بيان المعاني
(١)
٣ ص
(٢)
٣ ص
(٣)
٣ ص
(٤)
٣ ص
(٥)
٤ ص
(٦)
٦ ص
(٧)
٨ ص
(٨)
١٢ ص
(٩)
١٢ ص
(١٠)
١٥ ص
(١١)
٢٢ ص
(١٢)
٢٣ ص
(١٣)
٢٦ ص
(١٤)
٣٠ ص
(١٥)
٣٢ ص
(١٦)
٣٤ ص
(١٧)
٤٠ ص
(١٨)
٤٢ ص
(١٩)
٤٢ ص
(٢٠)
٤٦ ص
(٢١)
٤٩ ص
(٢٢)
٥٠ ص
(٢٣)
٥٢ ص
(٢٤)
٥٣ ص
(٢٥)
٦٠ ص
(٢٦)
٦٣ ص
(٢٧)
٦٥ ص
(٢٨)
٦٩ ص
(٢٩)
٧٢ ص
(٣٠)
٧٢ ص
(٣١)
٨١ ص
(٣٢)
٨٣ ص
(٣٣)
٨٤ ص
(٣٤)
٨٩ ص
(٣٥)
٨٩ ص
(٣٦)
٩٨ ص
(٣٧)
١٠٠ ص
(٣٨)
١٠١ ص
(٣٩)
١٠٤ ص
(٤٠)
١٠٩ ص
(٤١)
١١٢ ص
(٤٢)
١١٢ ص
(٤٣)
١١٨ ص
(٤٤)
١٢٣ ص
(٤٥)
١٢٨ ص
(٤٦)
١٣١ ص
(٤٧)
١٣٢ ص
(٤٨)
١٣٥ ص
(٤٩)
١٣٦ ص
(٥٠)
١٣٩ ص
(٥١)
١٤٣ ص
(٥٢)
١٥٠ ص
(٥٣)
١٥٣ ص
(٥٤)
١٦٠ ص
(٥٥)
١٦٠ ص
(٥٦)
١٦٢ ص
(٥٧)
١٦٩ ص
(٥٨)
١٧٠ ص
(٥٩)
١٧١ ص
(٦٠)
١٧٣ ص
(٦١)
١٧٨ ص
(٦٢)
١٨١ ص
(٦٣)
١٨٦ ص
(٦٤)
١٨٧ ص
(٦٥)
١٩١ ص
(٦٦)
١٩٦ ص
(٦٧)
١٩٩ ص
(٦٨)
٢٠٣ ص
(٦٩)
٢٠٤ ص
(٧٠)
٢١٠ ص
(٧١)
٢١٤ ص
(٧٢)
٢١٦ ص
(٧٣)
٢١٦ ص
(٧٤)
٢٢٠ ص
(٧٥)
٢٢٢ ص
(٧٦)
٢٢٦ ص
(٧٧)
٢٣٠ ص
(٧٨)
٢٣٣ ص
(٧٩)
٢٣٥ ص
(٨٠)
٢٣٩ ص
(٨١)
٢٤١ ص
(٨٢)
٢٤٥ ص
(٨٣)
٢٤٧ ص
(٨٤)
٢٤٩ ص
(٨٥)
٢٥١ ص
(٨٦)
٢٥٢ ص
(٨٧)
٢٥٩ ص
(٨٨)
٢٦٠ ص
(٨٩)
٢٦١ ص
(٩٠)
٢٦٧ ص
(٩١)
٢٧١ ص
(٩٢)
٢٧١ ص
(٩٣)
٢٧٢ ص
(٩٤)
٢٧٢ ص
(٩٥)
٢٧٦ ص
(٩٦)
٢٧٧ ص
(٩٧)
٢٨٤ ص
(٩٨)
٢٨٧ ص
(٩٩)
٢٨٨ ص
(١٠٠)
٢٩١ ص
(١٠١)
٢٩٧ ص
(١٠٢)
٢٩٩ ص
(١٠٣)
٣٠١ ص
(١٠٤)
٣٠٣ ص
(١٠٥)
٣٠٣ ص
(١٠٦)
٣٠٦ ص
(١٠٧)
٣٠٦ ص
(١٠٨)
٣٠٧ ص
(١٠٩)
٣٠٨ ص
(١١٠)
٣٠٩ ص
(١١١)
٣١١ ص
(١١٢)
٣١٥ ص
(١١٣)
٣١٥ ص
(١١٤)
٣١٨ ص
(١١٥)
٣١٨ ص
(١١٦)
٣١٩ ص
(١١٧)
٣٢٣ ص
(١١٨)
٣٢٤ ص
(١١٩)
٣٣٠ ص
(١٢٠)
٣٣٢ ص
(١٢١)
٣٣٤ ص
(١٢٢)
٣٣٩ ص
(١٢٣)
٣٤١ ص
(١٢٤)
٣٤٥ ص
(١٢٥)
٣٥١ ص
(١٢٦)
٣٥١ ص
(١٢٧)
٣٥٥ ص
(١٢٨)
٣٦٠ ص
(١٢٩)
٣٦١ ص
(١٣٠)
٣٦٥ ص
(١٣١)
٣٦٧ ص
(١٣٢)
٣٧٣ ص
(١٣٣)
٣٧٣ ص
(١٣٤)
٣٧٨ ص
(١٣٥)
٣٨١ ص
(١٣٦)
٣٨٤ ص
(١٣٧)
٣٨٥ ص
(١٣٨)
٣٩١ ص
(١٣٩)
٣٩٣ ص
(١٤٠)
٣٩٧ ص
(١٤١)
٣٩٩ ص
(١٤٢)
٣٩٩ ص
(١٤٣)
٤٠٢ ص
(١٤٤)
٤٠٦ ص
(١٤٥)
٤٠٧ ص
