نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ١٣ - نظارت اجتماعى در جامعه در اسلامى
سعيد اميركاوه
مقدمه
دين اسلام با توجه به ابعاد گوناگون وجودى انسان برنامه كاملى براى رشد و تعالى و سعادت دو سراى او ارائه كرده است. اسلام در زمينه هاى اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و حتى سياسى ـ على رغم مدعيان جدايى دين از دنيا (سكولاريسم) ـ داراى برنامه و صاحب نظر است. يكى از مباحثى كه مكرّر و با بياناتى متفاوت، در قرآن و كتب روايى بدان توجه شده موضوع «نظارت اجتماعى» است.
قرآن و روايات ـ كه حكايت گر سيره عملى معصومان(عليهم السلام)است ـ از طرفى، خود ناظر جامعه اسلامى است و با بياناتى متفاوت، از گناهان به طور عموم[١] و يا با تأكيد بر گناهى خاص[٢] نهى كرده و از طرف ديگر، از مؤمنان خواسته است به مقابله با منكرات و گناهان برخيزند[٣] و از ضرورت اين كار غافل نمانند. حضرت على(عليه السلام) در نهج البلاغه مى فرمايند: «همه اعمال نيك و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر همانند قطره اى در برابر درياست.»[٤]
علاوه بر آن، قرآن و روايات در موارد بسيارى، مجازات ها،[٥] پاداش ها،[٦] آثار سوء اجتماعى گناه[٧] و آثار اجتماعى رعايت هنجارهاى شرعى[٨] را در جهت ترغيب به اجتناب از گناهان و تشويق به رعايت هنجارهاى شرعى متذكرمى شوند.
از اين رو، با درك ضرورت اين بحث، مطالبى چند با توجه به اصول كلى و پيش فرض هاى نظارت اجتماعى در اسلام مورد بحث قرار مى گيرد.
هنجار در جامعه اسلامى
همه اعمال و رفتارى را كه انسان از خود بروز مى دهد، از نظر اسلام، در قالب پنج عنوان كلى ذيل قرار مى گيرد:
١. واجب (ضرورت انجام);
٢. مستحب (اولويت انجام);
٣. مباح (بدون اولويت);
٤. مكروه (اولويت ترك);
٥. حرام (ضرورت ترك).
واجب و ضرورى بر اعمال و رفتارى اطلاق مى شود كه فرد مسلمان لازم است آن ها را انجام دهد و اجازه تركشان را ندارد. در مقابل، حرام به اعمال و رفتارى اطلاق مى شود كه لازم است از آن ها دورى جست و مرتكب نگرديد. مستحب بر اعمال و رفتارى اطلاق مى شود كه فرد مسلمان بهتر است انجام دهد. مكروه نيز بر اعمال و رفتارى اطلاق مى شود كه پرهيز از آن اولويت دارد.
تذكر اين نكته لازم است كه نظارت اجتماعى تنها در دايره حقوق مطرح نيست و مسائل اخلاقى را نيز در برمى گيرد. عناوين پنج گانه ذكر شده بر خلاف ظهور اوليه آن، مربوط به اعمال و رفتار اخلاقى و حقوقى مى شود. بنابراين، منظور از اين عناوين پنج گانه در اين مقال، هم هنجارهاى حقوقى است و هم هنجارهاى اخلاقى كه داراى ضرورت و يا اولويت ترك يا عدم ترك مى باشد. در صورتى كه فرد به «واجبات» عمل كند و از «محرمات» دورى نمايد، آثار و نتايج مثبتى از جمله، پاداش اخروى نصيب او خواهد شد و در صورتى كه به واجبات عمل نكند و از محرّمات اجتناب نورزد، آثار و نتايج سوء از جمله، مجازات هاى دنيوى و اخروى گريبان گير او خواهد شد. اين در حالى است كه اگر فردى به «مستحب» عمل ننمايد و از «مكروه» دورى نجويد دچار مجازات اخروى نخواهد شد، ولى از آثار مثبت و پاداش هاى اخروى آن محروم خواهد ماند. «مباح» عنوان ديگرى است كه تنها بر اعمال و رفتارى اطلاق مى شود كه انجام يا ترك آن از هيچ اولويتى برخوردار نيست.
با توجه به تعريفى كه در بخش اول، از «هنجار» ارائه گرديد، روشن مى شود كه واجبات، محرّمات، مستحبات و مكروهات نمايان گر هنجارها هستند و در واقع، اين چهار قسم راهنماى اعمال و رفتار فرد مسلمان مى باشد. از اين رو، هنجارهاى اسلامى[٩] به دو دسته كلى تقسيم مى گردند:
١. هنجارهايى كه ضرورت دارد و در صورت تخلف، با مجازات همراه است; اين قسم محرمات و واجبات را شامل مى شود.
٢. هنجارهايى كه تنها اولويت دارد و تخلف از آن ها مجازات قابل توجهى[١٠] به دنبال نخواهد داشت; اين قسم شامل مستحبات و مكروهات مى باشد.
تفاوت هنجارهاى دينى[١١] و هنجارهاى غير دينى
هنجارهاى دينى، كه مصداق كامل آن هنجارهاى اسلامى است، از چند جهت با هنجارهاى غير دينى تفاوت دارد:
الف. هنجارهاى غير دينى براى تنظيم شؤون اجتماعى و رعايت نظم در جامعه وضع گرديده، ولى هنجارهاى دينى (اسلامى) تنها براى اين منظور وضع نشده، بلكه مقصود اصلى از وضع آن ايجاد اجتماعى صالح و تأمين سعادت واقعى انسان هاست.
ب. هنجارهاى دينى بر خلاف هنجارهاى غير دينى علاوه بر ضمانت هاى اجرايى معمولى، از ضمانت هاى اجرايى ديگرى همچون مجازات ها و پاداش هاى اخروى برخوردار است; مثلاً، اگر كسى مرتكب قتل شود، علاوه بر قصاص به عنوان مجازات دنيوى، در آخرت نيز جايگاه او جهنم خواهد بود.
ج. هنجارهاى غير دينى ساخته دست بشر و ناقص است و هميشه دست خوش تغيير و تحول مى باشد، ولى هنجارهاى دينى (اسلامى) از سوى خداوند بوده و نسبتاً ثابت است.
د. به دليل آن كه در جوامع دينى، هم رابطه افراد با يكديگر و هم رابطه افراد با خدا مدّ نظر است، هنجارهاى اسلامى و دينى ـ بر خلاف هنجارهاى غير دينى ـ به دو قسمت عمده تقسيم مى گردد:
١. هنجارهاى مربوط به ارتباط فرد با خداوند; مثل نماز;
٢. هنجارهاى تنظيم كننده روابط افراد جامعه با يكديگر; مثل هنجارهايى كه ارتباط اشخاص را با پدر، مادر، خويشاوندان و يتيمان مشخص مى سازد.
اما هنجارهاى غير دينى، كه در جوامع غير مذهبى وجود دارد، به روابط انسان ها با يكديگر مربوط است.
انحراف، گناه، جرم، جنايت
با توجه به مباحث مطرح شده در زمينه هنجارهاى دينى و اسلامى، انحراف در جامعه اسلامى به صورتى متفاوت با ديگر جوامع مطرح مى شود. «انحراف» در جامعه اسلامى زمانى تحقق مى يابد كه هنجارهاى دينى، كه متناسب با سعادت حقيقى انسان است، رعايت نشود. از اين رو، به افرادى كه هنجارهاى دينى، را رعايت نمى كنند هرچند هنجارهاى اجتماعى را رعايت كنندعنوان «منحرف» اطلاق مى شود و بر شخصى كه بر خلاف اكثريت جامعه، هنجارهاى اسلامى را رعايت مى كند، اين عنوان صدق نمى نمايد. مسلمانان منشأ انحراف را ابليس و ايادى او مى دانند و انحراف را نشانه تحقق خواست او و دورى انسان از سعادت واقعى و كمال نهايى اش مى شمارند.
«گناه» به موارد سرپيچى از هنجارهايى كه ضرورت دارد (واجب و حرام) اطلاق مى گردد. بدين روى، به كسى كه عمل مستحبى را ترك كرده و يا كار مكروهى انجام داده باشد «گنه كار» اطلاق نمى شود.
در قرآن و كتب روايى، از گناه با واژه هاى متفاوتى همچون ذنب، معصيت، اثم و وزر ياد شده است.[١٢] همه اين واژه ها با توجّه به معناى هر يك، حكايت از سرپيچى از فرمان خدا دارد. از آن جا كه تخلف از هنجارهاى ضرورى مجازات به دنبال دارد و قاضى حق دارد متخلف را مجازات نمايد،[١٣] تخلف از اين گونه هنجارها «جرم» تلقى مى شود.
در بسيارى از موارد، فقيهان به جاى جرم لفظ «جنايت» را به كار مى برند. جنايت در لغت، اسم است براى شرّى كه انسان مرتكب مى شود و در اصطلاح فقهى، نام عملى است كه شرعاً حرام است،[١٤] خواه نسبت به جان، مال يا موارد ديگر صورت گيرد، ولى بيش تر فقيهان بر كاربرد لفظ «جنايت» در مورد افعالى كه بر نفس يا اعضاى انسان واقع مى شود توافق كرده اند كه عبارتند از: كشتن، زخمى كردن، زدن، و سقط جنين. در عين حال، بعضى از آنان اين لفظ را بر جرم هايى اطلاق مى كنند كه حدود و قصاص به همراه دارد.
با توجه به مطالب ارائه شده، انحراف نسبت به جرم، جنايت و گناه عام تر است. با توجه به آن كه مخاطبان نظارت اجتماعى منحرفان هستند، ناظران اجتماعى علاوه بر مقابله با گناه كاران، مجرمان و جنايت كاران، با افرادى كه هنجارهاى غير ضرورى (مستحب، مكروه) را رعايت نمى كنند نيز برخورد مناسب مى نمايند.
ضمانت هاى اجرايى در جامعه اسلامى
انتظار رعايت هنجارها و كارا بودن نظارت اجتماعى در جامعه بدون وجود ضمانت هاى اجرايى بى معناست. ضمانت هاى اجرايى در نظام اسلامى شامل ضمانت هاى درونى، بيرونى، دنيوى و اخروى است. اين ضمانت ها با توجه به ديدگاهى كه در مورد قلمروهاى جهان اجتماعى اسلام و اصول كلى مطرح شده، قابل فهم و توجيه است. در صورت تغيير اصول و ديدگاه مطرح شده، برخى از ضمانت هاى اجرايى در نظام اسلامى قابل فهم نخواهد بود.
