بررسى رابطه ميان شادكامى با جهتگيرى مذهبى و شادكامى روانشناختى و افسردگى در دانشپژوهان مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم در سال تحصيلى ٨٦ - ١٣٨٥
كاظم علىمحمدى[٤٢٢]
مسعود جانبزرگى[٤٢٣]
چكيدههدف اين پژوهش، آزمودن اين فرضيه است كه آيا ميان آموزههاى دينى (اگر به صورت شاخصهاى اندازهپذير تبديل شوند) در حوزه شادكامى با شادكامى روانشناختى و افسردگى رابطهاى وجود دارد؟ همچنين آيا بر اساس منابع مذهبى مىتوان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد را بسنجد؟ پژوهش حاضر، اين رابطه را در ٤٢ نفر از دانشپژوهان متأهل مرد و زن در سطح كارشناسى و كارشناسى ارشد مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدسسره شهر قم بررسى كرده است. بدين منظور، پرسشنامهاى از مؤلفههاى شادكامى در روايتهاى معصومين عليهمالسلام تهيه و اعتباريابى شد و سپس همراه با پرسشنامه شادكامى آكسفورد و سياهه افسردگى بك، بر روى گروه نمونه اجرا گرديد. آنگاه دادهها با استفاده از روش همبستگى گشتاورى پيرسون تجزيه و تحليل شدند. نتايج نشان دادند ميان شادكامى دينى با شادكامى روانشناختى رابطه معنادار مثبت و با افسردگى، رابطه معنادار منفى وجود دارد. با توجه به اين رابطه، از اين پژوهش برآمد كه بر اساس منابع مذهبى مىتوان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد مذهبى و غير مذهبى را بسنجد. همچنين رابطه معكوس ميان شادكامى و افسردگى نشان مىدهد كه مىتوان مداخلههايى ترتيب داد تا سبك زندگى افراد افسرده، به گونهاى با تمرين مؤلفههاى شادكامى دينى تغيير كند.
كليد واژهها: سنجش شادكامى دينى، شادكامى روانشناختى، شادكامى آكسفورد، افسردگى.
مقدمه
يكى از بحثهايى كه در حوزه شخصيت و روانشناسى سلامت، اهميت دارد، موضوع شادكامى است. به باور برخى از پژوهشگران، شادكامى سه جزء اساسى دارد: «هيجان مثبت»، «رضايت از زندگى» و «نبود هيجانهاى منفى» همچون افسردگى و اضطراب. اين پژوهشگران دريافتند كه روابط مثبت با ديگران، هدفمند بودن زندگى، رشد شخصيتى، دوست داشتن ديگران و زندگى، از اجزاى شادكامى هستند. (آرگيل، مارتين و لو،[٤٢٤] ١٩٩٥ به نقل از: علىپور، نوربالا، اژهاى و مطيعيان، ١٣٧٩ه.ش) افزون براين، بيشتر بررسىها (براى نمونه، آرگيل و لو، ١٩٩٠م.؛ فارنهام و بروينگ،[٤٢٥]١٩٩٠م.؛ هوتارد و همكاران،[٤٢٦] ١٩٨٩م.؛ مايزر و داينر،[٤٢٧] ١٩٨٩م. و كوستا و مككر،[٤٢٨] ١٩٨٠م.) نشان مىدهند كه شادكامى يك ويژگى شخصيتى است. نيز دربسيارى از پژوهشها (از جمله پژوهش آرگيل و لو، ١٩٩٨م.؛ فرانسيس و همكاران،[٤٢٩]١٩٩٨م. و پاووت و همكاران،[٤٣٠] ١٩٩٠م.) شادكامى را با «برونگردى با ثبات»[٤٣١] درنظريه آيزنك معادل دانستهاند.
از سوى ديگر، چون دين الهى به حقيقت انسان و نيازهاى او توجه دارد و برنامه همهجانبهاى را براى زندگى وى ارائه مىدهد،[٤٣٢] پاىبندى به ارزشها و آموزههاى دينى كه مبتنى بر ويژگىها و نيازهاى فطرى انسان است تأمين كننده آرامش، سلامت روان، بهزيستى و شادكامى دينداران خواهد بود. خداى متعال درباره اهل هدايت مىفرمايد:
الذّين آمَنوا وَتَطمَئِنُّ قُلُوبُهم بِذِكْرِ اللّه، اَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ؛[٤٣٣] آنان كسانى هستند كه ايمان آوردهاند و دلهايشان به ياد خدا مطمئن است؛ آگاه باشيد كه با ياد خدا دلها آرامش مىيابد.
