نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ١٤ - كتابشناسى توصيفىفلـسفه اسـلامى

حجة الاسلام عليرضا قائمى نيا

مقدمه

فلسفه اسلامى، كه حاصل تلاش شخصيتهاى بزرگى همچون ابن سينا، سهروردى و صدرالمتألّهين است، در عصر حاضر، توسعه قابل ملاحظه اى يافته است و تعداد كتابهايى كه در اين زمينه در سالهاى اخير منتشر شده بسيار فراوان مى باشد. آثارى كه در فلسفه اسلامى نگاشته شده يا مى شود دو دسته است: دسته اى به تحليل و بررسى عناصر درونى اين علم و ارتباط ميان آنها پرداخته و دسته اى ديگر به بحثهاى تطبيقى ميان فلسفه اسلامى و ديگر فلسفه ها رو آورده اند.

چون تعداد كتابهايى كه در سالهاى اخير، در اين زمينه، منتشر شده بسيار زياد است لذا، به صورت گزينشى، نگاهى گذرا به برخى از آنها خواهيم داشت. در معرفى كتابها، ترتيب خاصى لحاظ نشده و تنها كتابهاى فارسى و عربى مورد نظر است.

١ـ آيت الله عبدالله جوادى آملى، شرح حكمت متعاليه، بخش يكم، دوم، سوم و چهارم از جلد ششم، تهران، انتشارات الزهراء(ع)، ١٣٦٨

بخش يكم (٤٩٨ صفحه) شامل پيشگفتارى است از شارح درباره حكمت متعاليه و حكيم متأله، تمايز حكمت متعاليه از ساير علوم الهى، ظهور عدالت كبرى در حكمت متعاليه، تفسير حيات معقول صدرالمتألهين (رحمه الله) كيفيت تطّور فكرى صدرالمتألهين، تصويرى از سفر چهارم صدرالمتألهين، تفاوت مبناى فلسفى و مبناى تفسيرى صدرالمتألهين. اين بخش حاوى تقريرهاى گوناگون برهان صديقين و تقرير برهان امكان و بيان راه هاى ديگر در اثبات واجب الوجود و بيان توحيد حق تعالى است.

بخش دوم (٤٨٠ صفحه) شامل مباحثى در دنباله مطالب گذشته و بحث در اقسام گوناگون توحيد و اثبات بساطت حق تعالى و نفى تركيب، مشاركت نداشتن واجب در مفاهيم، بحث در بسيط الحقيقه كل الاشياء، اين بخش با بحث در صفات واجب تعالى پايان مى پذيرد.

بخش سوم (٤٢٢ صفحه)به بحث در عمل واجب تعالى اختصاص دارد و شامل: اصول و مقدمات واجب، نحوه وجود بودن علم، بحث در علم حضورى و حصولى، بحث در علم نفس به قواى خود، بحث در اتحاد عاقل و معقول و اثبات علم واجب به ذات خود، اثبات علم واجب به غير خود همراه با نقد نظرات گوناگون در اين زمينه و ديگر مطالب مفيد است.

بخش چهارم(٤٧٣ صفحه) دنباله بحث در علم واجب است و شامل مطالب زير مى باشد: مراتب علم واجب به اشياء، عمل سرمدى و دهرى و زمانى، علم فوق التمام و تام و مستكفى و ناقص، سرّ محسوب نشدن موجود مادّى از مراتب علم، علم واجب و علم ممكن، راه هاى اثبات و مساوقت وجود با علم و...

٢ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، خيرالاثر در ردّ جبر و قدر و دو رساله ديگر، ١٣٦٩، ٢٠٩ ص، قطع وزيرى.

اين كتاب، شامل بحثى در اختيار و اراده و قدرت و دو رساله ديگر درباره كسب و اقسام فاعل است و در نهايت با اين بحث خاتمه مى يابد كه كدام قسم از اقسام فاعل را بر حق سبحانه بايد اطلاق كرد.

٣ـ آيت الله مصباح يزدى، ترجمه و شرح برهان شفاء، نگارش: محسن غرويان، جلد اول، انتشارات اميركبير، ١٣٧٣، ٣٤٨ ص، قطع وزيرى.

اين كتاب حاصل درسهاى استاد محمد تقى مصباح است و در دوازده فصل مطابق فصول برهان بوعلى سينا تنظيم شده است. كتاب برهان بوعلى پيچيده ترين بخش منطق است و اين مشكل با بيان شيواى استاد و تنظيم و تحقيق نگارنده رفع شده است.

