، احساس ناخوشايندى پيدا مى‌كنم.٣٥. اگر با نظر گوينده موافق نباشم، حرف او را قطع مى‌كنم.٣٦. مى‌كوشم موضوع گفت‌وگوهايى را كه به آنها علاقه ندارم عوض كنم.٣٧. بهتر است ضعف‌هايم را پنهان كنم تا كسى نتواند از آنها عليه من استفاده كند.٣٨. معتقدم بهترين راه براى كمك به اينكه ديگران مرا درك كنند اين است كه در بيان احساساتم كاملاً صريح باشم.منابعالف) فارسى

١. اصلانى، خالد، نقش مهارت‌هاى ارتباطى بر كارايى خانوادگى دانشجويان متأهل، ١٣٨٣. www.uswr.ac.ir

٢. بولتون، رابرت، روان‌شناسى روابط انسانى، ترجمه: حميدرضا سهرابى، تهران، رشد، ١٣٨١.

٣. ثنايى، محمدباقر، مقياس‌هاى سنجش خانواده و ازدواج، تهران، انتشارات بعثت، ١٣٧٩.

٤. حيدرى، مجتبى، «بررسى رابطه جهت‌گيرى مذهبى و رضايت‌مندى از زندگى زناشويى در معلمان مرد شهر قم»، پايان‌نامه كارشناسى ارشد، مؤسسه امام خمينى قدس‌سرهقم.

٥. خوشكام، سميرا، «بررسى تأثير آموزش برنامه ارتباط بر بهبود روابط و سلامت روانى زوجين شهر اصفهان»، پايان‌نامه كارشناسى ارشد، دانشكده علوم تربيتى و روان‌شناسى، ١٣٨٥.

٦. دلاور، على، روش تحقيق در روان‌شناسى و علوم تربيتى، تهران، مؤسسه نشر ويرايش، ١٣٨٢.

٧. رسولى، محسن، «رابطه بين الگوهاى ارتباطى زن و شوهرهاى دانشجوى دانشگاه تهران و الگوهاى ارتباطى والدين آنها»، پايان‌نامه كارشناسى ارشد، دانشگاه تربيت معلم، ١٣٨٠.

٨. فرهنگى، على‌اكبر، ارتباطات انسانى، جلد اول، تهران، مؤسه خدمات فرهنگى رسا، ١٣٨٠.

٩. قليلى، زهره، «زوج درمانى»، «فصل‌نامه تازه‌هاى روان‌درمانى، ش: ٣٩ ـ ٤٠، ١٣٨٤.

١٠. ماتيو م. پاتريك ف. كيم پ، رابطه مؤثر و مهارت‌هاى زناشويى، ترجمه: مهدى قراچه‌داغى، تهران، انتشارات اسرار دانش، ١٣٧٩.

١١. محمدى رى‌شهرى، محمد، ميزان الحكمه، ج ٥ و ٧، ترجمه: حميدرضا شيخى، قم، انتشارات دار الحديث، ١٣٨٣.

ب) لاتين

١٢. Tretta, L. Marital communication: the relationship between spouses' behaviors, cognitions and maritalsatisfaction, ١٩٩٩.

www. shc. psu. edu,

١٣. Rosen Grandon, J. & Meyers, E. The relationship between marital characteristics ,marital interactions processes and marital satisfaction, ٢٠٠٤.

www. questia. com.

١٤. Ferech, R. Relational conversation, meaningful communication as a therapeutic intervention, ٢٠٠١.

www. questia. com.

١٥. Koerner, F. family communication and social support, ٢٠٠٤.

www. comm. unn. edu.

١٦. Murat B. & Karahan, T. F. effect of a cople communication program on marital adjustment.

www. questia. com.

١٧. Peterson R. & Green, S. Families first keys to successful family functioning, ١٩٩٩.

www. ext. vt. edu.

١٨. Diana, R. Garland. Training Married Couples in Listening Skills, ١٩٨١.