بررسىها نشان دادهاند مذهبى بودن با عاطفه مثبت همبستگى مستقيم و با عاطفه منفى رابطه معكوس دارد. (واتسون و كلارك،[٤٣٤] ١٩٩٢م. به نقل از: هاديانفرد، ١٣٨٤ه.ش)اسكامن[٤٣٥] (٢٠٠٢ م.) مذهب را يكى از عوامل تأثيرگذار بر رفتار و شناخت مىداند ومىگويد بسيارى از جنبههاى مذهب بر اميد، خوشبينى، همدلى، پيوندجويى، عفو و بخشش تأكيد مىكنند و پيوسته از تجاوز و رفتارهاى ضداجتماعى مانند فساد، خودفروشى و دزدى نهى كرده است. هر دو جنبه مذهب، يعنى پرداختن به فعاليتهاى مثبت و دورى از فعاليتهاى منفى، باعث پديدآمدن احساس ارزش مثبت در پيروان اديان مىشود. بررسىهاى انجام شده در ايالت متحده امريكا نشان دادهاند مردمى كه خود را معنوىتر و مذهبىتر مىدانند، سطوح بالاترى از شادكامى را گزارش مىكنند و حضور در كليسا و آيينهاى دينى، با احساس بهزيستى رابطه مثبتى دارد (ميرز،[٤٣٦]٢٠٠٠م. و اينگلهارت،[٤٣٧] ١٩٩٠ م.) همچنين پژوهشهاى مختلف در زمينه سلامتروان، نشان مىدهد كه اساسىترين مسئله در شخصيت سالم، وحدت روان و تعهد مذهبى است. (جلالى تهرانى، ١٣٧٧، به نقل از: سلطانى زرندى، ١٣٧٧)
با توجه به اهميت و تأثير مثبت آموزههاى دينى بر سلامت روان و شادكامى انسان، پژوهشهاى زيادى در اين زمينه در ايران انجام يافته و نتايج مهمى گزارش شده است. (براى مثال ر.ك: كاظمى، كريمى، انصارى، حسينى و وزيرىنژاد، ١٣٨٥) يك بررسى درباره تأثير روزه بر بهداشت روان و افسردگى دانشجويان، نشان داد كه روزه رمضان مىتواند عامل مهمى در جهت كاستن از ميزان افسردگى و بالا بردن سلامت روانى باشد. هاديانفرد (١٣٨٤) گزارش كرد افرادى كه بر مبناى باورهاى دينى عمل مىكنند، احساس ذهنى و بهزيستى بالاترى دارند. پناهى (١٣٨٢) ميان ميزان پاىبندى به نماز و سطح اضطراب در دانشآموزان، رابطه معكوسى به دست آورد. حيدرى (١٣٨٢) نشان داد كه ميان جهتگيرى مذهبى و رضامندى از زندگى زناشويى، رابطه مثبت معنادارى وجود دارد.
در زمينه شادكامى روانشناختى، يكى از مهمترين و گستردهترين پژوهشها را آرگيل انجام داد. وى حاصل پژوهشهايش را در كتابى با عنوان روانشناسى شادى[٤٣٨] گزارشكرده است. در ايران، با توجه به بررسىهاى انجام شده در سايتهاى معتبر علمى و نشريههاى علمى و پژوهشى، پژوهش اكبريان و خوشهمهرى (١٣٨٢) اهميت دارد. آنان در يك بررسى توصيفى ـ تحليلى درباره رابطه عمل به باورهاى دينى با شادكامى دانشجويان، ميان اين دو، رابطه معنادار مثبتى به دست آوردهاند. همچنين در مقالهاى به قلم كُرمى نورى، مكرى، محمدىفر و يزدانى (١٣٨١) با عنوان «مطالعه عوامل مؤثر بر احساس شادى و بهزيستى در دانشجويان»، مؤلفههايى مانند سلامت بدنى، همسر مناسب، استقلال در تصميم گيرى، وضعيت اقتصادى، شغل مناسب، احساس پيشرفت، عمل به دستورهاى دينى، پايگاه اجتماعى و هيجانخواهى بررسى شده است.
در حوزه شادكامى از نگاه دين، تنها پژوهشى كه تا زمان تدوين اين مقاله به دست آمد، نوشته داودى كهكى (١٣٨٢) با عنوان «شادابى و نشاط از ديدگاه آيات و روايات تفسيرى» بود. در اين پژوهش توصيفى، شناخت خالق، شناخت خود، شناخت صحيح هدف، انجام عبادت و توجه به وعدههاى الهى، به عنوان عوامل شادابى، و حسد، نااميدى، اختلاف و نفاق با عنوان موانع نشاط معرفى شده است.
