التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٦ ص
(٥)
٧ ص
(٦)
٧ ص
(٧)
٧ ص
(٨)
٩ ص
(٩)
٩ ص
(١٠)
٩ ص
(١١)
١٠ ص
(١٢)
١١ ص
(١٣)
١١ ص
(١٤)
١٣ ص
(١٥)
١٣ ص
(١٦)
١٤ ص
(١٧)
١٤ ص
(١٨)
١٥ ص
(١٩)
١٥ ص
(٢٠)
١٥ ص
(٢١)
١٦ ص
(٢٢)
١٦ ص
(٢٣)
٢١ ص
(٢٤)
٢٥ ص
(٢٥)
٢٦ ص
(٢٦)
٢٦ ص
(٢٧)
٢٦ ص
(٢٨)
٢٦ ص
(٢٩)
٢٨ ص
(٣٠)
٢٩ ص
(٣١)
٣٠ ص
(٣٢)
٣٠ ص
(٣٣)
٣٠ ص
(٣٤)
٣١ ص
(٣٥)
٣٣ ص
(٣٦)
٣٧ ص
(٣٧)
٣٨ ص
(٣٨)
٣٨ ص
(٣٩)
٣٨ ص
(٤٠)
٣٨ ص
(٤١)
٣٩ ص
(٤٢)
٤١ ص
(٤٣)
٤١ ص
(٤٤)
٤٢ ص
(٤٥)
٤٢ ص
(٤٦)
٤٢ ص
(٤٧)
٤٢ ص
(٤٨)
٤٣ ص
(٤٩)
٤٥ ص
(٥٠)
٤٦ ص
(٥١)
٤٦ ص
(٥٢)
٤٦ ص
(٥٣)
٤٧ ص
(٥٤)
٤٧ ص
(٥٥)
٤٧ ص
(٥٦)
٥٠ ص
(٥٧)
٥٢ ص
(٥٨)
٥٢ ص
(٥٩)
٥٢ ص
(٦٠)
٥٣ ص
(٦١)
٥٣ ص
(٦٢)
٥٤ ص
(٦٣)
٥٤ ص
(٦٤)
٥٥ ص
(٦٥)
٥٦ ص
(٦٦)
٥٦ ص
(٦٧)
٥٦ ص
(٦٨)
٥٦ ص
(٦٩)
٥٨ ص
(٧٠)
٥٨ ص
(٧١)
٦٠ ص
(٧٢)
٦٢ ص
(٧٣)
٦٢ ص
(٧٤)
٦٣ ص
(٧٥)
٦٣ ص
(٧٦)
٦٣ ص
(٧٧)
٦٤ ص
(٧٨)
٦٤ ص
(٧٩)
٧١ ص
(٨٠)
٧٤ ص
(٨١)
٧٤ ص
(٨٢)
٧٥ ص
(٨٣)
٧٥ ص
(٨٤)
٧٥ ص
(٨٥)
٧٥ ص
(٨٦)
٧٧ ص
(٨٧)
٧٩ ص
(٨٨)
٧٩ ص
(٨٩)
٧٩ ص
(٩٠)
٨٠ ص
(٩١)
٨١ ص
(٩٢)
٨١ ص
(٩٣)
٨٤ ص
(٩٤)
٩٣ ص
(٩٥)
٩٤ ص
(٩٦)
٩٤ ص
(٩٧)
٩٥ ص
(٩٨)
٩٥ ص
(٩٩)
٩٦ ص
(١٠٠)
٩٦ ص
(١٠١)
٩٩ ص
(١٠٢)
١٠٠ ص
(١٠٣)
١٠٠ ص
(١٠٤)
١٠١ ص
(١٠٥)
١٠١ ص
(١٠٦)
١٠١ ص
(١٠٧)
١٠٢ ص
(١٠٨)
١٠٣ ص
(١٠٩)
١٠٤ ص
(١١٠)
١٠٤ ص
(١١١)
١٠٤ ص
(١١٢)
١٠٥ ص
(١١٣)
١٠٥ ص
(١١٤)
١٠٦ ص
(١١٥)
١٠٧ ص
(١١٦)
١٠٨ ص
(١١٧)
١٠٨ ص
(١١٨)
١٠٩ ص
(١١٩)
١٠٩ ص
(١٢٠)
١٠٩ ص
(١٢١)
١١٠ ص
(١٢٢)
١١٠ ص
(١٢٣)
١١٣ ص
(١٢٤)
١١٧ ص
(١٢٥)