(١٤٦)
٤١١ ص
(١٤٧)
٤١١ ص
(١٤٨)
٤١٤ ص
(١٤٩)
٤١٨ ص
(١٥٠)
٤٢١ ص
(١٥١)
٤٢٨ ص
(١٥٢)
٤٣٢ ص
(١٥٣)
٤٣٤ ص
(١٥٤)
٤٣٧ ص
(١٥٥)
٤٣٧ ص
(١٥٦)
٤٣٨ ص
(١٥٧)
٤٣٩ ص
(١٥٨)
٤٤١ ص
(١٥٩)
٤٤٣ ص
(١٦٠)
٤٤٤ ص
(١٦١)
٤٤٨ ص
(١٦٢)
٤٤٩ ص
(١٦٣)
٤٥٠ ص
(١٦٤)
٤٥١ ص
(١٦٥)
٤٥٣ ص
(١٦٦)
٤٥٣ ص
(١٦٧)
٤٥٥ ص
(١٦٨)
٤٥٨ ص
(١٦٩)
٤٥٨ ص
(١٧٠)
٤٦٠ ص
(١٧١)
٤٦٣ ص
(١٧٢)
٤٦٤ ص
(١٧٣)
٤٦٥ ص
(١٧٤)
٤٦٨ ص
(١٧٥)
٤٧٠ ص
(١٧٦)
٤٧٠ ص
(١٧٧)
٤٧١ ص
(١٧٨)
٤٧٢ ص
(١٧٩)
٤٧٤ ص
(١٨٠)
٤٧٤ ص
(١٨١)
٤٧٤ ص
(١٨٢)
٤٧٥ ص
(١٨٣)
٤٧٩ ص
(١٨٤)
٤٨٠ ص
(١٨٥)
٤٨٤ ص
(١٨٦)
٤٨٧ ص
(١٨٧)
٤٨٨ ص
(١٨٨)
٤٩٠ ص
(١٨٩)
٤٩٢ ص
(١٩٠)
٤٩٤ ص
(١٩١)
٤٩٤ ص
(١٩٢)
٤٩٦ ص
(١٩٣)
٤٩٨ ص
(١٩٤)
٤٩٩ ص
(١٩٥)
٥٠٦ ص
(١٩٦)
٥٠٦ ص
(١٩٧)
٥١١ ص
(١٩٨)
٥١٢ ص
(١٩٩)
٥١٦ ص
(٢٠٠)
٥١٦ ص
(٢٠١)
٥١٩ ص
(٢٠٢)
٥٢١ ص
(٢٠٣)
٥٢١ ص
(٢٠٤)
٥٢٧ ص
(٢٠٥)
٥٢٩ ص
(٢٠٦)
٥٣١ ص
(٢٠٧)
٥٣٣ ص
(٢٠٨)
٥٣٦ ص
(٢٠٩)
٥٣٩ ص
(٢١٠)
٥٣٩ ص
(٢١١)
٥٤٤ ص
(٢١٢)
٥٤٤ ص
(٢١٣)
٥٤٧ ص
(٢١٤)
٥٤٩ ص
(٢١٥)
٥٥٣ ص
(٢١٦)
٥٥٥ ص
(٢١٧)
٥٥٧ ص
(٢١٨)
٥٦٠ ص
(٢١٩)
٥٦٣ ص
(٢٢٠)
٥٦٥ ص
(٢٢١)
٥٦٦ ص
(٢٢٢)
٥٦٧ ص
(٢٢٣)
٥٧١ ص
(٢٢٤)
٥٧٢ ص
(٢٢٥)
٥٧٦ ص
(٢٢٦)
٥٧٧ ص
(٢٢٧)
٥٨٠ ص
(٢٢٨)
٥٨٣ ص
(٢٢٩)
٥٨٥ ص
(٢٣٠)
٥٨٧ ص
(٢٣١)
٥٨٨ ص
(٢٣٢)
٥٨٩ ص
(٢٣٣)
٥٩٦ ص
(٢٣٤)
٥٩٦ ص
(٢٣٥)
٥٩٨ ص
(٢٣٦)
٦٠٠ ص
(٢٣٧)
٦٠٢ ص
 
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
٥٩٧ ص
٥٩٨ ص
٥٩٩ ص
٦٠٠ ص
٦٠١ ص
٦٠٢ ص
٦٠٣ ص

بيان المعاني - ملا حويش - الصفحة ١١٤

أن الإرادة غير الأمر كما قدمناه في الآية ٩٨ من سورة يونس المارة، أما ما ذكرناه في الآية ١٢ منها فهو في حق تزيين الأعمال وكونها من الله. واعلم أن إرادة الله تعالى مما يصح تعلقها بالإغواء والتزيين والإضلال حق، وأن وقوع خلاف مراده ممتنع محال، وأما المعتزلة القائلون بضدّ هذا فقد وقعوا في حيص بيض منها، واختلفوا في تأويلها، فمنهم من أولها بالإهلاك، ومنهم من لجأ إلى المجاز عن تركهم، ومنهم من جعل إن نافية، وكلها أقوال أرهى من بيت العنكبوت، لأن الآية صريحة لا تقبل التأويل. والحق أن يقولوا معنا بأن ذلك المهدي المضل المزين «هُوَ رَبُّكُمْ» الذي خلقكم ورباكم في هذه الدنيا «وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٣٤» في الآخرة فيجاري المحسن بإحسانه والمسيء بإساءته «أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ» أي الوحي الذي يتلوه عليهم كما تقول كفار مكة لك يا أكرم الرسل، لأنهم قاتلهم الله جاءوا على وتيرة واحدة بالاحتجاج والتكذيب والمجادلة مع جميع الرسل، ولهذا قال تعالى في الآية ١٦٨ من سورة البقرة في ج ٣، تشابهت قوبهم «قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي» جمع جرم، وهو اقتراف السوء، يقال أجرم فلان إذا فعل الجرم أي الذنب الكبير، ويقال لفاعله مجرم، أي عليّ إثم إجرامي «وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ ٣٥» أنتم في إسنادكم الافتراء إليّ لأنه جرم عظيم، وهذا آخر محاورة سيدنا نوح مع قومه في هذه السورة، وما قيل إن آية (أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ) المارة ترجع إلى كفار مكة وإنها معترضة بين محاورة نوح وقومه لا وجه له، لأن السياق يدل على أنها من تمام محاورته، والسياق يؤيد هذا، قال تعالى «وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ» لا تحزن ولا تأيس عليهم، فإني مهلكهم «بِما كانُوا يَفْعَلُونَ ٣٦» بك يا رسولي من الأذى، وبأنفسهم من الضلال والكفر.
قيل كانوا يضربون نوحا عليه السلام حين يدعوهم إلى الله ويدلهم على الهدى ويأمرهم بالرشاد حتي يغشى عليه، فإذا أفاق يقول رب اغفر لقومي فإنهم لا يعلمون، وهكذا كان سيدنا محمد صلى الله عليه وسلم مع قومه، يقابلهم بالدعاء لهم بالهداية. هذا، ولما تمادوا على ما هم عليه وهو ينتظرهم جيلا بعد جيل ولم ينجع بهم نصحه، ولم يكفوا