چون نبود پژوهشى كه به طور مستقيم رابطه ميان مؤلفههاى شادكامى در روايات را با شادكامى روانشناختى و افسردگى بررسى كند، احساس مىشد، در پژوهش حاضر كوشيدهايم به اين پرسشها پاسخ دهيم كه آيا ميان شادكامى با جهتگيرى مذهبى و شادكامى روانشناختى و افسردگى رابطهاى وجود دارد؟ آيا ميان نمرههاى زنان و مردان، در اينجا تفاوتى وجود دارد؟ و اينكه آيا بر اساس منابع مذهبى مىتوان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد را بسنجد؟ براى اين منظور، پرسشنامهاى از مؤلفههاى شادكامى در روايتهاى معصومين عليهمالسلام تهيه و اعتباريابى شد. در ادامه، نمره حاصل از آن با نمره به دست آمده از اجراى پرسشنامه شادكامى آكسفورد و سياهه افسردگى بك مقايسه مىشود و با توجه به پژوهشهاى ديگرى كه به بخشى از آنها اشاره شد، اين فرضيه را مطرح مىكنيم كه ميان مؤلفههاى شادكامى در روايات با شادكامى روانشناختى، رابطه معنادار مثبت و با افسردگى رابطه معنادار منفى وجود دارد.
روش پژوهش
جامعه و نمونه: جامعه آمارى اين پژوهش را دانشپژوهان زن و مرد متأهل در سطح كارشناسى و كارشناسى ارشد سال تحصيلى ٨٦ ـ ١٣٨٥ مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدسسره شهر قم تشكيل داده است. در اين جامعه، محدوديت سنّى، نوع رشته تحصيلى، وضعيت اقتصادى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى و متغيرهايى مانند آن در نظر گرفته نشده است. گروه نمونه شامل ٤٢ نفر (٥٢ درصد مرد و ٤٨ درصد زن) از دانشپژوهان هستند كه به صورت تصادفى نظامدار انتخاب شدند. افراد نمونه، شامل طلبههايى مىشوند كه دستكم سطح يك حوزه علميه را به پايان رساندهاند. (ميانگين سنى ٦/٣٠ سال با دامنه ٢٠ـ٤٩ و ميانگين مدت ازدواج ٨/٨ سال با دامنه١ ـ ٢٦ سال)
پس از تشريح هدفهاى پژوهش و جلب مشاركت و همكارى آزمودنىها، پرسشنامهها به صورت فردى يا گروهى در اختيارشان قرار گرفت تا در فرصت مناسب، پرسشنامهها را تكميل كنند.
ابزارهاى پژوهش
سياهه افسردگى بك ((BDI:[٤٣٩] در انجام اين پژوهش، به منظور سنجش نمره افسردگىآزمودنىها، از سياهه افسردگى بك استفاده شد. اين مقياس، شناخته شدهترين و پركاربردترين ابزار غربالگرى و تشخيص ميزان افسردگى است كه نخستين بار در سال ١٩٦١م. از سوى بك[٤٤٠] و وارد[٤٤١] معرفى شد و در سال ١٩٧٨م. تجديد نظر و منتشرگرديد. (مهرابىزاده هنرمند، ١٣٧٥ به نقل از: علىپور، نوربالا، اژهاى و مطيعيان، ١٣٧٩) در پژوهشهاى مختلف، فراوان از مقياس بك استفاده مىشود. فرم بلند و كوتاه (٢١ و ١٣) مادهاى آن نيز تهيه شده است كه همبستگى ميان اين دو، بين ٨٩/٠ تا ٩٧/٠ گزارش شده است. (همان منبع) بك و همكاران[٤٤٢] (١٩٧٨م.)، همسانى درونى مواد آن را بين ٧٣/٠ تا ٩٢/٠ با ميانگين ٨٦/٠ گزارش كردهاند. با روش بازآزمايى نيز، برحسب فاصله زمانى، اعتبار ٤٨/٠ تا ٨٦/٠ به دست آمده است. همبستگى آن با «مقياس افسردگى هاميلتون»[٤٤٣] ٧٣/٠ با مقياس خودسنجى زونك[٤٤٤] ٧٦/٠ و با مقياس افسردگى MMPI٧٤/٠ بوده است. پژوهشهاى تحليل عاملى نشان داد كه تنها يك عامل يا افسردگى در آن وجود دارد. فرم كوتاه اين مقياس را، دادستان و منصور (١٣٦٧) در ايران هنجاريابى كردهاند و براى فرم بلند آن، گلرضايى (١٣٧٤، به نقل از: علىپور و همكاران، ١٣٧٩) آلفاى ٨٧/٠ را گزارش كرده است. همچنين گودرزى (١٣٨١، به نقل از: راستى و تقوى، ١٣٨٥) اعتبار سياهه افسردگى بك را از طريق محاسبه ضريب همسانى درونى ٨٤/٠ و ضريب اعتبار حاصل از روش دونيمهسازى را ٧٠/٠ به دست آورده است. اين مقياس، در تمامى قشرها و محيطهاى اجتماعى قابل اجراست و وابسته به فرهنگ نيست. (هرسن وبلاك،[٤٤٥] ١٩٨٥به نقل از: فرخى، گيلانى، زمانى و حدادى كوهسار، ١٣٨٥) مزيت ديگر اين تست آن است كه براى اندازهگيرى افسردگى، هم در جمعيت بالينى و هم در جمعيت بهنجار اعتبار دارد. (ويليامز،[٤٤٦] ١٩٨٤ به نقل از: همان) فرم بلند اين مقياس كه در پژوهش حاضر استفاده شدهاست، ٢١ گروه جمله دارد كه جملهها از صفر تا ٣ مرتب شدهاند و حداكثر نمرهها ٦٣ است. سياهه افسردگى بك، ٢١ جنبه از افسردگى را ارزيابى مىكند كه به قرار زير است: خلق افسرده، نااميدى نسبت به آينده، احساس شكست، احساس گناه، نارضامندى، احساس تنبيه، نااميدى از خود، گرايشهاى خودكشى، گرايش به گريستن، زودرنجى، بىعلاقگى به مردم، ناتوانى در تصميم گيرى، تصور فرد از ظاهر خود، ناتوانى در كار، بىخوابى، خستگىپذيرى، بىاشتهايى، كاهش وزن، نگرانى در مورد سلامت خود و كاهش ميل جنسى.