١١٧ ص
(١٢٦)
١١٧ ص
(١٢٧)
١١٧ ص
(١٢٨)
١١٨ ص
(١٢٩)
١١٨ ص
(١٣٠)
١١٩ ص
(١٣١)
١٢٠ ص
(١٣٢)
١٢٠ ص
(١٣٣)
١٢١ ص
(١٣٤)
١٢١ ص
(١٣٥)
١٢١ ص
(١٣٦)
١٢١ ص
(١٣٧)
١٢٢ ص
(١٣٨)
١٢٢ ص
(١٣٩)
١٢٢ ص
(١٤٠)
١٢٧ ص
(١٤١)
١٣٠ ص
(١٤٢)
١٣٠ ص
(١٤٣)
١٣٠ ص
(١٤٤)
١٣٠ ص
(١٤٥)
١٣١ ص
(١٤٦)
١٣٢ ص
(١٤٧)
١٣٢ ص
(١٤٨)
١٣٥ ص
(١٤٩)
١٣٦ ص
(١٥٠)
١٣٦ ص
(١٥١)
١٣٦ ص
(١٥٢)
١٣٧ ص
(١٥٣)
١٣٧ ص
(١٥٤)
١٣٨ ص
(١٥٥)
١٣٨ ص
(١٥٦)
١٣٩ ص
(١٥٧)
١٤١ ص
(١٥٨)
١٤٢ ص
(١٥٩)
١٤٢ ص
(١٦٠)
١٤٢ ص
(١٦١)
١٤٢ ص
(١٦٢)
١٤٣ ص
(١٦٣)
١٤٣ ص
(١٦٤)
١٤٥ ص
(١٦٥)
١٤٥ ص
(١٦٦)
١٤٥ ص
(١٦٧)
١٤٥ ص
(١٦٨)
١٤٦ ص
(١٦٩)
١٤٦ ص
(١٧٠)
١٤٧ ص
(١٧١)
١٤٨ ص
(١٧٢)
١٤٩ ص
(١٧٣)
١٥٠ ص
(١٧٤)
١٥٠ ص
(١٧٥)
١٥١ ص
(١٧٦)
١٥١ ص
(١٧٧)
١٥٥ ص
(١٧٨)
١٥٩ ص
(١٧٩)
١٦٠ ص
(١٨٠)
١٦٠ ص
(١٨١)
١٦٠ ص
(١٨٢)
١٦١ ص
(١٨٣)
١٦١ ص
(١٨٤)
١٦٢ ص
(١٨٥)
١٦٥ ص
(١٨٦)
١٦٧ ص
(١٨٧)
١٦٨ ص
(١٨٨)
١٦٨ ص
(١٨٩)
١٦٨ ص
(١٩٠)
١٦٩ ص
(١٩١)
١٦٩ ص
(١٩٢)
١٦٩ ص
(١٩٣)
١٧٢ ص
(١٩٤)
١٧٤ ص
(١٩٥)
١٧٤ ص
(١٩٦)
١٧٤ ص
(١٩٧)
١٧٥ ص
(١٩٨)
١٧٦ ص
(١٩٩)
١٧٦ ص
(٢٠٠)
١٧٧ ص
(٢٠١)
١٧٨ ص
(٢٠٢)
١٧٨ ص
(٢٠٣)
١٧٨ ص
(٢٠٤)
١٧٩ ص
(٢٠٥)
١٨٠ ص
(٢٠٦)
١٨١ ص
(٢٠٧)
١٨١ ص
(٢٠٨)
١٨١ ص
(٢٠٩)
١٨٢ ص
(٢١٠)
١٨٢ ص
(٢١١)
١٨٥ ص
(٢١٢)
١٨٨ ص
(٢١٣)
١٨٨ ص
(٢١٤)
١٨٩ ص
(٢١٥)
١٨٩ ص
(٢١٦)
١٩٠ ص
(٢١٧)
١٩٠ ص
(٢١٨)
١٩١ ص
(٢١٩)
١٩١ ص
(٢٢٠)
١٩٢ ص
(٢٢١)
١٩٣ ص
(٢٢٢)
١٩٣ ص
(٢٢٣)
١٩٥ ص
(٢٢٤)
١٩٨ ص
(٢٢٥)
١٩٨ ص
(٢٢٦)
١٩٩ ص
(٢٢٧)
١٩٩ ص
(٢٢٨)
١٩٩ ص
(٢٢٩)
١٩٩ ص
(٢٣٠)
١٩٩ ص
(٢٣١)
٢٠٠ ص
(٢٣٢)
٢٠٠ ص
(٢٣٣)
٢٠٦ ص
(٢٣٤)