مهم ترين ضمانت هاى اجرايى جامعه اسلامى را در دو دسته ذيل مطرح مى نماييم:
١. ضمانت هاى درونى
٢. ضمانت هاى بيرونى
«ايمان» به عنوان ضمانت اجرايى درونى نظارت اجتماعى در جامعه اسلامى مطرح است. بر خلاف جوامع مادى، در جوامع دينى و به خصوص اسلام، تحت تأثير قلمرو غير مادى جهان، ايمان به عنوان يكى از عوامل مهم و تعيين كننده افعال و رفتار انسان مطرح مى باشد. ايمان مذهبى تصوير واقعى جهان را در نظر انسان ترسيم مى كند و جهان خشك و سرد مادى را به جهانى با معنا و داراى حساب و كتاب تبديل مى نمايد.
مسلمانان نسبت به مجموعه اى از حقايق ايمان دارند. ايمان به برخى از اين حقايق به عنوان ضمانت اجرايى نظارت اجتماعى مطرح است. مهم ترين آن ها عبارتند از:
١ـ ايمان به خدا: مسلمانان به خدا ايمان دارند و در همه جا او را حاضر مى دانند. آن ها باور دارند كه خداوند از تمام اعمال و رفتارشان آگاهى دارد و بر مجازات آنان تواناست. مسلّماً ايمان به خدا و باور به توانايى ها و صفات او، نقش قابل توجهى در جلوگيرى از انحرافات خواهد داشت.
٢ـ ايمان به پيامبران و امامان(عليهم السلام): مسلمانان به حقّانيت پيامبران و امامان(عليهم السلام)و تعاليم ايشان ايمان دارند. آنان گفتار و اعمال ايشان را حق و داراى تقدس مى دانند. ايمان به پيامبران و امامان(عليهم السلام)موجب مى گردد مسلمانان سخنان آنان را جدّى تلقى كنند و از تعاليم، مواعظ، نصايح و هشدارهاى آن ها متأثر شوند.
٣ـ ايمان به معاد: مسلمانان به حيات، حساب رسى، پاداش ها و مجازات هاى اخروى ايمان دارند و معتقدند تمام اعمال و رفتار انسان ها در دادگاه عدل خداوند عرضه مى گردد و متناسب با آن، افراد جزا داده مى شوند.
٤ـ ايمان به سعادت حقيقى: مسلمانان قرب به خدا را سعادت حقيقى مى شمارند و بهره مندى از امكانات مادى را زودگذر و ناچيز مى پندارند.
٥ـ ايمان به وجود ابليس: مسلمانان به وجود ابليس به عنوان موجودى پليد، اغواگر و گمراه كننده باور دارند و معتقدند كه او با وسوسه هاى خود و سوء استفاده از ضعف هاى انسان، افراد را به اعمال زشت فرا مى خواند.[١٥] از اين رو، مسلمانان كسانى را كه اعمال و رفتار زشت از خود بروز مى دهند هم سو و بلكه تابع شيطان مى دانند و سعى مى كنند نقاط ضعف خود را ترميم نمايند و از پيروى وسوسه هاى ابليس و پيروان او، كه موجبات انحراف و كج روى را فراهم مى آورد، دورى جويند.
ايمان مذهبى به عنوان ضمانت اجرايى درونى قادر است انسان را به صورت مؤمن واقعى درآورد و از ديگر سو، خودخواهى و خودپرستى را، كه منشأ بسيارى از انحرافات است، تحت الشعاع خود قرار دهد، همچنين نوعى تعبّد و تسليم در فرد ايجاد كند، به طورى كه در كوچك ترين مسأله اى كه مكتب عرضه مى دارد (از جمله هنجارهاى دينى) ترديد به خود راه ندهد و آن را به صورت يك شىء عزيز و محبوب و گران بها درآورد.[١٦]
يكى از مشكلاتى كه جوامع غير دينى با آن روبرو مى باشد، عدم هماهنگى منافع و مصالح جامعه با منافع فرد است. تبعيت از هنجارها و رعايت قوانين جامعه از طرفى،با آزادى افراد و از طرف ديگر، با منافع آن ها تعارض دارد. افراد تحت تأثير جامعه و به خصوص نظام نظارتى آن، على رغم ميل باطنى خود ـ دست كم، در برخى موارد ـ از هنجارها و قواعد پيروى مى كنند. اما در جوامع مذهبى و به خصوص اسلام، تحت تأثير ايمان، هماهنگى كاملى بين منافع و مصالح فرد و جامعه برقرار شده است. مؤمن معتقد است كه عمل به هنجارهاى دينى و تقيّد به آن ها با اين كه در بسيارى از موارد، سود و منفعتى دنيوى و محسوس براى او ندارد، ولى در آخرت، پاداش قابل توجهى را كه با منافع دنيوى قابل مقايسه نيست، در بر خواهد داشت. از اين رو، در سايه ايمان مذهبى، عمل به هنجارهاى اسلامى در عين اين كه منطبق با مصالح و منافع جامعه است، با منافع تك تك افراد هماهنگى كامل دارد. بدين روى، مى توان انتظار داشت كه مؤمن به راحتى قابل اصلاح باشد و با كم ترين تذكرى، رفتار خود را تغيير دهد و هنجارهاى دينى را رعايت كند.
ضمانت هاى بيرونى
اين ضمانت ها در جامعه اسلامى شامل دو بخش مجازات (تنبيه) و پاداش مى باشد:
الف ـ مجازات در جامعه اسلامى: مهم ترين مجازات هايى كه در جامعه اسلامى، چه به صورت رسمى و يا غير رسمى، به كار برده مى شود، عبارت است از:
١ و ٢ـ رجم و اعدام: رجم (سنگسار كردن) و اعدام شديدترين مجازات هايى است كه نظام اسلامى براى متخلّفان در نظر گرفته است. رجم در مورد زناى محصنه انجام مى شود و اعدام در مواردى همچون لواط، زناى به عنف، زناى با محارم و محاربه انجام مى پذيرد.[١٧]علاوه بر آن، اعدام در مواردى همچون شراب خوارى و سرقت ـ پس از بار سوم، در صورتى كه در هر بار مجازات صورت گرفته باشد ـ اجرا مى گردد.
قابل ذكر است كه با اجراى حكم اعدام يا رجم نسبت به مجرم و جانى، علاوه بر اين كه منبع جنايت و عامل شيوع اين گونه جرم ها از بين مى رود، افراد جامعه و به خصوص كسانى كه زمينه ارتكاب اين گونه اعمال را دارند درس عبرت مى گيرند و به آسانى مرتكب اين گونه اعمال نخواهند شد.
٣ـ قصاص (مقابله به مثل): مقابله به مثل بدين معناست كه اگر كسى عمداً ديگرى را كشت يا برخى از اعضاى او را قطع و نابود كرد و يا جراحت و ضربه اى بر ديگرى وارد آورد، نسبت به مجرم همان گونه رفتار شود.
قصاص چون كيفر سنگينى است، افرادى را كه داراى روحيه تبه كارى و عصيان اند، مهار مى كند. انگيزه مجرم براى كشتن و زخمى كردن تنازع بقا و حس سلطه جويى است و آن گاه كه مجرم بداند پس از اقدام به كشتن و زخمى كردن، براى خودش نيز سلطه و حياتى نمى ماند، قهراً دست به اين گونه اعمال نمى زند.
٤ـ قطع دست و پا: قطع دست و پا مجازاتى سخت و شديد است كه در اسلام براى دزدى، وضع شده.[١٨] اگر كسى با شرايطى كه در كتب فقهى آمده،[١٩] دزدى كند، در بار اول، چهار انگشت دست او قطع مى شود و در صورتى كه دوباره دزدى كند، پاى چپ او از برآمدگى روى پا قطع خواهد شد. علاوه بر شدت، ويژگى ديگرى كه اين مجازات دارد و بر قدرت بازدارندگى آن مى افزايد، وجود هميشگى اثر مجازات بر مجرم است. دزدى كه با قطع انگشتان دست يا پايش مجازات شده است، هنگام مواجهه با مردم، با او به عنوان يك دزد برخورد مى كنند.
٥ـ شلاق: مجازاتى است كه در برخى جرم ها مشخص و ثابت است و در برخى از آن ها، به صلاحديد قاضى بستگى دارد. شلاق در جرم هايى همچون زنا، شراب خوارى و قذف (نسبت دادن زنا يا لواط به ديگرى) اجرا مى گردد. بيش ترين مقدار شلاق ١٠٠ تازيانه است كه حدّ زنا مى باشد.
٦ـ ديه: مالى است كه در مقابل جنايتى كه نسبت به خود شخص (كشتن) يا نسبت به اعضاى بدن او (مثل قطع كردن دست و پا و زخمى كردن) انجام شده است، پرداخت مى شود. ديه علاوه بر اين كه مجازات و عامل بازدارنده اى براى مجرم است، جبران خسارت براى گيرنده آن نيز محسوب مى شود.
معمولاً خانواده هاى مقتول و كسانى كه اعضاى بدنشان آسيب ديده يا نابود گشته دچار خسارتهاى مادى مى شوند اما با گرفتن ديه از قاتل يا جانى تا حدودى اين مشكل رفع مى شود و خسارت وارد شده تا حدّى ترميم مى گردد.
٧ـ زندان: در اسلام بر خلاف آنچه متعارف است، زندان به معناى نگه داشتن مجرم در يك جاى تنگ نيست، بلكه منظور از آن جلوگيرى از تصرف آزادانه است كه بايد از هرگونه شكنجه و آزار به دور باشد.[٢٠]
در آيات قرآن، با عناوينى همچون «سجن» (يوسف: ٣٣ و ٣٦ و ٣٩)، «حبس» (مائده: ١٠٦ / هود: ٦٥)، «امساك» (نساء: ١٣) «حصر» (توبه: ٥) در نظام اسلامى، افراد براى تأمين اهداف ذيل، زندانى مى شوند:
١. جلوگيرى از فرار متهم تا مشخص شدن وضعيت او; مثلاً، كسى كه متهم به كشتن ديگرى است تا شش روز زندانى مى شود[٢١] و در صورتى كه اولياى مقتول نتوانند در اين مدت، قاتل بودن او را ثابت نمايند، پس از سپرى شدن اين مدت، آزاد مى شود.[٢٢]
٢. براى جلوگيرى از فرار مجرم و رسيدن زمان اجراى حكم; مثلاً، در صورتى كه مجازات زن حامله اى اعدام باشد، مجازات او تا به دنيا آوردن بچه اش به تأخير مى افتد و در اين مدت، او در زندان خواهد ماند.[٢٣]
٣. جلوگيرى از تكرار عمل و بازسازى افراد مجرم; مثلاً، براى ممانعت از ارتكاب سرقت، در صورت فقدان شروط قطع دست، دزد را زندانى مى كنند.[٢٤]
٤. جلوگيرى از شيوع جرم و حفظ جامعه; مثل زندانى كردن (زندان ابد) كسى كه براى بار سوم دزدى كرده و دو مرتبه حد سرقت بر او جارى شده است.[٢٥]
با توجه به اهداف مذكور، مى توان به روشنى دريافت كه اطلاق «مجازات» بر زندان در صورتى كه براى دست يابى به دو هدف اول باشد، صادق نيست. در صورتى كه زندان براى تأمين هدف سوم يا چهارم باشد، عنوان «مجازات» بر آن صادق است.
