پس اين سياست پيامبر٦ بوده است كه فدك را به حضرت فاطمه (س) داده اند; در واقع مي‌خواستند دست علي (ع) و فاطمه (س) خالي نباشد و اين خانواده كه خانواده امامت است محتاج نباشند، و حضرت زهرا(س) به عنوان أم الائمة در موقعيتي قرار داشتند كه اعطاء فدك به آن حضرت اعطاء آن به بيت امامت بوده است . همان طور كه عرض كردم شاهد بر اين كه فدك با امامت گره خورده است، روايات صحيحي است كه دلالت بر اين مطلب دارد; از جمله روايتي كه در آن آمده است : روزي هارون الرشيد به حضرت موسي بن جعفر(ع) گفت : حدود فدك را مشخص كن تا آن را به شما بازگردانم . حضرت ابتدا قبول نكردند، چون مي‌دانستند اگر حدود آن را مشخص كنند او هرگز قبول نخواهد كرد; ولي هارون اصرار كرد، و حضرت هم حدود كشور اسلام را براي فدك معين كردند. هارون گفت : اوه ! پس معلوم مي‌شود شما خلافت را مي‌خواهيد![١] خلاصه همه اين نشانه ها گواه بر اين مطلب است كه مسأله فدك يك مسأله صرفا مالي نبوده است، بلكه يك امر سياسي و مهمي بوده كه با مسأله امامت و خلافت اميرالمؤمنين (ع) ارتباط مستقيم داشته است .[٢]

[١] مناقب، ج ٣، ص ٤٣٥ .
[٢] يادآوري چند نكته : الف - در كتاب "سفينة البحار"، ج ٢، ص ٣٥١، ذيل ماده "فدك" آمده : در روايتي درآمد سالانه فدك بيست و چهار هزار دينار و در روايت ديگر هفتاد هزار دينار نقل شده است . ب - در كتاب "مجمع البحرين" ذيل ماده "فدك" روايتي از حضرت علي (ع) درباره حدود فدك به اين شرح آمده است : يك حد: كوه احد، و دومي : عريش مصر - كه احتمالا شهري بوده است در منطقه سينا در مصر - و سومي : سيف البحر - ساحل درياي احمر يا بحر خزر و ارمنستان - و چهارمي : دومة الجندل كه احتمالا منطقه اي بوده است بين كوفه و شام كه جريان حكميت در آنجا رخ داد. ج - ابن ابي الحديد نيز از يكي از علماي اماميه به نام "علي بن تقي" كلامي به اين مضمون نقل مي‌كند: "انگيزه ابوبكر و عمر از گرفتن فدك از فاطمه (س) چيزي نبود جز اين كه نمي خواستند علي (ع) درآمد آن را در مبارزه با خلافت و حاكميت آنان صرف كند." (شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج ١٦، ص ٢٣٦). در همين رابطه شهيد صدر در صفحه ٧٢ كتاب "فدك في التاريخ" از ابن ابي الحديد در كتاب شرح نهج البلاغة (چاپ قديم)، ج ٤، ص ٨٠ نقل كرده است : با اين كه حضرت زهرا(س) به ابوبكر قول قطعي دادند كه درآمد فدك را صرف امور عامه مردم و مصالح آنان بكنند، با اين حال او مطمئن نبود و مي‌ترسيد چه بسا حضرت زهرا(س) درآمد فدك را صرف مبارزه با حاكميت كند ..." د - شهيد آيت الله صدر در كتاب "فدك في التاريخ" درباره اين كه طرح مسأله فدك يك موضوع سياسي است، در صفحه ٤٩ يادآور شده اند: طرح فدك توسط حضرت زهرا(س) تجلي دو جبهه اسلام و كفر، ايمان و نفاق و تقابل نص و شوراست . و در صفحه ٤٨ و ٦٣ همان كتاب، فدك را رمز و سمبل يك هدف بزرگ و انقلابي همه جانبه عليه حاكميت وقت كه اساس آن در سقيفه، توسط حزب سه نفري : ابوبكر، عمر و ابوعبيده جراح پي ريزي شد دانسته، و در صفحه ٥٠ آن كتاب يادآور شده اند: اگر حضرت زهرا(س) فقط دنبال به دست آوردن قطعه زميني به عنوان "نحله" يا "ميراث" بودند، قطعا از بين طرفداران و شيعيان حضرت علي (ع) افرادي را براي اداي شهادت و تكميل بينه نسبت به فدك پيدا مي‌كردند، ولكن هدف آن حضرت چيز ديگري بود. آنگاه در صفحه ٨٧ كتاب تأكيد كرده اند كه : حضرت زهرا(س) مبارزه خود را با حاكميت در شش مرحله تجلي دادند: ١: فرستادن نماينده پيش ابوبكر جهت مطالبه ميراث (اعم از فدك و غير آن)، و طرح فدك به عنوان ارث، قبل از طرح آن به عنوان نحله و بخشش بوده است . ٢: دخالت مستقيم و مذاكره تند با ابوبكر. ٣: ايراد خطابه معروف در مسجدالنبي ٦ در روز دهم رحلت پيامبر٦ . ٤: ايراد خطابه قاطع