٢٠٨ ص
(٢٣٥)
٢١٣ ص
(٢٣٦)
٢١٤ ص
(٢٣٧)
٢١٤ ص
(٢٣٨)
٢١٤ ص
(٢٣٩)
٢١٤ ص
(٢٤٠)
٢١٦ ص
(٢٤١)
٢١٦ ص
(٢٤٢)
٢١٧ ص
(٢٤٣)
٢٢٠ ص
(٢٤٤)
٢٢٠ ص
(٢٤٥)
٢٢٠ ص
(٢٤٦)
٢٢٠ ص
(٢٤٧)
٢٢١ ص
(٢٤٨)
٢٢١ ص
(٢٤٩)
٢٢١ ص
(٢٥٠)
٢٢٣ ص
(٢٥١)
٢٢٥ ص
(٢٥٢)
٢٢٥ ص
(٢٥٣)
٢٢٦ ص
(٢٥٤)
٢٢٦ ص
(٢٥٥)
٢٢٦ ص
(٢٥٦)
٢٢٦ ص
(٢٥٧)
٢٢٧ ص
(٢٥٨)
٢٢٧ ص
(٢٥٩)
٢٢٨ ص
(٢٦٠)
٢٣١ ص
(٢٦١)
٢٣٤ ص
(٢٦٢)
٢٣٤ ص
(٢٦٣)
٢٣٥ ص
(٢٦٤)
٢٣٥ ص
(٢٦٥)
٢٣٥ ص
(٢٦٦)
٢٣٥ ص
(٢٦٧)
٢٣٦ ص
(٢٦٨)
٢٣٦ ص
(٢٦٩)
٢٣٦ ص
(٢٧٠)
٢٣٧ ص
(٢٧١)
٢٤١ ص
(٢٧٢)
٢٤٣ ص
(٢٧٣)
٢٤٨ ص
(٢٧٤)
٢٤٨ ص
(٢٧٥)
٢٤٩ ص
(٢٧٦)
٢٤٩ ص
(٢٧٧)
٢٥٢ ص
(٢٧٨)
٢٥٢ ص
(٢٧٩)
٢٥٢ ص
(٢٨٠)
٢٥٣ ص
(٢٨١)
٢٥٣ ص
(٢٨٢)
٢٥٤ ص
(٢٨٣)
٢٥٥ ص
(٢٨٤)
٢٥٦ ص
(٢٨٥)
٢٥٦ ص
(٢٨٦)
٢٥٦ ص
(٢٨٧)
٢٥٧ ص
(٢٨٨)
٢٥٧ ص
(٢٨٩)
٢٥٨ ص
(٢٩٠)
٢٦٣ ص
(٢٩١)
٢٦٦ ص
(٢٩٢)
٢٦٦ ص
(٢٩٣)
٢٦٧ ص
(٢٩٤)
٢٦٧ ص
(٢٩٥)
٢٦٧ ص
(٢٩٦)
٢٦٨ ص
(٢٩٧)
٢٧٠ ص
(٢٩٨)
٢٧٢ ص
(٢٩٩)
٢٧٣ ص
(٣٠٠)
٢٧٣ ص
(٣٠١)
٢٧٣ ص
(٣٠٢)
٢٧٤ ص
(٣٠٣)
٢٧٥ ص
(٣٠٤)
٢٧٩ ص
(٣٠٥)
٢٨٣ ص
(٣٠٦)
٢٨٣ ص
(٣٠٧)
٢٨٣ ص
(٣٠٨)
٢٨٣ ص
(٣٠٩)
٢٨٤ ص
(٣١٠)
٢٨٤ ص
(٣١١)
٢٨٥ ص
(٣١٢)
٢٨٨ ص
(٣١٣)
٢٩٠ ص
(٣١٤)
٢٩٠ ص
(٣١٥)
٢٩١ ص
(٣١٦)
٢٩١ ص
(٣١٧)
٢٩٢ ص
(٣١٨)
٢٩٢ ص
(٣١٩)
٢٩٢ ص
(٣٢٠)
٢٩٣ ص
(٣٢١)
٢٩٣ ص
(٣٢٢)
٢٩٥ ص
(٣٢٣)
٢٩٥ ص
(٣٢٤)
٢٩٨ ص
(٣٢٥)
٢٩٩ ص
(٣٢٦)
٣٠٣ ص
(٣٢٧)
٣٠٤ ص
(٣٢٨)
٣٠٤ ص
(٣٢٩)
٣٠٤ ص
(٣٣٠)
٣٠٥ ص
(٣٣١)
٣٠٧ ص
(٣٣٢)
٣٠٩ ص
(٣٣٣)
٣١٠ ص
(٣٣٤)
٣١٠ ص
(٣٣٥)
٣١١ ص
(٣٣٦)
٣١١ ص
(٣٣٧)
٣١١ ص
(٣٣٨)
٣١١ ص
(٣٣٩)
٣١٤ ص
(٣٤٠)
٣١٧ ص
(٣٤١)
٣١٨ ص
(٣٤٢)
٣١٨ ص