در اين جا، به اختصار و به صورت كلى، به جرم هايى اشاره مى شود كه از زندان به عنوان مجازات و در جهت بازسازى فرد و جلوگيرى از انجام آن منكرات در سطح جامعه استفاده مى شود:
١. جرم هاى ضد نفس; مثل معاونت و مباشرت در قتل[٢٦] و صدور فرمان قتل ديگرى;[٢٧]
٢. جرم هاى ضد امنيتى; مثل راه زنى[٢٨] و سرپيچى از دستورات امام عادل و پيمان شكنى نسبت به ايشان;[٢٩]
٣. جرم هاى مربوط به دين، مثل ارتكاب اعمال و رفتار حرام;[٣٠]
٤. جرم هاى مربوط به مال مثل امتناع از اداى دين[٣١]، ترك نفقه[٣٢] و خوردن مال يتيم.[٣٣]
زندان در عصر حاضر، يكى از مهم ترين و شايع ترين كيفرها براى اصلاح مجرمان به شمار مى آيد، در حالى كه در اسلام، تنها در برخى از جرم ها مجازات زندان در نظر گرفته شده است. در نظام اسلامى، جرم هايى كه مجازاتشان حدود[٣٤] و قصاص است و ٤٣ جرم هاى عادى را در بر مى گيرد، از طريق زندان كيفر داده نمى شود،[٣٥] در مورد تنبيه هاى پايين تر از حد نيز كيفر تازيانه بر كيفر زندان ترجيح داده مى شود. از اين رو، مى توان تخمين زد براى ١٥ درصد از كل جرم ها مجازات زندان در نظر گرفته شده است.[٣٦]
مجازات هاى هفت گانه مطرح شده تحت دو عنوان «حد» و «تعزير» جاى مى گيرند. منظور از «حد» آن دسته از مجازات هاست كه نوع و ميزان و كيفيت آن در اسلام تعيين شده[٣٧] و نسبت به انحرافاتى همچون لواط، زنا، شراب خوارى، سرقت به كار برده مى شود. «تعزير» نيز به معناى مجازات و عقوبتى است كه نوع و مقدار آن در اسلام معين نشده[٣٨] و بنا به نظر قاضى در ارتباط با انحراف ها و جرم هايى كه مجازات حد براى آن ها وجود ندارد، اجرا مى گردد.[٣٩]
قابل ذكر است كه مجازات هاى حدى و تعزيرى فارغ از روابط شخصى، توسط دستگاه هاى قضايى انجام مى پذيرد. از اين رو، افراد حق ندارند شخصاً اقدام به تنبيه و مجازات مجرم كنند و او را زندان يا اعدام نمايند و يا حتى شلاق بزنند.
٨ـ مجازات هاى مرتبط با امر به معروف و نهى از منكر: اسلام براى ترغيب مردم به مشاركت در نظارت بر جامعه خويش، امر به معروف و نهى از منكر را به عنوان دو عامل بازدارنده در جامعه معرفى نموده و بر اهميت اجراى آن تأكيد كرده است.
به دليل آن كه از يك سو فلسفه تشريع امر به معروف و نهى از منكر از بين بردن انحراف و از سوى ديگر، شيوه هاى جزيى و دقيق بازدارى منحرفان، به ويژه با عطف نظر به تعدد فرهنگ ها و تفاوت شخصيت منحرفان، مشخص نشده، در مقام اجراى امر به معروف و نهى از منكر، طيف گسترده اى از اعمال و رفتار به عنوان مجازات و عامل بازدارنده از انحراف به كار برده مى شود. بنابراين، دانشمندان اسلامى تنها به طبقه بندى كلى اين مجازات ها و ذكر مثال هايى در اين زمينه بسنده كرده اند.[٤٠]
مجازات هايى را كه مرتبط با امر به معروف و نهى از منكر ذكر كرده اند عبارت است از:
الف. مرحله قلبى كه به صورت تغيير در طرز برخورد ظاهر مى گردد; مثل عبوس برخورد كردن;
ب. مرحله زبانى; مثل تهديد به مجازات قانونى نمودن;
ج. مرحله عملى; مثل از بين بردن ابزار منكر;
روشن است كه اين سه قسم از مجازات ها در قلمرو جهان رو در رو انجام مى پذيرد. آمر به معروف و ناهى از منكر با توجه به ويژگى هاى افراد و چگونگى تأثيرپذيرى آن ها، با انجام رفتار يا عملى موجبات ترك انحراف را فراهم مى آورند.
امر به معروف و نهى از منكر و مجازات هاى به كار گرفته شده در آن بر خلاف ضمانت هاى اجرايى ديگر، در جهت مقابله با كليه انحراف ها قرار داده شده است. همان گونه كه در بحث هنجارها مطرح شد، هنجارها به دو دسته ضرورى و غير ضرورى تقسيم مى گردد كه بخش اول مربوط به واجبات و محرّمات و بخش دوم مربوط به مستحبات و مكروه ها است. فرايند امر به معروف و نهى از منكر و مجازات هاى به كار گرفته شده در آن نيز هم براى مقابله با ترك مستحبات و انجام مكروه ها و هم براى رعايت هنجارهاى لازم و ضرورى به كار گرفته مى شود. بر اين اساس، امر به معروف و نهى از منكر را به دو دسته تقسيم كرده اند:
ـ امر به معروف و نهى از منكر مستحب كه مربوط به ترك هنجارهاى غير ضرورى است;
ـ امر به معروف و نهى از منكر واجب كه در مورد ترك هنجارهاى ضرورى اعمال مى گردد.
٩ـ كفّاره: از جمله مجازات هايى كه در اسلام وجود دارد و در مورد برخى از انحراف ها مقرر گرديده، «كفّاره» است. كفّاره عبارت از عبادتى مخصوص است كه غالباً به عنوان مجازات ترك بعضى از واجبات يا انجام برخى از محرّمات بر افراد واجب مى گردد و غالباً كيفر اخروى را از بين مى برد يا تخفيف مى دهد.[٤١]
مجازات كفّاره داراى ويژگى هايى است كه در ديگر مجازات ها وجود ندارد:
١. كفاره نوعى عبادت است. بنابراين، در صورتى كه بدون قصد قربت انجام شود، صحيح نيست.
٢. مجازاتى است كه توسط خود فرد انجام مى پذيرد و در واقع، مجرم و مجرى حكم يك نفر بيش تر نيست.
٣. در صورتى كه منحرف به مفاد مجازات عمل كند، ثواب و پاداش اخروى نصيب او خواهد شد.
٤. كفّاره موجب مى گردد مجازات اخروى كم شود يا حتى از بين برود.[٤٢]
٥. بيش تر كفّاره ها مالى است و در صورتى كه خطاكار و مجرم كفاره هاى مالى را بپردازد، بخشى از نيازهاى اوليه نيازمندان تأمين مى گردد.
اين ويژگى ها كفّاره را به عنوان مجازاتى استثنايى معرفى مى كند كه بدون تصور قلمرو غير مادى جهان بى معناست. در اين مجازات، بدون اين كه قاضى يا فرد ديگرى منحرف را تحت فشار قرار دهد، منحرف تحت تأثير باورهاى خويش (ايمان) و آگاهى از سعادت واقعى، براى جبران معاصى خود، به مقتضاى كفّاره عمل مى كند.
١٠ـ ديگر مجازات هاى دنيوى: علاوه بر مجازات هاى مطرح شده، مجازات هاى دنيوى ديگرى نيز وجود دارد كه نتيجه مستقيم انجام معاصى (مخالفت با هنجارهاى ضرورى) است. نزول برخى مصيبت ها و بلاها،[٤٣] تغيير نعمت ها[٤٤] و عذاب هاى دنيوى[٤٥] از جمله مهم ترين اين مجازات ها مى باشد كه در متون اسلامى ذكر گرديده است. اشاعه بدى ها، (نور: ١٩) دروغ گويى، ستم كارى، [٤٦]ترك امر به معروف و نهى از منكر و برقرارى روابط نامشروع از جمله انحراف هايى است كه موجبات اين گونه مجازات هاى دنيوى را فراهم مى آورد. اين مجازات ها ابزار مناسبى در اختيار عاملان نظارت اجتماعى قرار مى دهد تا بتوانند با بهره گيرى از آن ها، موجبات عمل به هنجارهاى دينى را فراهم سازند.
بايد توجه داشت كه اين دسته از مجازات ها در صورت باور به قلمرو غير مادى جهان معنادار بوده و از قابليت تأثير بالايى برخوردار است.
١١ـ مجازات هاى اخروى: مسلمانان با اعتقاد به جهان غير محسوس و باور به وجود مجازات هاى اخروى، نمى توانند در اعمال و رفتار خود نسبت بدان بى تفاوت باشند. آنان سعى مى كنند اعمال خود را با هنجارهاى دينى منطبق سازند تا گرفتار عذاب اخروى نگردند.
به دليل آن كه مسلمانان مجازات هاى اخروى را نتيجه واقعى اعمال خود و به امر خداوند جارى مى دانند، سعى مى كنند با تمام وجود، هنجارهاى دينى را به كار بندند و از تبعيت تصنّعى و اعمال رياكارانه پرهيز نمايند، در حالى كه در جوامع غيردينى، هيچ ضرورتى وجود ندارد كه افراد جامعه دور از چشم مسؤولان نظارت، هنجارهاى جامعه را رعايت كنند.
مجازات هاى اخروى داراى ويژگى هايى است كه تأثير آن ها را مضاعف مى كند. اين ويژگى ها عبارت است از:
١. شدت: مجازات اخروى شديد است، به طورى كه در آيات قرآن، از آن به عنوان عذاب دردناك، (بقره: ١٠) بزرگ، (غاشيه: ١٤) عظيم، (بقره: ٧) شديد، (بقره: ١٦٥) و سوزان (آل عمران: ١٨١) ياد شده است.
٢. دوام: ويژگى ديگر مجازات هاى اخروى دوام و استمرار آن هاست. (بقره: ٣٩ / مائده: ٣٧) كافران (آل عمران: ١١٦)، منافقان (مجادله: ١٧)، كسانى كه غرق در گناه اند (بقره: ٨١)، قاتلان و جانيان (نساء: ٩٣) از جمله كسانى اند كه به آن ها وعده آتش هميشگى در آخرت داده شده است.
