علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - گزارشى از پايان نامه ها - هدايتى زاده نجف
گزارشى از پايان نامه ها
هدايتى زاده نجف
مقدمه
عصر ما را, به حق, مى توان عصر پژوهش هاى علمى پيشرفته ناميد و گسترش دانش و
تكنولوژى نوين و توانايى استثنايى بشر معاصر, در حل معضلات و مسائل مبتلا به
جامعه را, حاصل پژوهش خواند.
هر چه مسائل جامعه پيچيده تر باشد, لزوم انجام تحقيقات بارزتر خواهد بود و هر
چه دامنه تحقيقات گسترده تر گردد, لزوم سرمايه گذارى و تربيت و جلب نيروهاى محقق
و همچنين ايجاد تشكيلاتى منسجم و پويا به منظور برنامه ريزى, اداره و جهت دادن به
فعاليت هاى پژوهشى حياتى تر مى نمايد.
در جهان امروز, كشورهايى كه به استقلال ملى و اهداف توسعه جامعه خويش بها
مى دهند, در برنامه ريزىهاى استراتژيك و سياست گذارى علمى خود, پژوهش را در اولويت
نخست قرار داده اند.
حوزه و دانشگاه به عنوان برجسته ترين نهادهاى علمى و انسان ساز و مترقى در
كشور, رسالتى خاص در امر پژوهش برعهده دارند و اگر بپذيريم كه توسعه و پيشرفت
عمدتا زاده تلاش انسان هاست, تعالى و رشد جامعه در گرو توانايى و استعداد نيروهاى
تحصيل كرده اى است كه ثروت برجسته ملى و نيروى بالقوه اى محسوب مى گردند و
مى توانند متضمن رشد فرهنگى, سياسى, اجتماعى و اقتصادى ملت باشند.
موسسه آموزش عالى باقرالعلوم (ع) با نگرش فوق و رسالت:
١. رشد و تعالى در زمينه هاى علوم اسلامى ـ انسانى و ارتقاى آگاهى هاى علمى,
پرورش قدرت ابداع و روح تتبع و تحقيق و كارايى جامعه اسلامى ايران;
٢. تربيت نيروى انسانى متخصص با توجه به نيازهاى عينى جامعه اسلامى ايران;
٣. فراهم آوردن زمينه ها و امكانات آموزش, تحقيق و تبليغ در زمينه مسائل علوم
دينى و انسانى در حوزه هاى علميه;
دوره هاى آموزشى و پژوهشى مختلفى را براى روحانيون و طلاب حوزه هاى مقدس علميه
برنامه ريزى و اجرا نموده است كه با عنايات خاص الهى و توجهات حضرت ولى عصر(عج)
اولين گروه از دانشجويان رشته علوم سياسى در مقطع كارشناسى ارشد با دفاع از
پايان نامه فارغ التحصيل شده اند. پايان نامه به عنوان تإييد پايانى كار تحصيلى
دانشجو است و نشانگر فعاليت هاى منسجم و خلاق وى به حساب مىآيد كه با راهنمايى و
ارشاد استاد راهنما و استاد مشاور تكميل مى شود و به پايان مى رسد.
دانشجو در جلسه دفاعيه كه با حضور هيإت داوران, استادان, دانشجويان و
علاقمندان تشكيل مى گردد, بايد عصاره اى از آنچه را كه تتبع نموده است بيان كند.
در واقع او در اين جلسه طرح يك مسئله علمى و روش انجام و نتيجه گيرى كار خويش
را به معرض آزمايش نهايى مى گذارد.
اولين جلسه دفاعيه پايان نامه هاى دانشجويان رشته علوم سياسى, مقطع كارشناسى
ارشد موسسه در تاريخ ١٣٧٧/٨/٧ با حضور رئيس, معاون آموزشى ـ پژوهشى, مدير
پژوهش, استادان, دانشجويان و محققان و صاحب نظران با سخنان آيت الله معرفت,
استاد حوزه و دانشگاه, برگزار گرديد كه گزارش مشروح آن در ذيل مىآيد.