(٣٤٣)
٣١٩ ص
(٣٤٤)
٣١٩ ص
(٣٤٥)
٣٢٠ ص
(٣٤٦)
٣٢٢ ص
(٣٤٧)
٣٢٦ ص
(٣٤٨)
٣٢٦ ص
(٣٤٩)
٣٢٧ ص
(٣٥٠)
٣٢٧ ص
(٣٥١)
٣٢٧ ص
(٣٥٢)
٣٢٧ ص
(٣٥٣)
٣٣٢ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٢٠٨

رسول الله صلّى الله عليه وسلّم أنه: «يخرج من النار من كان في قلبه أدنى مثقال ذرة من إيمان» .
ويرى بعضهم (عكرمة وابن جريج) أن حكم الآية إنما هو لمن استحلّ القتل، فإنما فسّر متعمدا، أي مستحلّا، فجزاؤه حينئذ جهنم خالدا فيها أبدا.
واختار الرازي في الجواب: أن هذه الآية قد خصصت في موضعين:
أحدهما- القتل العمد إذا لم يكن عدوانا كقتل القصاص.
والثاني- القتل الذي تاب عنه. وإذا دخلها التخصيص في هذين، فنحن نخصص هذا العموم فيما إذا حصل العفو، بدليل قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء ٤/ ٤٨] .

فقه الحياة أو الأحكام:
دلّت الآيات على ما يأتي:
١- شأن الإيمان الامتناع النهائي عن قتل النفس، لا عمدا ولا خطأ لأنه اعتداء على صنع الخالق، وجريمة عظيمة، ومنكر قبيح.
٢- أجمع العلماء على أن قوله تعالى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً أنه لم يدخل فيه العبيد، وإنما أريد به الأحرار دون العبيد، وكذلك أيضا
قوله عليه الصّلاة والسّلام: «المسلمون تتكافأ دماؤهم» «١»

أريد به الأحرار خاصة.
٣- فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ أي فعليه تحرير رقبة مؤمنة كالرقبة التي


(١) رواه أحمد والترمذي وأبو داود وابن ماجه عن ابن عمرو، ورواه أحمد والبخاري وأصحاب السنن إلا ابن ماجه عن أبي جحيفة.