٤ـ هانرى كوربن، تاريخ فلسفه اسلامى (متن كامل)، ترجمه جواد طباطبائى، انتشارات كوير ١٣٧٣

اين كتاب نخستين ترجمه متن كامل تاريخ فلسفه اسلامى هانرى كوربن به فارسى است. ترجمه بر اساس متن فرانسوى است كه در آن از ترجمه هاى عربى، ايتاليايى و انگليسى نيز استفاده شده است. كتاب مذكور در دو بخش تنظيم شده است كه بخش اول آن شامل هشت فصل است، فصل اول: منابع تأمل فلسفى در اسلام، فصل دوم: تشيع و حكمت نبوى، فصل سوم: كلام اهل سنت، فصل چهارم: فلسفه و علوم طبيعى، فصل پنجم: فيلسوفان يونانى مشرب، فصل ششم: تصوف، فصل هفتم: سهروردى و حكمت اشراق، فصل هشتم: در اندلس. بخش دوم اين كتاب با عنوان «از مرگ ابن رشد تا زمان حاضر» شامل اين مطالب است: فصل اول: انديشه اهل سنت، فصل دوم: الهيات صوفيانه، فصل سوم: انديشه شيعى.

٥ـ آيت الله رفيعى قزوينى، مجموعه رسائل و مقالات فلسفى با تصحيح و مقدمه غلامحسين نوشين نژاد، انتشارات الزهراء ١٣٦٧، قطع وزيرى، ٢١٠ ص.

اين كتاب مجموعه اى از مقالات و رسائل علامه فقيد رفيعى قزوينى است و شامل اين مطالب است: مقدمه گردآورنده، مسأله رجعت، در بيان تجليه و تخليه و تحليه و فناء، سخن در حركت جوهريه و تحولات ذاتيه، بيان اتحاد عاقل به معقول، سخن در وحدت وجود، در بيان حقيقت عمل، سخن در حدوث دهرى و تفسير دهر و سرمد و زمان، در بيان حقيقت شب قدر، سخن در معاد، فى شرح دعاء السحر، معراج، فى الوجود الرابط و الرابطى من الاسفار، تحقيق حكمى برهانى فى تشريح الاجزاء الحمليه، وجوب الوجود، تعليقه در باب اراده از كتاب جوامع الكلم، مقاله فى اتحاد العاقل و المعقول، تفسير حكمى على الايتين الاوليين من سورة يونس، تحقيق فى الاسفار الاربعه، فى ان الدور يستلزم التسلسل، حاشية على قضايا الضروريه الذاتيه من الاسفار الاربعه، رساله در بيان قوه مولده.

٦ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، رساله وحدت از ديدگاه عارف و حكيم، ١٣٦٢، انتشارات فجر، ١٤٢ صفحه، قطع وزيرى.

اين اثر به تحقيق در مسأله وحدت از ديدگاه فلسفه و عرفان پرداخته و شامل وحدت و كثرت، توحيد از ديدگاه عارف و حكيم، مقاله ابن كمونه در مبدء و معاد، تبيين لقاءالله با برهان صديقين، تفسير كلمه بسم الله الرحمن الرحيم، تفسير سوره مباركه توحيد است.

٧ـ عبدالجواد ابراهيمى، تحرير بداية الحكمة، ١٣٧٤، انتشارات شفق قم، ٢٤٢ صفحه.

اين اثر تحرير «بداية الحكمة» مرحوم علامه طباطبائى است كه به صورت ٦٥ درس تنظيم شده است و در پايان هر فصل سؤالاتى مطرح شده است. در آخر كتاب هم اصطلاحات فلسفى به عربى ـ انگليسى جمع آورى شده است.

٨ـ آيت الله عبدالله جوادى آملى، تبيين براهين اثبات خدا، مركز نشر اسراء، ٣١٦ صفحه، قطع وزيرى.

اين اثر جمع آورى سلسله بحثهاى حكيم متأله آيت الله جوادى در يكى از مهم ترين مباحث فلسفه دين، يعنى براهين اثبات خدا است. در اين كتاب، علاوه بربحث از يك سرى مقدمات، به تفصيل از برهان نظم و برهان امكان وجوب و برهان حدوث و حركت و برهان امكان فقرى، برهان وجودى آنسلم، برهان صديقين، برهان معجزه، برهان تجربه دينى، براهين اخلاقى و برهان فطرت بحث شده است.