٣. عدم امكان فرار: هيچ گناه كارى نمى تواند از مجازات اخروى فرار كند و آن را از خود دور سازد.[٤٧]مسؤولان و مجريان نظارت اجتماعى در جامعه اسلامى، با يادآورى و بيان اين گونه مجازات ها، از نقض هنجارهاى دينى جلوگيرى مى نمايند.
مجازات هاى اخروى در قلمروهاى جهان غيرمحسوس انجام مى پذيرد و بدون در نظر گرفتن اين قلمرو، وجود اين مجازات ها و تأثيرپذيرى آن ها بى معناست و در فرايند نظارت اجتماعى هيچ گونه جايگاهى نخواهد داشت.
مجازات هاى اخروى به دو بخش كلى تقسيم مى گردد:
الف ـ مجازات هاى جسمانى: برخى از مهم ترين مجازات هاى جسمانى عبارت است از:
١. غذاها و نوشيدنى هاى مرگ بار: قرآن و روايات با يادآورى غذاها و نوشيدنى هاى دوزخيان، به مجرمان و بدكاران هشدار مى دهد و آن ها را از نتايج سوء اعمال و رفتارشان آگاه مى سازد. از جمله غذاها و نوشيدنى هاى مرگ بار، كه در قرآن مطرح گرديده، غذا و آبى همچون فلز گداخته شده است. (دخان: ٤٣ ـ ٤٦ / كهف: ٢٩) علاوه بر آن، در قرآن، از خوراكى هايى همچون «زقوم» (گياه بسيار تند و تلخ) (دخان: ٤٣)، «ضريع» (گياه بدبو) (غاشيه: ٤ ـ ٧)، «صديد» (ابراهيم: ١٥ ـ ١٧)، «غسلين» (حاقه: ٣٥ ـ ٣٧) و «غسّاق» (نبأ: ٢١ ـ ٢٥) (هر سه به معناى خونابه مى باشد) به عنوان غذاى مجرمان و گناه كاران نام برده شده است.
٢. لباس هاى مرگ بار: از ديگر مجازات هاى اخروى لباس هايى است كه غير قابل تحمل مى باشد. بنابر آنچه در قرآن مطرح شده، اين لباس ها از آتش (حج: ١٩ ـ ٢٢) و «قطران» (ماده سياه، بدبو و قابل اشتعال) (ابراهيم: ٤٩ ـ ٥٠) است.
٣. بادهاى كُشنده: اين بادها گرم و سوزنده مى باشد و هرگز سرد و خنك نمى گردد. (واقعه: ٤١ ـ ٤٤)
٤. ورود در آتش: مجازات جسمانى ديگرى كه در آخرت وجود دارد ورود در آتش است (نساء: ٥٦)، آتشى كه پوست بدن مجرمان را مى كَند (معارج: ١٦) و شعله هاى آن همچون شمشير بر صورت هاى آن ها نواخته مى شود. (مؤمنون: ١٠٤)
٥.داغ كردن بدن ها با طلاونقره:اين مجازات در مورد گروهى از گناه كاران وجود دارد و در روز قيامت نسبت به آن ها اجرا مى گردد. (توبه: ٣٤ ـ ٣٥)
٦. مكان تنگ و محدود به همراه غل و زنجير در دوزخ: از مجازات هاى جسمانى است كه در آخرت وجود دارد (فرقان: ١٣ ـ ١٤)، به صورتى كه كافران در آن حال همه فرياد واويلا از اعماق وجود خود سر مى دهند. (فرقان: ١٣ ـ ١٤)
ب ـ مجازات هاى روحانى: منظور از مجازات هاى روحانى آن دسته از مجازات هاى اخروى است كه مستقيماً روح و جان انسان را عذاب مى دهد. عذاب هاى خوار كننده (حج: ٥٧)، رسوا كننده (آل عمران: ١٦٢)، غم و اندوه دوزخيان و تحقير و سرزنش فراوان (حج: ٢٢ / مؤمنون: ١٠٧ ـ ١٠٨)، ملامت آن ها از ناحيه مأموران مجازات (مؤمن: ٤٩ ـ ٥٠) و وحشت و ترس (فرقان: ١٢) از مهم ترين عذاب هاى غير جسمانى مى باشد كه در آخرت وجود دارد.
ب. پاداش در جامعه اسلامى: پاداش ها بخشى از ضمانت هاى اجرايى نظارت اجتماعى است. پاداش هايى كه در جامعه اسلامى مطرح مى باشد به دو بخش كلى تقسيم مى گردد:
١ـ پاداش هاى دنيوى: مجموعه وسيعى از پاداش هاى مالى و اجتماعى را در برمى گيرد كه در جامعه اسلامى، متناسب با عملكرد افراد در جهت ترغيب و تشويق بيش تر آن ها با هنجارها به ايشان داده مى شود. برخى از پاداش هاى دنيوى توسط افراد جامعه ـ مردم يا مسؤولان ـ اعطا مى گردد و برخى از جانب خدا اعطا مى شود.
بخش اول مربوط به پاداش هاى متنوع و گسترده اى است كه در جامعه وجود دارد و اسلام با به كاربردن اين گونه پاداش ها موافق است، به شرطى كه هم پاداش ها مشروع باشد و هم موجبات تشويق و ترغيب نسبت به رعايت هنجارهاى دينى را فراهم آورد، نه اين كه مخالفت و سرپيچى از هنجارهاى دينى را سبب شود. (ذكر تك تك اين پاداش ها، به ويژه با توجه به تنوع فرهنگ ها، از حوصله اين بحث خارج است.)
بخش دوم مربوط به پاداش هايى است كه خداوند نسبت به رعايت برخى از هنجارهاى دينى مطرح كرده; مثلاً، در مورد صله رحم[٤٨] پاداش هايى مطرح شده كه مهم ترين آن ها عبارت است از:
ـ طولانى شدن عمر;[٤٩]
ـ زياد شدن روزى;[٥٠]
ـ آبادى شهرها;[٥١]
در روايات، موارد متعدد ديگرى از اين گونه پاداش ها براى تشويق و ترغيب به رعايت هنجارهاى دينى ذكر گرديده است.
مسلمانان با باور به قلمرو غير محسوس جهان و اطمينان به توانايى خداوند بر تحقق اين پاداش ها، براى دست يابى به اين پاداش ها، سعى در رعايت هنجارهاى دينى دارند. اين گونه پاداش ها ضمانت اجرايى مناسبى است كه در قالب باور به قلمرو غير محسوس جهان معنادار مى باشد.
٢ـ پاداش هاى معنوى و اخروى: برخى از پاداش ها در قلمرو جهان محسوس نمى گنجد. اين گونه پاداش ها تحت عنوان «پاداش هاى معنوى و اخروى»، خود شامل دو قسمت ذيل است:
الف. قرب به خدا و رضايت الهى: مسلمانان سعادت واقعى و كمال نهايى را در قرب به خدا مى دانند. اين بهترين پاداشى است كه مى تواند موجبات رعايت دقيق هنجارهاى دينى را فراهم آورد.[٥٢] در اهميت و تأثير اين پاداش، همين بس كه برخى از مسلمانان بدون توجه به ضمانت هاى اجرايى ديگر، تنها براى قرب به خداوند، مشكلات و سختى هاى رعايت هنجارهاى دينى را بر خود هموار مى كنند. اين پاداش تنها با توجه به قلمرو غير مادى و غير محسوس جهان معنادار است.
ب. پاداش هاى اخروى: برخى از پاداش هايى كه در جامعه اسلامى مطرح است و انگيزه مضاعفى را در رعايت هنجارهاى دينى ايجاد مى كند، پاداش هاى اخروى است. بهشت،[٥٣] خانه ها و قصرها،[٥٤] غذاها،[٥٥] لباس ها[٥٦] و ديگر نعمت هاى بى كران آن[٥٧] به عنوان نعمت هاى جسمانى اخروى مطرح مى باشد.
احترام مخصوص بهشتيان،[٥٨] محيط پر از صلح و صفا،[٥٩] دوستان و رفيقان باوفا،[٦٠] نشاط فوق العاده[٦١] و ديگر نعمت ها به عنوان پاداش ها و نعمت هاى روحانى (غير جسمانى) اخروى مطرح است. پاداش هاى اخروى در قالب قلمرو غير مادى جهان معنادار مى باشد و مسلمانان تحت تأثير آن كنش هاى خود را شكل مى دهند.
مقايسه ضمانت هاى اجرايى در جامعه اسلامى با جامعه غير اسلامى
اول. بر خلاف ضمانت هاى مطرح در جوامع غير اسلامى، برخى از ضمانت هاى اجرايى اسلام با توجه به قلمرو غير مادى و غير محسوس جهان، قابل تأثير و معنادار خواهد بود. از اين رو انتظار كارايى تمام اين ضمانت ها در جوامعى كه معتقد به قلمرو غير مادى جهان نيستند بى جاست.
دوم. ضمانت هاى اجرايى اسلام بر خلاف ضمانت هاى مطرح شده توسط جامعه شناسان غير اسلامى، در دو قسمت دنيوى و اخروى مطرح است، به طورى كه در مورد رعايت هر هنجار دينى يا مخالفت با آن، به ترتيب، پاداش دنيوى و اخروى و مجازات دنيوى و اخروى مطرح است. وجود پاداش ها و مجازات هاى دوگانه ضمانت اجرايى مضاعفى است كه عاملان و مجريان نظارت را در تحقق اهدافشان يارى مى رساند.
سوم. در جوامعى كه تنها مجازات ها و پاداش هاى دنيوى مطرح است، از يك سو، احتمال فرار از مجازات براى منحرفان ممكن است. از اين رو، بسيارى از منحرفان و مجرمان به اميد فرار از مجازات، به اعمال زشت و ناپسند خود ادامه مى دهند. از سوى ديگر، احتمال عدم دست يابى به پاداش مورد نظر براى رعايت كنندگان هنجارها آزار دهنده است و موجبات سستى در رعايت هنجارها را فراهم مى آورد. اما در جامعه اسلامى، به خصوص با توجه به مجازات ها و پاداش هاى اخروى و با اعتقاد به حتميت تحقق آن ها، امكان جريان اين گونه احتمال ها به حداقل ممكن رسيده است. بدين روى، يك مسلمان حتى با احتمال فرار از مجازات هاى دنيوى، به دليل وجود ضمانت هاى اخروى، كم تر هنجارهاى دينى را نقض مى كند.