براي زنان مهاجر و انصار در بستر بيماري . ٥: مذاكره كوتاه و غضب آلود با ابوبكر و عمر هنگامي كه آنان به قصد عذرخواهي نزد آن حضرت آمده بودند، و اعلان مراتب غضب و ناراحتي خود از آنان . ٦: وصيت معروف آن حضرت مبني بر عدم رضايت نسبت به شركت و حضور مخالفان ايشان در مراسم تشييع و تدفين خود. شهيد صدر در رابطه با علت اين كه حضرت زهرا(س) آغازكننده نهضت شدند نه حضرت علي (ع)، در صفحه ٨٦ همان كتاب يادآور شده اند: "شروع قيام توسط حضرت زهرا(س) داراي دو عنصر مهم و مثبت بود: يكي جنبه هاي عاطفي قضيه، زيرا آن حضرت به دليل دختر پيامبر بودن قدرت بيشتري نسبت به تحريك عواطف مردم و تجسم خاطرات دوران پيامبر٦ داشت ; و ديگري جنبه سياسي آن، زيرا اگر حضرت علي (ع) شروع كننده مبارزه بودند، احتمال جنگ داخلي و شق عصاي مسلمين و شروع مبارزه مسلحانه با حاكميت وقت بسيار قوي بود." به نظر مي‌رسد علت اين كه حضرت علي (ع) پس از رسيدن به خلافت و قدرت فدك را تعقيب نكردند، همين باشد كه فدك سمبل مبارزه و دادن قدرت به دست اهلش بوده و بعد از رسيدن قدرت به اهلش ديگر نيازي به مبارزه بدان منظور نيست . ه' - نكته آخر اين است كه چرا حضرت امير(ع) پس از رسيدن به خلافت و قدرت، فدك را به اهلش برنگرداندند؟ با اين كه چند نفر از خلفا از جمله : عمر بن عبدالعزيز و مأمون آن را به بني هاشم برگرداندند. در اين رابطه نظراتي مطرح شده : ١: قاضي القضاة در كتاب "مغني" گفته است : از همين امر كه حضرت علي (ع) فدك را پس نگرفتند، معلوم مي‌شود ايشان در جريان محاجه حضرت فاطمه با ابوبكر شهادت نداده بودند كه فدك مربوط به فاطمه است وگرنه مي‌بايست به علم خود عمل كرده و آن را پس بگيرند. (شرح نهج البلاغة ابن ابي الحديد، ج ١٦، ص ٢٧٠). اما طبق منابع شيعه و سني اين ادعا باطل است، زيرا در آن منابع عنوان شهادت دادن حضرت علي (ع) و ام أيمن در مورد فدك مطرح شده است و جاي انكار نيست . ٢: مرحوم علامه مجلسي در "بحارالانوار"، (چاپ قديم، ج ٨، ص ١٤١ ; و چاپ جديد، ج ٢٩، ص ٣٩٥) باب مخصوصي را براي اين موضوع باز كرده، و در ابتدا رواياتي را كه مشتمل بر بيان علت پس نگرفتن فدك توسط حضرت امير(ع) است نقل كرده است . در بعضي از آنها از امام صادق (ع) نقل شده است كه چون خداوند پاداش ظالم و مظلوم را داده است، ديگر حضرت علي (ع) نخواستند اقدامي انجام دهند ... و در بعضي ديگر آمده : امامان براي حقوق مردم اقدام مي‌كنند ولي براي حقوق مربوط به خودشان تلاشي نمي كنند. سپس مرحوم مجلسي از قاضي القضاة اين احتمال را نقل كرده كه شايد به نظر شيعيان، علت اقدام نكردن حضرت امير(ع) مراعات تقيه بوده است ; و بحث مشروحي را پيرامون امكان تقيه امامان ايراد كرده است . ولي احتمال تقيه در اين مورد بعيد است ; زيرا هنگام حكومت حضرت امير(ع) در مقابل قدرت ايشان قدرت قابل توجهي جز معاويه نبوده است ; مگر اين كه گفته شود: چون ابوبكر و عمر در قضيه فدك دخالت داشتند، آن حضرت به خاطر بعضي مصالح نمي خواستند بر خلاف كار آنان اقدامي انجام دهند، و از اين جهت بسياري از احكام و برنامه هاي آنان را تغيير ندادند. و مرحوم سيد مرتضي در كتاب "شافي" همين امر را علت اقدام نكردن آن حضرت دانسته است . ٣: از نظريه هاي شهيد آيت الله صدر و مرحوم علامه مجلسي طاب ثراهما و نيز حضرت استاد مدظله در مورد فدك، كه مربوط به اهل البيت (ع) مي‌باشد، چنين استفاده مي‌شود: پيامبراكرم ٦ فدك را براي خالي نبودن دست اهل البيت (ع) در اختيار حضرت زهرا(س) گذاشتند تا پشتوانه مسأله خلافت و امامت اهل البيت (ع) باشد، و در حقيقت به وسيله فدك اهل البيت (ع) بتوانند در مسير احقاق حق خود مقاومت و پايداري كنند; بنابراين هنگامي كه حضرت امير(ع) به حكومت رسيدند، ديگر انگيزه اي براي تعقيب آن باقي نمي ماند.