٩ـ آية الله مصباح يزدى، شرح نهاية الحكمة، نگارش: ع. عبوديت، جلد اول، انتشارات اميركبير، ١٣٧٤، ٢٨٠ ص، قطع وزيرى.

اين كتاب، در واقع تقرير درسهاى استاد مصباح يزدى است و شامل مرحله اول و دوم نهاية الحكمة است. مباحث آن چنين است: مقدمه مدخل، (شامل: ١ـ موضوع فلسفه، ٢ـ مبادى تصورية و تصديقيه فلسفه اولى، ٣ـ هدف فلسفه، ٤ـ روش تحقيق در فلسفه، ٥ـ محمولات فلسفى، ٦ـ نتايج فرعى بحث)

مرحله اول در مسائل كلى وجود در پنج فصل: فصل اول در اشتراك معنوى وجود، فصل دوم در اصالت وجود، فصل سوم در تشكيك وجود، فصل چهارم در احكام عدم، فصل پنجم در عدم تكّرر وجود.

مرحله دوم پيرامون وجود مستقل و وجود رابط در سه فصل; فصل اول در و جود مستقل و رابط، فصل دوم در نحوه اختلاف آن دو، فصل سوم در تقسيم وجود فى نفسه به وجود لنفسه و وجود لغيره.

كتاب مذكور به سبكى شيوا و روان تنظيم شده و قبل از ورود به هر بحث، توضيحى پيرامون آن دارد.

١٠ـ آيت الله عبدالله جوادى آملى، على بن موسى الرضا(عليه السلام) و الفلسفة الالهيه، دارالاسراء للنشر، ١٩٣ ص، قطع وزيرى.

اين اثر ارزشمند به زبان عربى نگاشته شده است و شامل مباحثى درباره: ماهيت فلسفه الهى، فضل عقل، و بحثهايى فلسفى در رواياتى از امام على بن موسى الرضا(ع) در توحيد و نبوت است.

١١ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، عيون مسائل النفس و شرح العيون فى شرح العيون; ١٣٧١، انتشارات اميركبير، ٨١٩ ص، قطع وزيرى.

اين اثر به زبان عربى نوشته شده و شامل بحثى مبسوط در مباحث علم النفس فلسفه است و با قلمى شيوا و رسا نگاشته شده است.

١٢ـ سعيد شيخ، مطالعات تطبيقى در فلسفه اسلامى، ترجمه مصطفى محقق داماد، ١٣٦٩، انتشارات خوارزمى، ٢٨٧ ص، رقعى.

اين كتاب از متن انگليسى به فارسى ترجمه شده است و شامل مطالبى درباره نظريات: معتزله، اشعريه، منشأ تاريخى و منابع تصوف، فلسفه اخوان الصفا، كندى، ابوبكر رازى، فارابى، ابن سنيا، غزالى، ابن باجه، ابن طفيل، ابن رشد، ابن خلدون است. در واقع، در اين كتاب، بيشتر به بحث در آراء متكلمين پرداخته تا فلاسفه. و از فلاسفه برجسته اسلام تنها از ابن سينا و فارابى سخن به ميان آمده است. ولى در عين حال، كتاب خوبى است و بحثهاى تطبيقى خوبى دارد.

١٣ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، اتحاد عاقل به معقول، انتشارات حكمت، ٤٨٤ ص، قطع وزيرى.

اين كتاب حاصل درسهاى استاد حسن زاده آملى درباره يكى از مهمترين مباحث فلسفه اسلامى، يعنى اتحاد عاقل به معقول است و در ٢٣ درس تنظيم شده است. نگارنده نخست به تنقيح موضوع در اتحاد عاقل به معقول و ريشه هاى تاريخى بحث پرداخته است و سپس به نقض هاى صدرالمتألهين به شيح و توجيه قول افلاطون در قدم نفوس، بيان شيخ در اتحاد عاقل و معقول و تجرد نفس ناطقه و ديگر مباحث ضرورى بحث پرداخته است. درس هجدهم به مقالاتى از اساتيد مؤلف در اتحاد عاقل با معقول اختصاص دارد. در درس بيستم از نتايج حركت جوهريه در بحث اتحاد بحث شده است. كتاب با مقاله ديگرى از علامه شعرانى در اتحاد خاتمه مى يابد.

١٤ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، رساله فارسى انه الحق، ١٣٧٣، انتشارات قيام، ١٦٨ ص، قطع رقعى.