با توجه به ضمانت هاى اجرايى اسلام و ويژگى هاى آن، جاى هيچ گونه تعجبى وجود ندارد كه مسلمانان واقعى در كنش هاى خود هنجارهاى دينى را به دقت رعايت كنند و حتى از انجام هنجارهايى كه نيازمند بذل مال و جان است غفلت نورزند. متأسفانه برخى از صاحب نظران غربى رعايت برخى از هنجارهاى دينى توسط مسلمانان را ديوانگى مى دانند، در حالى كه اگر آن ها تصوير درستى از ديدگاه مسلمانان در مورد كمال و سعادت انسان، قلمروهاى جهان و ضمانت هاى اجراى از ديدگاه اسلام داشتند، به جاى اين گونه ادعاها، بر استحكام و قدرت نظارت اجتماعى اسلام تأكيد مى كردند.
ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى
همچون ديگر جوامع، در جامعه اسلامى نيز عده اى به طور رسمى يا غير رسمى مانع تكرار و شيوع انحراف ها در سطح اجتماع مى باشند. مسلمانان از يك سو، خدا را مالك و صاحب اختيار حقيقى انسان مى دانند[٦٢] و از سوى ديگر، حق حاكميت و آزادى همه انسان ها را محترم مى شمارند.[٦٣] بنابراين، تنها برخى از افراد را كه از سوى خداوند مشخص شده اند، شايسته دخالت و نظارت كلّى در اجتماع مى دانند. در آيات و روايات، از اين دسته، به عنوان «ولى» نام برده شده است.
پيامبران و امامان(عليهم السلام) و در زمان غيبت، فقيه عادل، مدبّر و آگاه به حوادث به عنوان «ولىّ» جامعه مطرح شده اند. براى اين مرتبه از ولايت، الفاظى نظير «رهبر»، «حاكم» و «امام» به كار برده مى شود.
مرتبه ديگرى از ولايت براى پدر و مادر وجود دارد. به گونه اى كه اطاعت آن ها در صورتى كه با امر مهم ترى تزاحم پيدا نكند، لازم است.
مرتبه اى از ولايت نيز براى هر مرد و زن مؤمنى وجود دارد. بر اساس اين نوع ولايت، افراد با ايمان حق دارند كه ديگران را به كارهاى نيك امر كنند و از كارهاى نابهنجار و زشت بازدارند.
از آنچه گذشت، نتيجه گرفته مى شود كه سه دسته مذكور در جامعه اسلامى، حق نظارت دارند:
ـ ولى فقيه (حاكم);
ـ پدر و مادر;
ـ افراد با ايمان.
دايره ولايت و حق نظارت از مرحله بالا به مرحله پايين كم تر مى شود. ولى فقيه در بسيارى از امور حق دخالت و نظارت دارد، در حالى كه افراد با ايمان تنها در قالب امر به معروف و نهى از منكر حق نظارت و بازدارى اعمال و رفتار ديگران را دارند.
در نظام اسلامى بخش هاى گوناگونى زير نظر ولىّ فقيه (حاكم) قرار دارد. اين بخش ها عبارت است از:
الف. قوّه مقنّنه;
ب. قوّه مجريه;
د. قوّه قضاييه.
از ميان اين سه بخش از حكومت، قوّه قضاييه كه متشكل از سازمان هاى قضايى و نيروهاى انتظامى است، ارتباط مستقيم و تنگاتنگى با فرايند نظارت اجتماعى دارد.
با توجه به مباحث مطرح شده، روشن مى شود كه چهار دسته ذيل بيش ترين سهم را در نظارت و بازدارى جامعه اسلامى از انحراف و كج روى دارند. از اين رو، در اين مبحث تنها اين چهار دسته مطرح مى شوند:
١ـ رهبر جامعه (حاكم اسلامى)
مسلّماً در هر كشورى متناسب با عقايد و فرهنگ آن جامعه و ديدگاه هاى حاكم، رهبرى برگزيده مى شود كه توانايى برآورده ساختن اهداف و تحقق بخشيدن ارزش هاى آن جامعه را دارا باشد. از اين رو، رهبرى مسلمانان بر دوش كسى گذاشته شده است كه اسلام را به خوبى مى شناسد و توانايى تحقق اهداف (ارزش ها، هنجارها و...) را داشته باشد. در زمان حيات پيامبر و امامان معصوم(عليهم السلام)، رهبرى جامعه بر عهده ايشان بود. اما در زمان غيبت امام دوازدهم(عليه السلام)، رهبرى جامعه اسلامى در اختيار ولىّ فقيه مى باشد. بر اين اساس، ولىّ فقيه به عنوان رهبر جامعه اسلامى، در رأس حكومت قرار مى گيرد و مسؤول اصلى حكومت شناخته مى شود.
حاكم اسلامى به عنوان رهبر جامعه، در فرايند نظارت بيش ترين مسؤوليت را دارد، به طورى كه سستى و بى توجهى رهبر نسبت به آن عواقب جبران ناپذيرى به دنبال خواهد داشت. حاكم اسلامى از طرفى، با تعيين سياست هاى كلى كشور، خطوط و راه كارهاى كلى بخش هاى گوناگون را (از جمله بخش هايى را كه ارتباطى مستقيم با نظارت اجتماعى دارند) تعيين مى كند و با نظارت بر كار مسؤولان رده بالاى حكومت و از جمله مسؤولان قوّه قضاييه، از انحراف ها جلوگيرى مى كند و موجبات اصلاح را فراهم مى آورد و از طرف ديگر، با پى گيرى مسائل و وقايع جامعه در موقع لزوم، با اِعمال نظارت و دخالت خود، از شيوع منكرات و نابهنجارى ها ممانعت به عمل مى آورد. رهبر و حاكم اسلامى (ولىّ فقيه) بر خلاف رهبران ديگر جوامع، از ويژگى هايى برخوردار است كه تأثير مستقيمى بر عملكرد و ميزان كارايى او، به خصوص در جهت اعمال نظارت و بازدارى دارد. اين ويژگى ها عبارت است از:
اول. حاكم اسلامى داراى اوصاف ويژه اى است و در صورتى كه پس از مدتى، فاقد يك يا چند مورد از اين اوصاف شود، از رهبرى جامعه كنار گذاشته خواهد شد. عدالت (بقره: ١٢٤)، اطلاع كامل از احكام و مسائل اسلام،[٦٤] تدبير و قدرت رهبرى[٦٥] ونداشتن خصلت هاى ناپسند[٦٦] از مهم ترين اين اوصاف است.
دوم. حاكم اسلامى نايب پيامبر و امامان معصوم(عليهم السلام) تلقى مى شود.
سوم. هدف حاكم اسلامى چيزى جز تحقق احكام، قوانين (هنجارهاى) الهى نيست.
وجود اين ويژگى ها در رهبرى جامعه اسلامى تأثير و ميزان كارايى آن را چند برابر مى كند. مسلمانان رهبر و حاكم خود را تنها يك نيروى سياسى و اجرايى نمى دانند، بلكه او را يك انسان متديّن و داراى اقتدار معنوى تلقى مى كنند كه الگوى مناسبى از يك انسان الهى را به نمايش گذاشته است. از اين رو، چون فرمان هاى رهبر را ارزشمند تلقى مى كنند و پيروى از ايشان را نويد بخش سعادت دنيا و آخرت مى دانند، به راحتى نظارت او را مى پذيرند و سعى مى نمايند از رفتار و اعمالى كه موجبات ناراحتى و واكنش منفى وى را فراهم مى آورد، دورى كنند. رهبر جامعه اسلامى با امكان بهره گيرى از تمام ضمانت هاى اجرايى اسلام، بستر مناسبى براى اجراى هنجارهاى اسلامى فراهم مى آورد.
٢ـ سازمان هاى قضايى و انتظامى
حكومت اسلامى زير نظر حاكم اسلامى (ولىّ فقيه) اداره مى شود. يكى از بخش هاى مهم حكومت، كه مسؤوليت افزون ترى در نظارت اجتماعى دارد، سازمان هاى قضايى و انتظامى است. اين سازمان ها مسؤوليت برخورد و مقابله با آن دسته از انحراف هايى را در سطح جامعه دارند كه مربوط به تخلف از هنجارهاى ضرورى است. سازمان هاى قضايى و انتظامى هيچ گونه مسؤوليتى در برخورد با انحراف هايى كه مربوط به تخلف از هنجارهاى غير ضرورى است، ندارند. در نظام اسلامى، قاضى متناسب با احكام و تعاليم اسلام، در مقام مقابله با انحراف ها (جرم و جنايت) قضاوت خواهد كرد. از آن جا كه قضاوت مهم ترين شعبه ولايت و تصرف در ديگران است، در جامعه اسلامى تنها افرادى حق تصدى منصب قضاوت را دارند كه داراى خصوصيات ويژه اى باشند.
ايمان، عدالت و آگاهى به مسائل شرعى[٦٧] از مهم ترين آن هاست. سازمان هاى قضايى و انتظامى جامعه اسلامى نسبت به سازمان هاى قضايى و انتظامى ديگر جوامع، علاوه بر ويژگى هاى عمومى از دو ويژگى جداگانه ذيل برخوردارند، از اين رو، كارايى بالاترى دارند:
يك. شرايط ويژه قاضى به عنوان عنصر و عامل اصلى نظارت در سازمان هاى قضايى و انتظامى (از جمله، شرط عدالت و شرط آگاهى كامل به احكام و قوانين اسلامى)، موجب گرديده است كه مسلمانان، هم حكم صادر شده و برخورد نيروهاى انتظامى را در راستاى تحقق قوانين و هنجارهاى الهى و تأمين سعادت حقيقى انسان بدانند و هم احتمال غرضورزى در صدور و اجراى احكام دادگاه ها را بسيار كم بدانند.
دو. افراد جامعه در برابر سازمان هاى قضايى و انتظامى جامعه اسلامى يكسان اند. در جامعه اسلامى، با منحرفان از هر طبقه، گروه و سازمانى كه باشند، بدون هيچ گونه تبعيضى مقابله مى شود و حدود الهى نسبت به آن ها به طور يكسان اجرا مى گردد.[٦٨]
٣ـ پدر و مادر
پدر و مادر در جامعه اسلامى ناظر بر فرزندان خويش اند. آنان علاوه بر مسؤوليت نظارت، مسؤول حفاظت، مراقبت، تأمين معاش و مسكن فرزندان خود نيز مى باشند.[٦٩] تا زمانى كه فرزندان به حد بلوغ برسند، اين وظيفه بر عهده پدر و مادر است.[٧٠] پدر و مادر با داشتن شناخت كافى نسبت به فرزندان و قابليت هاى آن ها به دليل آن كه رابطه اى نزديك وروزمره با فرزندان خود دارند، به راحتى مى توانند ايشان را نسبت به انجام كارهاى شايسته تشويق كنند و از كج روى و اعمال ناشايست بازدارند.
