مناسك حج فارسى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٥ - اسرار حج

٣- «آثار علمى و فرهنگى» يكى ديگر از آثار مهمّ حج كه در روايات معصومين عليهم السلام به آن اشاره شده، آثار فرهنگى آن است، چراكه آثار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و ائمّه معصومين عليهم السلام در جاى جاى مكّه و مدينه و مواقف حج به چشم مى‌خورد، و حضور دانشمندان بزرگ اسلامى از تمام كشورها، اعمّ از علماى بزرگ دينى، و اساتيد فنون ديگر و گويندگان و نويسندگان كه همه سال در حج شركت دارند فرصت خوبى به همه مسلمين جهان براى مبادله اطّلاعات و دانستنيها در تمام زمينه‌هاى دينى و علمى مى‌دهد، و از همه گذشته آگاهى خوبى از وضع همه مسلمين جهان در آن محيط پيدا مى‌شود كه اگر براى اين كار نيز برنامه‌ريزى شود آثار عظيم آن در جهان اسلام همه ساله ظاهر مى‌گردد.

٤- در روايات اسلامى «فلسفه اقتصادى» نيز يكى از اسرار و اهداف حج شمرده شده است، ممكن است كسانى تصوّر كنند كه حج با مسائل اقتصادى چه كار