اين رساله حاوى مطالبى از امّهات معارف علمى و عملى سائر بين اهل تحقيق و اهل نظر است كه عبارتند از: فرق ميان علم اهل تحقيق و موضوع فن اهل نظر، ناظر بودن بحث حق از نظرى به تبكيت سوفسطايى، معانى حق، اين است محض بودن حق تعالى. تشكيك وجود از ديدگاه دو دسته، صمد بودن حق تعالى، وحدانيت حق، سبق بالحق، مرتبه در لسان دو دسته، تمييز محيط از محاط، طرق اقتناى معارف، نفس ناطقه انسانى و شؤون و اطوار وجوديه او، بحث در مقام فوق تجرد نفس ناطقه، معرفت نفس.

١٥ـ آيت الله ميرزا على اكبر مدرّس يزدى، رسائل حكميه، ١٣٦٥، انتشارات وزارت اسلامى، ١٧٦ ص، قطع وزيرى.

اين اثر حاوى شرح حال مؤلف و سه رساله است كه عبارتند از رساله بديعيه الهيه دربيان مفهوم ماهيت و وجود، شرح فارسى مؤلف بر رساله مسأله وجودعبدالرحمن جامى،رساله معرفة النفس و معرفة الرّب. رساله بديعيه شامل مطالب زيراست: تقسيم ماهيت،تقسيم برهان، غيب هويت ذات، وحدت نوعيه، احديت ذات و اسماء و صفات، بيان عرفاء در باب چگونگى علم، بيان مراتب وجود و شبهه ابن كمونه، مسأله اشراق و مشاء، فرق وجود ذهنى و خارجى، توحيد واجب الوجود وشبهه ابن كمونه، مسأله تناهى و لاتناهى عالم، مسأله لاخلاء و لاملاء، بحث در علم، بحث در علم بارى تعالى، اختيار عباد در افعال، توضيحات در باب دور و تسلسل.

١٦ـ آيت الله حسن حسن زاده آملى، نصوص الحكم بر فصوص الحكم، سال ٦٥، مركز نشر فرهنگى رجاء، ٦١٦ ص، قطع وزيرى.

اين اثر شرحى بر فصوص الحكم فارابى است كه در ٧٤ فصل تنظيم شده است و به سبك نو افلاطونى و اشراقى بحث كرده است و مطالبى عرفانى در آن به چشم مى خورد. مطالب زيادى در اين اثر مورد بحث قرار گرفته كه برخى عبارتند از: زيادت وجود بر ماهيت، اثبات حدوث ذاتى ماهيات ممكنه،تنزيه حقيقت وجود،تنزيه واجب الوجود از داشتن ندّ و ضدّ، علم احـاطى حـق سبحانه تعـالى، پيـدايش كثرت از وحدت، اثبات وجود واجب، عجز قواى مدرك ظاهر و باطن از احاطه علمى به حق سبحانه، بيان احوال عارف، تعريف قواى پنجـگانه باطنى، بحث در علم بارى تعالى، تفسير بعضى از اسماء الهى از قبيل اول و آخر و... .

١٧ـ آيت الله عبدالله جوادى آملى، شناخت عناوين فصول آن نيز چنين است: اركان و مبانى شناخت، طرح چگونگى وصول به كليات، مساوقت شناخت با هستى، نقطه آغازين معرفت و شناخت شهودى نفس، غفلت از شهود نفس و خلط بين مفاهيم با حقايق فطرى، كار منطق، نقش فلسفه، فطرى بودن برخى از مفاهيم، آراء صاحب نظران در باب منطق و... وجود خطا و راههاى تشخيص اشتباه، شناخت عقلى و ميزان منطقى، مصادرات اصول موضوعه و شناختهاى فرضى، ثبات قضاياى يقينى و حركتهاى علمى، شناخت شهودى و دانش موضوعى، علم و ايمان، منابع شناخت، ابزارهاى شناخت، راههاى شناخت، مراحل شناخت، ريشه شناخت، شرائط و موانع شناخت، معيار شناخت.

١٨ـ ابن سينا، المباحثات، تحقيق و تطبيق محسن بيدار ، ١٣٧١، انتشارات بيدار، ٤٠٠ ص، قطع وزيرى.

اين كتاب نظير تعليقات شيخ است و حاصل جوابهاى شيخ به سؤالهاى گوناگونى است كه شاگردانش از او پرسيده اند.