پرسشنامه شادكامى آكسفورد (OHI):[٤٤٧] اين پرسشنامه را آرگيل و لو در سال ١٩٨٩ م. تهيهكردهاند. از آنجا كه آزمون بك يكى از موفقترين مقياسهاى افسردگى بوده است، آرگيل پس از رايزنى با بك، بر آن شد تا جملههاى مقياس افسردگى بك را معكوس كند. بدين ترتيب، ٢١ ماده تهيه شد. سپس ١١ ماده به آنها افزوده شد تا جنبههاى ديگر شادكامى را دربرگيرند. سپس اين مقياس ٣٢ مادهاى روى تعدادى دانشجو اجرا شد و از آنها خواسته شد تا گزينهها را مرتب كنند و درباره روايى صورى جملهها نيز داورى كنند. اين امر سبب تغيير برخى مواد و حذف ٣ ماده ديگر شد. آرگيل و همكاران (١٩٩٥م. به نقل از: علىپور و همكاران، ١٣٧٩) ضريب آلفاى ٩٠/٠ را با ١٣٤٧ آزمودنى، فارنهام و بروينگ (١٩٩٠م. به نقل از: همان) آلفاى ٨٧/٠ را با ١٠١ آزمودنى، نور[٤٤٨] (١٩٩٣م. بهنقل از: همان) با فرم كوتاهترى آلفاى ٨٤/٠ را با٨٠ آزمودنى و فرانسيس و همكاران[٤٤٩](١٩٩٨م.) آلفاى كرونباخ ٩٢/٠ به دست آوردهاند. (همان) در ايران، نوربالا و علىپور (١٣٨٥) در يك بررسى مقدماتى، پايايى و روايى پرسشنامه شادكامى آكسفورد با ١٠١ آزمودنى دانشجو، آلفاى كرونباخ ٩٣/٠ و ضريب اعتبار حاصل از روش دونيمهسازى را ٩٢/٠ به دست آوردند. در اين آزمون، هر ٢٩ ماده شامل٤ جمله مرتب شده شبيه سياهه افسردگى بك است كه نمرهگذارى جملهها از ٠ تا ٣ است. بدين ترتيب، بالاترين نمره آزمودنى مىتواند ٨٧ باشد.
به منظور استفاده از اين پرسشنامه، متن انگليسى آن از كتاب روانشناسى شادى آرگيل (٢٠٠١م.) به فارسى ترجمه گرديد. صحت ترجمه را يكى از استادان روانشناسى بالينى و يكى از فارغالتحصيلان مقطع كارشناسى ارشد رشته روانشناسى بالينى تأييد كردند و سپس پرسشنامه روى ٤٢ آزمودنى اجرا شد. بررسى اعتبار[٤٥٠] مواد پرسشنامه نشان داد كه تماممواد ٢٩ گانه آن با نمره كل، همبستگى بالايى دارند. آلفاى كرونباخ ٩٢٤/٠ و ضريب پايايى حاصل از روش دونيمهسازى اسپيرمنـ براون[٤٥١] برابر با ٩٤١/٠ به دست آمد.
