تعليم و تربيت در اسلام (ج1) - الهامى نيا، على اصغر - الصفحة ٢٣
حساسيّت و پيچيدگى بيشترى برخوردار است. از اين رو، مربى نسبت به معلم، بايد از قاطعيت، تجربه، معلومات، صبر و استقامت، حلم و شرح صدر ... بيشترى برخوردار باشد، تا بتواند به نتايج مطلوب تربيتى دست يابد.
مربى براى پرورش متربى، از سويى بايد تمامى شرايط رشد را آماده ساخته، مرحله به مرحله او را همراهى كند، و از سوى ديگر بايد آگاهى، حوصله، دقت، پشتكار، و ... را به اندازه لازم دارا باشد. در غير اين صورت، در كار خود موفق نخواهد شد. اما معلم، كافى است كه زمينههاى لازم براى يادگيرى را از راه گفتن، نوشتن، رسم كردن، و ...
فراهم كند. پس از آن، خود دانشآموز است كه عمل يادگيرى را انجام داده و مطالب تدريس شده را ياد خواهد گرفت.
رابطه تعليم با تربيت صرف نظر از تفاوتهاى موجود بين تعليم و تربيت رابطه تنگاتنگى بين آن دو وجود دارد، بگونهاى كه هيچ يك بدون ديگرى به اهداف اساسى خود نخواهد رسيد. اينك به بيان چگونگى اين رابطه مىپردازيم:
١- تعليم مقدمه و زمينهساز تربيت: مربى پيش از شروع به تربيت و اعمال روشهاى تربيتى، بايد متربى را مورد تعليم قرار دهد، و زمينههاى لازم جهت تربيت او را فراهم سازد، زيرا وى زمانى در فعاليتهاى تربيتى خود موفق خواهدبود، كه پيشاز هراقدامى، ملاكهاى خوبى و بدى، ارزش و ضدارزش، كمال و نقص، و ... را به متربى بياموزد و سطح بينش و آگاهى او را به اندازه مطلوبى برساند، تا بتواند، متربى را با داشتن مجموعهاى از آگاهيهاى لازم، در مسير تربيت صحيح سوق دهد.
قرآن كريم، تقدّم زمانى تعليم و تربيت را گوشزد كرده، مىفرمايد:
«... يَتْلُوا عَلَيْهِمْ اياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكّيهِمْ ...» «١» تعليم و تربيت در اسلام (ج١) ٣٧ اهميت تربيت از ديدگاه اسلام ص : ٣٥ دانه در آن جهان است.
قرآن كريم در آيات فراوانى، اهميت تربيت و تقدم آن بر تعليم را گوشزد كرده است.
در آيهاى با منّت گذاشتن بر مردم مىفرمايد:
«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ اذْبَعَثَ فيهِمْ رَسُولًا مِنْ انْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ اياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ ...» «١» خدا بر مؤمنان منّت گذاشت، كه رسولى از خودشان در ميان آنان برانگيخت، كه بر آنها آيات خدا را تلاوت كند، و تربيتشان كند، و كتاب و حكمت را به آنها بياموزد.
امام خمينى (قدس سره) درباره اين آيه مىفرمايد:
«خداى تبارك و تعالى در يك سطح آموزش و پرورش را ذكر مىفرمايد، و در هيچ چيز از امور دنيايى خدا نفرموده است كه من منّت بر مردم گذاشتم، لكن ... در مورد تعليم و تربيت ... با تعبير منت گذاشتن بر مردم مىفرمايد: منت گذاشته و پيغمبر را براى آموزش و پرورش فرستاده و پرورش را قبل از آموزش ذكر مىفرمايد». «٢» در جاى ديگر، در توضيح آيه مزبور، چنين ادامه مىدهد:
«تزكيه را مقدم ذكر فرموده است معلوم مىشود، تزكيه نفس از علم و حكمت بالاتر است، همينطور هم هست، اگر افراد يك ملّت تزكيه و تربيت شده باشند، آن ملت پيشرو است». «٣» بنابراين، اگر چه از جهت زمانى، تعليم بر تربيت مقدم است و تا وقتى كه مربى آگاهيهاى لازم را به متربى ندهد، تربيت او امكان پذير نخواهد بود، اما از جهت رتبه و اهميت، بعد از تربيت قرار دارد و به عنوان وسيله و ابزارى در خدمت تربيت مىباشد.