توصيه هاى اخلاقى اسلام در مورد احترام به پدر و مادر و گرامى داشت مقام ايشان[٧١] بستر مناسبى براى اجراى دستورهاى آن ها از طرف فرزندان را فراهم آورده است.
پدر و مادر در قالب نظارت غير رسمى و با امكان به كارگيرى بيش تر ضمانت هاى اجرايى، فرزندان خويش را به رعايت هنجارهاى اسلامى فرا مى خوانند.
٤ـ افراد با ايمان (آمران به معروف و ناهيان از منكر)
افراد با ايمان نيز در جامعه اسلامى به عنوان ناظران اجتماعى مطرح اند. در جامعه اسلامى، با نفى هرگونه حق نظارت براى كافران نسبت به مسلمانان، به افراد با ايمان اجازه داده شده است در قالب «امر به معروف» و «نهى از منكر» در فرايند نظارت اجتماعى مشاركت كنند. ايشان به عنوان «آمر به معروف» و «ناهى از منكر» شناخته مى شوند.
در آيات و روايات، ضمن بيان اهميت فراوان امر به معروف و نهى از منكر[٧٢] و توصيف جامعه اسلامى به عنوان بهترين جامعه به دليل اجراى امر به معروف و نهى از منكر[٧٣] در آن، براى امر به معروف و نهى از منكر شروطى مطرح شده است. به دليل آن كه اين شروط ارتباط مستقيمى با اين دسته از ناظران اجتماعى دارد، به اختصار مطرح مى گردد:
شروط امر به معروف و نهى از منكر
١. آگاهى: كسانى در جامعه اسلامى اجازه امر به معروف و نهى از منكر را دارند كه از آگاهى كافى نسبت به احكام و قوانين اسلامى برخوردار باشند. كسى كه مى خواهد اقدام به امر به معروف و نهى از منكر كند بايد بداند كه آنچه ترك شده چه نوع هنجارى است و آيا وجود آن ضرورى بوده است. بدين روى، افراد با ايمان در صورتى كه اطلاع كافى از هنجارهاى دينى نداشته باشند، وظيفه اى نسبت به امر به معروف و نهى از منكر نخواهند داشت.[٧٤]
٢. احتمال تأثير: در صورتى كه آمر به معروف و ناهى از منكر (فرد با ايمان) هيچ احتمال تأثيرى براى بازدارندگى خود نسبت به افراد منحرف ندهد، اين وظيفه از دوش او برداشته مى شود. از اين رو، فقط افرادى بايد در اين فرايند مشاركت داشته باشند كه علاوه بر دارا بودن شروط ديگر، احتمال معقولى نسبت به تأثير نظارت و بازدارندگى خويش مى دهند.[٧٥]
٣. فقدان زيان: در صورتى كه افراد با ايمان (آمران به معروف و ناهيان از منكر) بدانند كه اقدام به بازدارندگى در جامعه خويش، ضرر قابل توجهى به آن ها وارد خواهد ساخت، مشاركت در اين فرايند نه تنها بر آنان لازم، بلكه در مواردى، حتى جايز نخواهد بود.[٧٦]
٤. قصد تكرار: اگر آمران به معروف و ناهيان از منكر بدانند كه منحرف قصد انجام و يا تكرار عمل نابهنجار را دارد،[٧٧] ضرورى است دست به اقدامات، بازدارنده بزنند.
علاوه بر شروط مذكور، آيات و روايات ضمن بر شمردن اوصافى درباره امر به معروف و نهى از منكر كنندگان، آن ها را تشويق كرده اند كه اين صفات را در خود ايجاد و تقويت نمايند. وجود اين صفات ميزان تأثير اين دسته از ناظران را افزايش مى دهد. از جمله اين صفات، اهل عمل بودن،[٧٨] داشتن بيانى نرم و ملايم[٧٩] و صبر در برابر مشكلات[٨٠] است.
آمران به معروف و ناهيان از منكر (افراد با ايمان) با استفاده از طيف وسيعى از ضمانت ها به نظارت در جامعه اسلامى مى پردازند. اينان على رغم آنچه از ظاهر دو عنوان «امر به معروف» و «نهى از منكر» استفاده مى شود،[٨١] به صورت هاى گوناگون قلبى،[٨٢] زبانى و عملى و در بيش تر موارد، به صورت غير رسمى به مقابله با منحرفان و اصلاح جامعه خويش اقدام مى نمايند. اين افراد در آن دسته از فرايندهاى نظارتى شركت مى جويند كه از سه جهت از گستره وسيعى برخوردار است و بستر مناسبى براى نظارت همگانى در جامعه اسلامى فراهم مى آورد:
الف. شعاع عملياتى امر به معروف و نهى از منكركنندگان نسبت به ديگر ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى بيش تر است. اين گستره هم در جهت افقى مطرح است و هم در جهت عمودى. از اين رو، افراد باايمان به عنوان ناظران اجتماعى در قالب امر به معروف و نهى از منكر بر اعمال و رفتار افراد هم سطح خود نظارت دارند و از نظارت بر اعمال و رفتار افرادى كه در موقعيت هاى بالاتر يا پايين تر اجتماعى قرار دارند نيز غافل نمى مانند. آنان بدون در نظر گرفتن پست و مقام افراد در اين فرايند مشاركت مى كنند و موجبات تداوم هنجارهاى دينى را در سطح جامعه فراهم مى آورند.
ب. عاملان امر به معروف و نهى از منكر (افراد باايمان) مى توانند از طيف وسيعى از روش هاى بازدارنده در جهت جلوگيرى از نقض هنجارهاى دينى استفاده نمايند. اين ويژگى امكان مى دهد كه امر به معروف و نهى از منكر كنندگان در برخورد با افراد منحرف روش هاى متفاوت و متناسبى را در جهت بازدارى آن ها انتخاب نمايند.
ج. اين دسته از ناظران اجتماعى به اندازه حجم جامعه اسلامى گسترش دارند. هر فرد مسلمانان خود به عنوان يك ناظر اجتماعى مطرح است. بنابراين، افراد منحرف براى انجام يا تكرار اعمال و رفتار نابهنجار خود، از امنيت كافى برخوردار نيستند و هميشه خطر آزاردهنده برخورد آمران به معروف و ناهيان از منكر (افراد با ايمان) براى آن ها وجود دارد. طبيعى است كه با وجود چنين طيف گسترده اى از ناظران و روش هاى متفاوت جلوگيرى، افراد در جامعه اسلامى، كم تر اقدام به كارها و رفتارهاى نابهنجار كنند.
ويژگى هاى ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى
١ـ احساس وظيفه شرعى
در جوامع، عناصرى همچون قانون و سنّت انگيزه لازم را براى مشاركت در فرايند نظارت اجتماعى فراهم مى آورد. ولى در جوامع اسلامى، علاوه بر عناصر ذكر شده، عنصر مهمى وجود دارد كه انگيزه مضاعفى را براى مشاركت در اين فرايند و حفظ سلامت آن ايجاد مى كند و آن احساس وظيفه شرعى است. ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى، مشاركت در فرايند نظارت اجتماعى را وظيفه شرعى خويش مى دانند. از اين رو، سعى مى كنند نسبت به مقابله با نابهنجارى ها و اصلاح جامعه خويش بى تفاوت نباشند، تحت تأثير وظيفه شرعى، از زياده روى ها و بى عدالتى ها در ارتباط با برخورد و مقابله با منحرفان نيز دورى مى جويند. جالب آن كه انگيزه شرعى تنها منحصر به ناظران نيست، بلكه مخاطبان نظارت اجتماعى (منحرفان) نيز وظيفه دارند فرامين ناظران را اطاعت كنند و از مقابله با آن ها بپرهيزند. اين مسؤوليت متقابل عامل مهمى در جهت ازدياد كارايى ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى است.
٢ـ تأمين سعادت واقعى
مهم ترين هدف ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى تأمين سعادت حقيقى جامعه است. ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى به انگيزه تحقق ارزش ها و هنجارهايى كه ما را به سعادت حقيقى مى رساند، در فرايند نظارت، مشاركت مى كنند. وجود اين تلقى در مورد ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى انگيزه مضاعفى براى تأثيرپذيرى نسبت به فرامين آن ها ايجاد مى كند.
٣ـ امكان بهره گيرى از ضمانت هاى درونى، بيرونى، دنيوى و اخروى
به دليل ديدگاهى كه نسبت به قلمروهاى جهان در بين مسلمانان وجود دارد، براى ناظران اجتماعى در جامعه اسلامى، امكان استفاده از طيف وسيعى از ضمانت هاى اجرايى فراهم است. بدين روى، آنان با بهره جستن از ضمانت هاى دنيوى، اخروى و حتى درونى موجبات اصلاح بسيارى از منحرفان را در سطح جامعه فراهم مى آورند.
خاتمه
نظام نظارتى جوامع متناسب با ديدگاه كلى آن ها نسبت به قلمروى جهان اجتماعى و اصول كلى نظارت شكل مى گيرد. مباحث نظارت اجتماعى مطرح شده توسط جامعه شناسان غالباً متأثر از ديدگاه اثبات گرايانه (پوزيتويستى) است. متناسب با آن، سه قلمرو براى جهان اجتماعى در نظر گرفته اند كه عبارت است از:
١. جهان رو در رو;
٢. جهان معاصران;
٣. جهان اسلاف.
از سوى ديگر، آنان فرايند نظارت اجتماعى را فرايندى منفعل (از جامعه) به حساب مى آورند. آن ها تمام مباحث نظارت اجتماعى را از اين زاويه مطرح ساخته اند. در مقابل، اسلام ديدگاه و اصول ديگرى را در ارتباط با نظارت اجتماعى مطرح مى كند.
اسلام با طرح ديدگاه الهى، قلمروهاى جهان اجتماعى را گسترش مى دهد و دو اصل براى نظارت مطرح مى سازد. قلمروهاى اجتماعى جهان در نظر اسلام و جامعه مسلمانان، منحصر به قلمروهاى مادى و محسوس نمى شود، بلكه اينان عناصرى از جهان غيب و غيرمحسوس را، كه هميشه در كنار خود احساس مى كنند و در كنش آن ها نقش بسزايى دارد، به عنوان قلمروهاى اجتماعى جهان در نظر مى گيرند. اين ها خدا را به عنوان موجودى آگاه و توانا، كه هميشه ناظر بر اعمال و رفتار انسان است، در قالب قلمرو غير مادى جهان در نظر مى گيرند.