پرسشنامه شادكامى دينى: اين پرسشنامه با استفاده از مؤلفههاى شادكامى برگرفته از احاديث معصومين عليهمالسلام ساخته شد. براى اين منظور، نخست روايتهايى كه به بحث شادكامى مربوط مىشد، از متون مختلف روايى استخراج شد و با تحليل محتواى روايات، تعدادى مؤلفه شادكامى به دست آمد. سپس براى هر كدام از اين مؤلفهها، بر اساس سبك پرسشنامه شادكامى آكسفورد، ٢٩ ماده چهار جملهاى تنظيم گرديد و از ٠ تا ٣ نمرهگذارى شد. براى بررسى روايى صورى پرسشنامه، اصل پرسشنامه به همراه روايتهايى كه اين مؤلفهها از آنها استخراج شده بود، در اختيار شش تن از استادان و كارشناسان روانشناسى آگاه به علوم اسلامى گذاشته شد و از آنها خواسته شد تا ميزان صحت اين استنباط را براى هر ماده از ٠ تا ٩ (كاملاً نادرست تا كاملاً درست) نمرهگذارى كنند. ميزان همبستگى نمرههاى استادان برابر با ٦٨/٠ و ميانگين نمرهگذارى ايشان برابر با ٣٨/٧ (با دامنه ٠٦٩/٧ ـ ٧٢٤/٧) بود. اين امر بيانگر آن است كه استنباط پژوهشگر از روايتها در حد قابل قبولى است. در بررسى اعتبار پرسشنامه، آلفاى كرونباخ ٦٢٧/٠ و ضريب پايايى حاصل از روش دونيمهسازى اسپيرمنـ براون برابر با ٦١٤/٠ به دست آمد. اين نشان مىدهد كه اعتمادپذيرى آزمون مناسب است. اين پرسشنامه، ٢٩ مؤلفه دينى را ارزيابى مىكند كه عبارتند از: ذكر، دورى از گناه، انجام دادن وظايف و واجبات دينى، ورزش و تحرك، دوستان خوب، مسافرت، شركت در مجالس دينى، نماز شب، شوخى و مزاح، دورى از افراد دنياطلب، دورى از حسد، صبر و تحمل، دورى از كينهورزى، تبسم و خنده، احساس حاصل از تبسم و خنده، گريه از گناه و در عزاى اهلبيت عليهمالسلام، احساس حاصل از گريه، حسن خلق، آميزش جنسى با همسر، وسعت روزى، خوشبينى، استفاده از فرصتها، كنترل نگاه، درد دل با افراد رازدار، رضا به تقدير الهى، نظم و برنامهريزى، دورى از تكلف و تجمل، همسر شايسته و زيستن در حال.
طرح پژوهش
با توجه به اينكه پژوهش حاضر از نوع همبستگى است و دادههاى به دست آمده بر اساس مقياس فاصلهاى نمرههاى آزمودنىها در اختيار قرار مىگيرد، پس از توصيف دادهها در قالب جدولهاى توصيفى، نتيجههاى به دست آمده از اجراى پرسشنامه در مقياسهاى ياد شده بر اساس فرمول همبستگى گشتاورى پيرسون و آزمون t مستقل تجزيه و تحليل مىشود. به منظور تجزيه و تحليل دادهها از نرمافزار تحت ويندوزspss نسخه ١١ استفاده خواهد شد.
يافتههاى پژوهش
براى پاسخگويى به اين پرسش اصلى پژوهش كه آيا بين نمرههاى حاصل از پرسشنامه شادكامى دينى و شادكامى روانشناختى رابطهاى وجود دارد؟ نتيجههاى به دست آمده از تجزيه و تحليل دادهها (نمودار شماره ٣)، بيانگر معنادار بودن همبستگى است. اين همبستگى مثبت و برابر با ٥٣٢/٠ در سطح معنادارى () است.
همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا بين نمرههاى شادكامى دينى و افسردگى رابطه وجود دارد؟ با توجه به يافتهها (نمودار شماره ٣) پاسخ اين پرسش نيز مثبت است و بين شادكامى دينى و افسردگى بك، همبستگى منفى برابر با ٥١٥/٠ در سطح معنادارى () به دست آمد. افزون بر اينكه در اين پژوهش، بين نمره شادكامى آكسفورد و افسردگى بك، همبستگى منفى برابر با ٧٤/٠ به دست آمد. در پاسخ به اين پرسش فرعى پژوهش كه آيا ميان نمرههاى زنان و مردان تفاوت معنادارى وجود دارد؟ با استفاده از آزمون t براى دو گروه مستقل، دو گروه زن و مرد با هم مقايسه شدند. با توجه به يافتهها (نمودار شماره ٦) پاسخ به اين پرسش منفى است و بين اين دو گروه تفاوت معنادارى يافت نشد. البته با توجه به يافتهها (نمودار شماره ٤ و ٥) بين اين دو گروه از يك جهت تمايز وجود دارد؛ به اين معنا كه ميزان همبستگى نمره شادكامى دينى و نمره شادكامى روانشناختى در دانشپژوهان مرد در مقايسه با دانشپژوهان زن بيشتر است. در مقابل، ميزان همبستگى بين نمره شادكامى دينى و نمره افسردگى در دانشپژوهان زن نسبت به دانشپژوهان مرد بيشتر است.