از سوى ديگر، مسلمانان نظارت اجتماعى را فرايندى فعّال، ارزشمند و در جهت سعادت حقيقى انسان مى بينند. وجود اين ديدگاه چهره نظارت اجتماعى را در جامعه اسلامى تغيير مى دهد. آنان نظارت اجتماعى را در جهت تأمين اهداف دنيوى و بلكه بيش تر در جهت تأمين اهداف اخروى خود مى دانند و در بسيارى از موارد، به راحتى از انحراف در جهت رسيدن به اهداف والاتر دست مى كشند.
از جمله عناوين مهم مطرح شده در اين مقاله، «هنجار» است. هنجار از عناصر مهمى است كه نظارت ا جتماعى را معنادار مى كند. شناخت هنجارها شناخت انحراف را به دنبال خواهد داشت. در نظام اسلامى، هنجارها در قالب عناوين چهارگانه حرام، واجب، مستحب و مكروه (چه در قالب حقوقى و چه در قالب اخلاقى) مطرح مى باشند. هنجارهاى اسلامى اگرچه تنظيم كننده شؤون اجتماعى جامعه هستند، ولى در واقع، در جهت تأمين سعادت واقعى انسان ها مى باشند.
از ديگر مباحث مهم، ضمانت هاى اجرايى نظارت اجتماعى است. مسلّماً نظارت اجتماعى بدون ضمانت هاى اجرايى ممكن نخواهد بود. از اين رو، در هر جامعه، ضمانت هاى اجرايى براى نظارت اجتماعى وجود دارد. ضمانت هاى اجرايى در دو شكل مطرح مى شود كه يكى از قالب ها متناسب با ديدگاه اثبات گرايانه است و يكى ديگر متناسب با جوامع دينى. جامعه شناسان متأثر از ديدگاه مزبور يك سلسله از مجازات ها و پاداش ها را (زندان، مجازات هاى بدنى، مالى و اجتماعى و پاداش هاى مالى و اجتماعى) مطرح ساختند.
شكل دوم ضمانت هاى اجرايى متناسب با جوامع اسلامى است و بر عدم انحصار ضمانت ها در جهان محسوس تأكيد دارد. نظام نظارتى اسلام با پذيرش مجازات ها و پاداش هاى دنيوى عناصرى همچون، ايمان مذهبى، پاداش هاى معنوى و پاداش ها و مجازات هاى اخروى را به عنوان ضمانت هاى اجرايى مطرح مى سازد. مسلمانان همچنين تحت تأثير ديدگاه و اصول كلى نظارتى اسلام، معتقدند تنها افرادى حق دخالت و نظارت در جامعه اسلامى دارند كه از طرف خداوند اجازه داشته باشند. اين افراد به عنوان «ولى» شناخته مى شوند. حاكم اسلامى (ولىّ فقيه)، سازمان هاى قضايى و انتظامى، پدر و مادر، و افراد باايمان به عنوان «ولى» و مجرى نظارت در جامعه اسلامى شناخته مى شوند. اين چهار دسته بيش ترين سهم را در نظارت جامعه اسلامى دارند.
افراد باايمان در قالب امر به معروف و نهى از منكر، كه حكايت از نظارت همگانى دارد، در فرايند نظارت مشاركت مى جويند. اينان با وجود شرايطى چند (آگاهى، احتمال تأثير، قصد تكرار و فقدان زيان) و با بهره جستن از روش هاى گوناگون و متنوع بازدارنده، در گستره افقى و عمودى به نظارت و اصلاح جامعه خويش مى پردازند. در جامعه اسلامى، هر فرد مسلمان، حتى نسبت به رهبر جامعه خود، به عنوان ناظر محسوب خواهد شد. ازدياد اين دسته از ناظران در جامعه اسلامى موجب رعايت هنجارهاى دينى در سطح جامعه مى شود.
- پى نوشت ها
[١]ـ به عنوان نمونه: «يا اَيّهَا الّذينَ آمَنوا اتَّقواللّهَ»; اى كسانى كه ايمان آورديد، تقواى الهى پيشه كنيد. (احزاب: ٧)
[٢]ـ به عنوان نمونه: «فَاجْتَنِبُوا الرِجْسَ مِنَ الاَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَولَ الزوِر»; از بت پرستى و دروغ گويى دورى كنيد. (حج: ٣٠)
[٣]ـ «وَ لْتَكُنْ مِنْكم اُمَّةٌ يَدْعُون اِلى الخَيْرِ و يَأمُرونَ بِالمَعْروُفِ و يَنْهَونَ عَنِ المُنكِر»; بايد از شما مسلمانان جمعيتى باشند كه مردم را به نيكى و صلاح دعوت كنند و مردم را به نيكوكارى امر نمايند و از بدكارى باز دارند. (آل عمران: ١٠٤)
حضرت على(عليه السلام): «لاتشركوُا الاَمرَ بالمعروف و النَّهىَ عَنِ المُنكَر»; امر به معروف ونهى ازمنكر راترك نكنيد. (نهج البلاغه، فيض الاسلام، ص ٩٧٨)
[٤]ـ «وَ ما اعمالُ البِرِّ كُلّها و الجهادُ فى سَبيل اللّهِ عِنْدَ الاَمْرِ بالمَعْروُفِ و النَهْىِ عن المُنْكرِ الاّ كَنَقْتَة فى بَحْر لُحَّجّى» (همان، ص ١٢٦٣، حكمت ٣٧٤)
[٥]ـ «و مَنْ يَقْتُل مُؤمناً مُتعَمِّداً فجَزاءُه جَهَنَّمَ خالِداً فيها و غَضِبَ اللّهُ عَلَيهِ و اَعَدَّ لَه عَذاباً عَظيما»; هر كس مؤمنى را به عمد بكشد مجازاتش جهنم است، در حالى كه در آن جاويدان مى باشد و خشم خدا بر اوست و او را از رحمت خود دور ساخته و عذاب بزرگى را برايش آماده نموده است. (نساء: ٩٣)
[٦]ـ «وَ مَنْ يُطِعِ اللّهَ و رَسُولَهُ يُدْخِلُه جَنات تَجْرى من تَحْتِها الاَنْهارُ خالِدينَ فيها و ذلكَ الفَوْزُ العَظيم»; هر كس خدا و رسولش را اطاعت كند او را در باغ هايى از بهشت وارد مى سازد كه همواره از زير درختانش نهرها جارى است، جاودانه در آن مى مانند واين پيروزى بزرگى است. (نساء: ١٣)
[٧]ـ «يا اَيُها الّذينَ آمَنُوا اِنَّما الخَمْرَ و المَيْسِرُ و الاَنْصابُ و الاَزْلامُ رِجْسُ مِنْ عَمَلِ الشَيْطانِ فَاجْتَنِبوهِ لعَلَّكُمْ تُفْلِحون اِنّما يُرِيدُ الشَيْطانُ اَن يُوقِعَ بَيْنَكُم العَداوةَ و البغْضاءَ فى الخمْرِ و المَيْسِر»; اى كسانى كه ايمان آورده ايد، جز اين نيست كه شراب و قمار و بت ها يا سنگ هايى كه براى قربانى نصب شده و چوبه هاى قرعه همگى پليد و از عمليات شيطان است. پس از آن ها دورى كنيد. باشد كه رستگار شويد. جز اين نيست كه شيطان مى خواهد به وسيله شراب و قمار بين شما دشمنى و خشم بيندازد. (مائده: ٩٠ ـ ٩١)
[٨]ـ به عنوان نمونه: «وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ القُرى امَنُوا وَ اتَّقوا لَفَتْحَنا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ و الارضِ»; و چنانچه مردم شهر و ديار ايمان آورده، پرهيزكار مى شدند ما درهاى بركات آسمان و زمين را بر روى آن ها مى گشوديم. (اعراف: ٩٦)
[٩]ـ منظور از هنجارهاى اسلامى هنجارها و قواعد رفتارى است كه در جامعه و نظام اسلامى مطلوب وجود خواهد داشت.
[١٠]ـ برخورد جامعه در قالب امر به معروف و نهى از منكر با تخلف كننده از اين گونه هنجارها مجازات به شمار مى آيد.
[١١]ـ منظور آن هنجارهايى است كه اديان الهى ارائه كرده اند.
[١٢]ـ محسن قرائتى، گناه شناسى، ص ٢١
[١٣]ـ شرايع، ج ٤،ص ١٦٨/ قواعد، ج٢، ص ٢٦٢ / مبسوط،ج ٨،ص٦٩/ الاحكام السلطانيه،ص ٢٣٦
[١٤]ـ عبدالقارعوده، حقوق جزاى اسلامى، ص ٧٦
[١٥]ـ «يا اَيُّها الّذينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطواتِ الشَيطانِ و من يَتَّبِع خُطُواتِ الشّيطانِ فانَّه يأمُرُ بِالفحشاءِ و المُنكرِ»; اى كسانى كه ايمان داريد، از پى گام هاى شيطان مرويد. و هر كه گام هاى شيطان را پيروى كند ]بداند كه[ او به زشت كارى و كارهاى ناپسند فرمان مى دهد. (نور: ٢١)
[١٦]ـ مرتضى مطهرى، مقدمه اى بر جهان بينى، صدرا، قم، ص ٢٩ ـ ٣٠
[١٧]ـ شهيد ثانى، شرح لمعه، ج ٢، باب حدود و قصاص / امام خمينى، تحرير الوسيله، ج ٢، باب حدود و قصاص
[١٨]ـ «و السّارقُ و السّارقةُ فاقطعوا اَيديهما»; و مرد و زن دزد، دستشان را ببريد. (مائده: ٣٨)
[١٩]ـ تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٤٨٢ ـ ٤٩٢
[٢٠]ـ جعفر سبحانى، معالم الحكومة الاسلاميه، تقرير جعفر الهادى، اصفهان، مكتبة الامام امير المؤمنين(عليه السلام)، ١٤٠١ هـ. ق، ص ٤٦٢
[٢١]ـ برخى تا يك سال را نيز ذكر كرده اند.