نتيجه گيرى
بنابر يافتههاى پژوهش، نخستين فرضيه پژوهش كه بيان مىداشت بين نمره شادكامى دينى و شادكامى روانشناختى همبستگى معنادار و مثبتى وجود دارد، تأييد شد. اين فرضيه نيز كه بين نمره افسردگى و نمره شادكامى دينى، همبستگى معنادار و منفى وجود دارد تأييد مىشود. همچنين يافتههاى اين پژوهش با دادههايى از زمينهيابىها در مليتهاى مختلف كه نشان مىدهد افراد مذهبى فعال، ميزان بالاترى از شادمانى را گزارش مىكنند (دينر،[٤٥٢] لوكاس[٤٥٣] و اويشى،[٤٥٤] ٢٠٠٢ به نقل از: هاديانفرد، ١٣٨٤) و يااينكه مذهبى بودن با عاطفه مثبت، همبستگى مستقيم و با عاطفه منفى، رابطهاى معكوس دارد (واتسون و كلارك، ١٩٩٢م. به نقل از: همان) همسويى دارد. از اين رو، باور داشتن و عمل به رهنمودهاى دينى از مهمترين عوامل پديدآورنده احساس شادكامى است. در تبيين اين رابطه، با استناد به آيات شريفه «آنها كسانى هستند كه ايمان آوردهاند و دلهايشان به ياد خدا مطمئن است؛ آگاه باشيد كه با ياد خدا دلها آرامش مىيابد» (رعد:٢٨) و « هر كه از هدايت من پيروى كند، هرگز بيمناك و اندوهگين نخواهد شد» (بقره:٣٨) و آيات مشابه ديگر و حديث امام على عليهالسلام كه فرمود «ياد خدا موجب شادمانى هر متّقى و لذت هر اهل يقينى است»،[٤٥٥] مىتوان گفت يكى از پىآمدهاى ايمان به خداوند متعال و عمل ايمانى، آرامش درون و شادكامى مؤمنان است. البته با توجه به شدت و ضعف ايمان در افراد، مراتب اين آرامش نيز متفاوت است.
در پاسخ به اين پرسش فرعى كه آيا ميان گروه مردان و زنان تفاوت معنادارى وجود دارد يا نه؟، تفاوت معنادارى يافت نشد. يافتههاى اين پژوهش با ادبيات پژوهشى در مورد افسردگى كه شيوع آن را در ميان زنان بيشتر گزارش مىكند، همخوانى ندارد. در تبيين اين ناهمخوانى، مىتوان گفت چون اين پژوهش، در ميان افراد مذهبى اجرا شد و زندگى مذهبى و عمل به باورهاى دينى در كاهش نمره افسردگى تأثير شگرفى دارد، بنابراين تفاوتى در اين زمينه ميان مردان و زنان به دست نيامد. البته براى اطمينان از نتيجه به دست آمده، پژوهشهاى بيشترى در اين زمينه لازم است.
همچنين پژوهش حاضر نشان داد كه بر اساس منابع مذهبى و آموزههاى اهلبيت عليهمالسلاممىتوان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد ـ مذهبى و غيرمذهبى ـ را اندازهگيرى كند (با ملاحظه همبستگى مثبت و معنادار ميان شادكامى دينى و شادكامى روانشناختى).
اين پژوهش، يافتههاى سودمندى درباره رابطه مؤلفههاى دينى با شادكامى و افسردگى به دست مىدهد، ولى با محدوديتهايى از جمله اندك بودن نمونه آزمودنىها، يعنى دانشپژوهان مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم همراه است كه لازم است در جمعيتهاى مختلف و گروههاى سنى ديگر انجام گردد و يافتهها با يكديگر مقايسه شوند. همچنين با توجه به فضاى دينى حاكم بر مؤسسه، چه بسا پاسخگويان، به صراحت باورهاى خويش را نگويند يا بكوشند خود را بهتر از آنچه هستند نشان دهند. اين امر مىتواند بر يافتههاى به دست آمده در اين پژوهش تأثير بگذارد. از اين رو تعميم يافتهها بايد با احتياط انجام شود.
سخن آخر اينكه چون درباره ارتباط ميان مؤلفههاى شادكامى دينى با شادكامى روانشناختى و افسردگى پژوهشى انجام نشده است، انجام پژوهشهاى بيشتر در اين زمينه پيشنهاد مىشود.