[٢٢]ـ... جواهر الكلام، ج ٤١، ص ٢٦١، تصحيح حرّ عاملى / وسائل الشيعه، ج ١٩، ص ١٢١ / تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٤٨٠
[٢٣]ـ محمد بن محمد بن النعمان (شيخ مفيد)، المتنعه، قم، چاپ سنگى، بى تا، ص ١٢٤
[٢٤]ـ وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ٤١٤
[٢٥]ـ همان، ج ١٨، ص ٤٩٦ ـ ٤٩٢ / محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج ٧، تصحيح على اكبر غفارى، تهران، چ سوم، دارالكتاب الاسلاميه، ١٣٨٨ هـ. ش، ج ٧، ص ٢٢٢ ـ ٢٢٣
[٢٦]ـ اصول كافى، ج ٧، ص ٢٨٧ / تحرير الوسيله، ج٦، ص٤١٩ـ٤٦٣ / وسائل الشيعه، ج ١٩، ص ٣٤
[٢٧]ـ استبصار، ج ٤، ص ٢٨٣ / تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٤٦٣
[٢٨]ـ وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ٥٣٦ / المبسوط، ج ٨، ص ٤٧
[٢٩]ـ المبسوط، ج ٧، ص ٢٧١
[٣٠]ـ وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ٤١٤
[٣١]ـ همان، ج ١٣، ص ١٤٧ / تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٣٧٥
[٣٢]ـ همان، ج ١٣، ص ١٤٨
[٣٣]ـ همان،ج١٨، ص١٨١/ الاستبصار،ج٣، ص ٤٧
[٣٤]ـ تعريف «حد» خواهد آمد.
[٣٥]ـ[٣٦]ـ عبدالقادر عوده،التشريع الجنايى الاسلامى،ج١، ص٧٤ / همان ،ص ٧٤
[٣٧]ـ [٣٨]ـ هوشنگ ناصرزاده، قانون مجازات اسلامى، چ پنجم، تهران، مؤسسه انتشارات آگاه، ١٣٧٥، ص ١١ / ص ١٢
[٣٩]ـ مبسوط، ج ٨، ص ٦٩ / مبانى فقهى، ج ٣، ص ٤٧٢
[٤٠]ـ تحرير الوسيله، ج ١، ص ٩ ـ ٤٧٦
[٤١]ـ سيدمحمد حسينى، مجازات هاى مالى در حقوق اسلامى، چ. دوم، قم، انتشارات اسلامى، ١٣٧٢، ص ٣٩
[٤٢]ـ«اِنّ الحسناتِ يُذهبنَ السّيئاتِ» (هود:١١٤)، / جواهرالكلام، ج ٣٣، ص ١٩٣
[٤٣] ـ [٤٤]ـ دعاى كميل / همان
[٤٥]ـ اكبر هاشمى، تفسير راهنما، ج ١، ص ٢٥٧
[٤٦]ـ ر. ك: محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، الطبعة الثالثه، النجف، منشورات جامعة النجف الدينية، ١٣٨٣ هـ. ق
[٤٧]ـ و لا يُمكنُ الفِرارُ مِن حكومتكَ»; از حكومت تو (خدا) نمى توان فرار كرد. (دعاى كميل)
[٤٨]ـ صله رحم يكى از هنجارهاى دينى است.
[٤٩]ـ «يَكُون الرجلُ يصلُ رَحمِهَ فيكون قد بقىَ مِن عُمْرِه ثلاثَ سنين فَيُصّيِرها اللّه ثلاثين سنةً»; چه بسا مردى كه تنها سه سال از عمرش باقى مانده، اما به دليل صله رحم خداوند آن باقى مانده را سى سال مى كند.(اصول كافى،ج ٢، ص ١٤٠، ج ٣)
[٥٠]ـ «من سرّه اَن يمُدَّ اللّهُ في عمره و اَن يبسطَ له فى رزقه فلْيَصِلَ رَحِمَه»; هر كه خوش دارد خدا عمر او را دراز كند و روزى اش را توسعه دهد بايد صله رحم كند. (اصول كافى،ج٢، ص ٢٥٦، ج ٢١)
[٥١]ـ «صِلةُ الرَحمِ و حسن الجوارِ يُعمّرانِ الدّيار»; صله رحم و خوش رفتارى با همسايه شهرها را آباد مى كند و بر عمرها مى افزايد. (اصول كافى، ج ٢، ص ١٢٢، ج ١٤)
[٥٢]ـ «و رِضوانٌ مِنَ اللّهِ اكبرُ و ذلك هُو الفوزُ العظيمُ»; خشنودى خدا از همه اين ها بالاتر است و پيروزى بزرگ همين است. (توبه: ٧٢)
[٥٣]ـ «و مَن يُطع اللّهَ و رسولَه يدخِلُه جنات تَجرى مِن تحتها الانهارُ»; هر كس خدا و رسولش را اطاعت كند او را وارد باغ هايى از بهشت مى كند كه نهرها از زير درختانش جارى است. (نساء: ١٣)
[٥٤]ـ «وَ مَساكِنَ طيّبةَ فى جناتِ عدن»; و مسكن هاى پاكيزه اى در باغ هاى جاويدان بهشت. (توبه: ٧٢)
[٥٥]ـ «و اَمددناهُم بفاكهة و لحم مما يَشْتَهونَ»; از انواع ميوه ها و گوشت ها از هر نوع كه دوست داشته باشند، در اختيارشان مى گذاريم. (طور: ٢٢)
[٥٦]ـ (و يَلبسون ثياباً خُضْراً مِنْ سُندس و اِستَبرَق»; آن ها لباس هاى فاخر و زيبايى به رنگ سبزازحريرنازك وضخيم دربرمى كنند.(كهف: ٣١)
[٥٧]ـ «و فيها ما تشتهيهِ الاَنفسُ و تلذُّالاَعينُ»; در بهشت، آنچه دل مى خواهد و چشم از آن لذت مى برد موجود است. (زخرف: ٧١)
[٥٨]ـ «و الملائكةُ يَدخُلونَ عَليهم مِن كلِّ باب سَلامٌ عَليكم بما صبرتُم فَنِعْمَ عُقْبَى الدار»; فرشتگان از هر درى بر آنان وارد مى شوند و به آن ها مى گويند: سلام بر شما به دليل صبر و استقامتتان. چه عاقبت خوبى پس از دنيا نصيبتان شد! (رعد: ٢٣)
[٥٩]ـ «لَهُم دارُالسَّلامِ عِنْدَ ربِّهم»; براى بهشتيان، خانه امن و امان است نزد پروردگارشان (انعام: ١٣٧)
[٦٠]ـ «و مَنْ يُطعِ اللّهَ و الرسولَ فَاولئكَ مع الّذين اَنْعَمَ اللّهُ عليكم مِن النَّبيّنَ و الصِّدّيقينَ و الشّهداء والصالحينَ و حَسُنَ اولئكَ رفيقاً»; كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند (در قيامت) هم نشين كسانى خواهدبود كه خدا نعمت خود را بر آن ها تمام كرده از پيامبران، صديقان، شهدا و صالحان و آن ها چه رفيقان خوبى هستند! (نساء: ٦٩)
[٦١]ـ «اُدخلوُا الجنَّةَ اَنتم و اَزواجُكم تُحبرُونَ»; به آن ها گفته مى شود وارد بهشت شويد شما و همسرانتان،در حالى كه آثار نشاط و شادى در چهره شما كاملاً هويداست. (زخرف: ٧٠)
[٦٢]ـ «ما لَهم مِنْ دُونه مِن ولىٍّ»; هيچ كس جز خداوند ولى مردم نيست. (كهف: ٢٦)
[٦٣]ـ «و لا تَكن عَبدَ غَيركَ و قد جَعَلكَ اللهُ حُرّاً»; (فرزندم) بنده ديگرى مباش. خداوند تو را آزاد آفريده است. نهج البلاغه، نامه ٣١، ص ٩٢٩)
[٦٤]ـ نهج البلاغه، خطبه ١٣١، ص ٤٠٧
[٦٥]ـ همان، خطبه ١٧٣، ص ٥٥٨
[٦٦]ـ همان،خطبه ١٣١،ص٤٠٧و نامه ٥٣، ص ٩٩٨
[٦٧]ـ وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ٧
[٦٨]ـ از بارزترين مظاهر مساوات، حضور حضرت على(عليه السلام) در زمان خلافت خويش به عنوان طرف دعوا در دادگاه است. (بحارالانوار، ج ٤١، ص ٥٦ /... تاريخ اميرالمؤمنين، باب ١٠٥، ج ٦)
[٦٩]ـ الشهيد الاول، الّلمعة الدمشقيه، چ. دوم، لبنان، مؤسسة التاريخ العربى، ج ٥، ص ٤٥٨
[٧٠]ـ همان، ص ٤٥٨
[٧١]ـ از جمله «لاَتُقل لَهما اُف» اسراء ـ ٢٣
[٧٢]ـ از جمله «اِنَّ الاَمرَ بالمعروفِ و النهىَ عنِ المنكرِ فريضةٌ عظيمةٌ بِها تُقام الفرائضُ...»; امر به معروف و نهى از منكر فريضه بزرگى است كه در پرتو آن، ساير واجبات انجام مى پذيرد. (... فروع كافى، ج ١، ص ٣٤٢ / وسائل الشيعه، ج ١١١ ص ٣٩٥ و ٤٠٢ ـ ٤٠٣)
[٧٣]ـ «كُنتم خيرَ امّة اُخرجت لِلنّاسِ تأمرونَ بِالمعروفِ و تَنهونَ عنِ المنكرِ و تُؤمِنونَ بِاللّه»; شما بهترين امّتى بوديد كه پديد آمده ايد; (از اين رو كه) امر به معروف و نهى از منكر مى كنيد و به خدا ايمان داريد. (آل عمران: ١١٠)
[٧٤] [٧٥] [٧٦] [٧٧]ـ امام خمينى، توضيح المسائل، چ ششم، تهران، ١٣٦٩، مسأله ٢٧٩١
[٧٨]ـ «يا ايُّها الّذينَ آمنوا لِمَ تَقولونَ مَا لا تَفعلونَ كَبُرَ مَقتاً عِندَاللَّهِ اَن تَقُولُوا مَا لا تَفعَلونَ»; اى كسانى كه ايمان آورده ايد، چرا چيزى را به زبان مى گوييد، ولى در عمل، خلاف آن رفتار مى كنيد. بترسيد از اين كه سخنى بگوييد و خلاف آن عمل كنيد كه بسيار سخت خداوند را به خشم مى آورد. (صف: ٢ و ٣)
[٧٩]ـ «و قُل لِعبادى يَقولوا الّتي هىَ اَحسنُ»; (اى پيامبر) به بندگانم بگو كه با مردم به نيكوترين وجه صحبت نمايند. (بنى اسرائيل: ٥٣)
[٨٠]ـ «و خُضِ الغمراتِ للحقِّ حيثُ كانَ»; براى اقامه حق به گرداب مشكلات وارد شو و از آن ترسى به دل راه مده. (نهج البلاغه، نامه ٣١)
[٨١]ـ زيرا امر و نهى بدون هيچ گونه قرينه اى به معناى فرمان هاى ربّانى است.
[٨٢]ـ منظور اظهار تنفّر قلبى است كه معمولاً به صورت تغيير در طرز برخورد آشكار مى گردد.