نمودار شماره (١) ـ شاخصهاى توصيفى و جمعيتشناختى نمونه مورد مطالعه
جنسمذكر مؤنثسنمدت ازدواجميانگين نمرات شادكامى دينىميانگين نمرات شادكامى آكسفوردميانگين نمرات افسردگىحجم نمونه٢٢٢٠ميانگين انحراف استاندارد ٦٤٣/٣٠٥١٤/٦ ٨٢٩/٨٤٢٦/٧ ٢٥/٥٩٦٢٨/٩ ٧٣٨/٤١٢٨٣/١٢ ٤٥٨/١١٠٥٦/٧
نمودار شماره (٢) ـ شاخصهاى توصيفى نمونه مورد مطالعه در افسردگى و شادكامى
ميانگينانحراف استانداردحجم نمونهافسردگى٤٥٨٣/١١٠٥٦٤٢/٧٤٢شادكامى روانشناختى٧٣٨١/٤١٢٨٣٣٦/١٢٤٢شادكامى دينى٢٤٨٦/٥٩٦٢٨٣٩/٩٤٢نمودار شماره (٣) ـ همبستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روانشناختى و افسردگى نمونه مورد مطالعه
شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى١٥٣٢/٠٥١٢/٠-شادكامى آكسفورد١٧٤/٠-افسردگى١حجم نمونه٤٢٤٢٤٢در سطح معنادارى P<٠/٠١
نمودار شماره (٤) ـ همبستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روانشناختى و افسردگى در گروه دانشپژوهان زن
شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى١* ٤٨٧/٠** ٦١٢/٠ -شادكامى آكسفورد١** ٨٣٨/٠ -افسردگى١حجم نمونه٢٠٢٠٢٠*. در سطح معنادارى P<٠/٠٥
**. در سطح معنادارى P<٠/٠١
نمودار شماره (٥) ـ همبستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روانشناختى و افسردگى در گروه دانشپژوهان مرد
شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى١** ٦٥٥/٠* ٤٤٢/٠ - شادكامى آكسفورد١** ٦٠٤/٠ -افسردگى١حجم نمونه٢٢٢٢٢٢*. در سطح معنادارى P<٠/٠٥
**. در سطح معنادارى P<٠/٠١
نمودار شماره (٦) ـ آزمون t مستقل براى دادههاى دو گروه مردان و زنان
جنسيتميانگينانحراف استانداردTP<٠/٠٠٠١شادكامى دينىمردزن٤٣٤٠٢٠٤٨١/١٠٣٩٠٣٣/١٤٦٩٤/٠٤٩٢/٠شادكامى آكسفوردمردزن٣٥/١٠٦٧/١٢٦٧٩٥٩/٦٤٢٧٨٢/٧٠٦٥/٠ -٢٩٣/٠افسردگىمردزن٤٩/٥٨٠٨/٦٠٨٨٤٢٨/٧٣٩٩٤٩/١١٥٣٠/٠ -٥٩٩/٠
منابع
الف) فارسى
* قرآن كريم.
١. آرگيل، مايكل، روانشناسى شادى، ترجمه: مسعود گوهرى اناركى، حميد طاهرنشاطدوست، حسن پالاهنگ، فاطمه بهرامى، اصفهان، جهاد دانشگاهى واحد اصفهان، چاپ دوم، ١٣٨٣.
٢. آمدى، عبدالواحد بن محمد، تصنيف غررالحكم و دررالكلم، تحقيق: مصطفى درايتى و حسين درايتى، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، چاپ دوم، ١٣٧٨.
٣. اكبريان، مهدى و خوشهمهرى، گيتى، بررسى رابطه عمل به باورهاى دينى و شادكامى دانشجويان، ١٣٨٣.
به نقل از: ٢١/١١/٨٥، WWW.Mehrnews.com
٤. پناهى، علىاحمد، بررسى رابطه ميزان تقيد به نماز و سطح اضطراب دانشآموزان سال دوم دبيرستان شهرستان قم، مقطع سنى ١٦ سال در سال تحصيلى ٨٢ - ٨١، پاياننامه كارشناسى ارشد، كتابخانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، ١٣٨٢.
٥. جوادى آملى، عبداللّه، انتظار بشر از دين، تحقيق و تنظيم: محمدرضا مصطفىپور، قم، اسراء، چاپ اول، ١٣٨٠.
٦. حيدرى، مجتبى، بررسى رابطه جهتگيرى مذهبى و رضامندى از زندگى زناشويى در خانوادههاى معلمان مرد شهرستان قم، پاياننامه كارشناسى ارشد، كتابخانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، ١٣٨٢.
٧. داودى كهكى، محمدرضا، شادابى و نشاط از ديدگاه آيات و روايات تفسيرى، پاياننامه كارشناسى ارشد، كتابخانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، ١٣٨٢.
٨. راستى، على و سيدمحمدرضا تقوى، مقايسه سوگيرى حافظه صريح نسبت به پردازش اطلاعات هيجانى منفى در بيماران مبتلا به اضطراب منتشر، افسردگى اساس و افراد بهنجار، مجله روانشناسى، ش ٣٩، ١٣٨٥.
٩. سلطانى زرندى، احمد، بررسى تأثير روزهدارى در ماه مبارك رمضان بر وضعيت روانى، پاياننامه دكترى، دانشگاه علوم پزشكى كرمان، ١٣٧٧.
١٠. علىپور، احمد، احمدعلى نوربالا، جواد اژهاى و حسين مطيعيان، شادكامى و عملكرد ايمنى بدن، مجله روانشناسى، ش ١٥، ١٣٧٩.
١١. كاظمى، مجيد، كريمى، انصارى، نگاهبان، حسينى و وزيرىنژاد، تأثير روزه رمضان بر بهداشت روان و افسردگى دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامى سيرجان در سال ١٣٨٣، مجله دانشگاه علوم پزشكى رفسنجان، ش٢، ١٣٨٥.
١٢. فرخى، حسن، بيژن، گيلانى، رضا زمانى و علىاكبر حدادى كوهسار، رابطه سبكهاى مقابله و اسناد با افسردگى، مجله پژوهشهاى روانشناختى، دوره ٩، ش ١و٢، ١٣٨٥.
١٣. كرمى نورى، رضا، محمدىفر مكرى و يزدانى، مطالعه عوامل مؤثر بر احساس شادى و بهزيستى در دانشجويان دانشگاه تهران، مجله روانشناسى و علوم تربيتى، ش ١، ١٣٨١.
١٤. نوربالا، احمدعلى و احمد علىپور، بررسى مقدماتى و روايى پرسشنامه شادكامى آكسفورد در دانشجويان دانشگاههاى تهران، فصلنامه انديشه و رفتار، سال ٥، ش ١ و ٢، ١٣٨٥ (به نقل از: ٢١/١١/٨٥http://dbase.irandoc.ac.ir/٠٠١٥٤/٠٠١٥٤٧٤٠.htm-)
١٥. هاديانفرد، حبيب، احساس بهزيستى و فعاليتهاى مذهبى در گروهى از مسلمانان، فصلنامه انديشه و رفتار، ش ٢٠، ١٣٨٤.
ب) لاتين
١٦. Argyle, M, The Psychology of Happiness, Usa & Canada: Rutledge, Taylor & Francis Group, ٢٠٠١.
[٤٥٦] دانشپژوه كارشناسى ارشد روانشناسى بالينى، مؤسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدسسره.
[٤٥٧] استاد راهنماى پژوهش و استاديار دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى تهران.
[٤٥٨]١٨٢. Marital relationship.
[٤٥٩]١٨٣. Communication Skills.
[٤٦٠]١٨٤. Marital Satisfaction.
[٤٦١]١٨٥.White, L. K.
[٤٦٢]١٨٦.Glenn, J.
[٤٦٣]١٨٧. Weaver.
[٤٦٤]١٨٨. Gottman, J. M.
[٤٦٥]١٨٩. Miler, SH.
[٤٦٦]١٩٠. Oliver, J.
[٤٦٧]١٩١. Markman, H.J.
[٤٦٨]١٩٢. Stanly, S.M.
[٤٦٩]١٩٣. Storaasli, R.D.
[٤٧٠]١٩٤. Cutrona, C.E.
[٤٧١]١٩٥. Pasch, L. A.
[٤٧٢]١٩٦. Bradbur, T. N.
[٤٧٣]. در نمونهگيرى تصادفى خوشهاى، به جاى افراد، گروهها به صورت تصادفى انتخاب مىشوند. از اين روش، زمانى استفاده مىشود كه تهيه فهرست از اعضاى جامعه و انتخاب نمونه از آن، دشوار يا غير ممكن باشد. دلاور، ١٣٨٢
[٤٧٤]. اين پرسشنامه در تاريخ ٢٥ / ٢ / ١٣٨٦ از پايگاهwww.queendom.com گرفته شده است.
[٤٧٥]١٩٧.Verbal Expression.
[٤٧٦]١٩٨. Insightfulness.
[٤٧٧]١٩٩. Assertiveness.
[٤٧٨]٢٠٠. listening skills.
[٤٧٩]٢٠١. Emotional management.
[٤٨٠]. نسخهاى از اين پرسشنامه به ضميمه مقاله خواهد آمد.
[٤٨١]٢٠٢. Personslity issues.
[٤٨٢]٢٠٣. Marital communication.
[٤٨٣]٢٠٤. Conflict resolution.
[٤٨٤]٢٠٥. Financial management.
[٤٨٥]٢٠٦. Pleasure activities.
[٤٨٦]٢٠٧. Sexual relation.
[٤٨٧]٢٠٨. Marriage and Children.
[٤٨٨]٢٠٩. Family and friends.
[٤٨٩]٢١٠. Religious orientation.
[٤٩٠]٢١١. Epstein, N. B.
[٤٩١]٢١٢. Stephan, T.
[٤٩٢] Communication skills test
[٤٩٣]. در تاريخ ٢٥/٢/١٣٨٦ از سايت WWW.Queendom.com گرفته شده است.
[٤٩٤]٢١٣. Insightfulness.
[٤٩٥]٢١٤. verbal expression.
[٤٩٦]٢١٥. assertiveness.
[٤٩٧]٢١٦. listening skills.
[٤٩٨]٢١٧. emotional management.