سخنان آيت الله معرفت
بسم الله الرحمن الرحيم. الحمدلله و السلام على عباد الذين اصطفى محمد و آله
الطاهرين.
يكى از مسائل اساسى و اسلامى, آشنايى با سياست است و مفاد حديث معروف ((من
اصبح و لم يهتم بامور المسلمين فليس منهم)) آن است كه روزانه, هر مسلمانى بايد
پيش از هر چيزى به امور مسلمين بپردازد; امور كه جمع است و به مسلمين اضافه شده
مقصود شئون عامه است. يعنى به جريانى كه مربوط به عامه مسلمين است بينديشد;
يعنى يك فريضه اسلامى است, تا اين حد كه اگر چنين نباشد ليس منهم; و اين اهميت
موضوع را مى رساند. لذا طبق اين حديث, آشنايى با جريانات سياسى روز از اهم فرايض
اسلامى به شمار مىآيد و اگر چنين نباشد, معنايش اين است كه مردم به امور جارى در
كشور بى تفاوتند. و اين رشد سياسى را پايين مىآورد; و برعكس, اگر اهتمام بورزند,
يعنى راديو گوش بدهند, روزنامه بخوانند, مسائل رسانه هاى عمومى را پيگيرى كنند و
واقعا مواظب باشند, دست كم در حد اطلاع كه در بالا چه مى گذرد, اين خودش بينش سياسى
ايجاد مى كند. اسلام مى كوشد تا آحاد امت از لحاظ بينش سياسى رشد كافى پيدا كنند و
لذا اگر ما بگوييم سياست ما برخاسته از دين ماست حقيقتى را گفته ايم, واقعيتى را
گفته ايم; نخواسته ايم مبالغه كنيم.
و آنچه در گذشته گذشت, بيشتر اين تفكر بود كه ((ما لنا و التداخل فى شئون
الدوله))؟ اصلا ما را چه به اين كه در شئون دولت دخالت كنيم؟ اين شعار غالب
كسانى بود كه اين طرز تفكر بر آن ها حاكم بود; يا اين كه صلاح ممكلت خويش خسروان
دانند, اين طرز تفكر معنايش اين است كه مردم بايد تماشاگر باشند. ولى اسلام
مى گويد خير; در مسئله نظارت بر رفتار دولت, پيغمبر مى فرمايد: اگر مردم نظارت
خود را بر رفتار دولتمردان انجام ندهند اين از موبقات است. مى فرمايد: سه چيز از
موبقات است, يعنى موجب هلاكت و از بين رفتن است; يكى ترك نصح ائمه المسلمين است.
اين ها را براى اين گفتيم كه نشان دهيم مسائل سياسى جزء برنامه هاى دينى ماست و
چه شايسته تر از اين كه حوزه اين كار را به عهده بگيرد. حوزه نگويد من فقط در
مسائل فقاهت كار مى كنم; درست است, حوزه در فقاهت كار مى كند, اما مگر سياست جزء
مسائل فقاهت نيست؟ پس اين بارقه حسنى را كه به دست افراد روشن ضميرى كه اين
موسسه نتيجه آن است به وجود آمده, بايد خيلى مغتنم بشماريم. هم بايد اساتيد
حوزه اهتمام كنند, هم اساتيد دانشگاه. چون بالاخره ملت ما همه مسلمان هستند و
اين مسئله پذيرفته نشده كه دين و سياست چيزى غير قابل تفكيك اند. اين را هم
دانشمندان دانشگاهى و علماى حوزه به طور قطع مى دانند. پس بايد دست به دست هم
بدهند و چنين نهادهايى را بارورتر كنند. ولى يك مقدارش بستگى دارد به خود
دانشجويان كه در اين موسسه شركت دارند; يعنى اين ها فكر نكنند كه اين دانشگاه يك
دانشگاه معمولى است. به عقيده من اين يك دانشگاه ويژه است, ويژگى خاصى دارد,
يعنى مى خواهد مسئله انسجام دين و سياست را تبلور دهد. پس اين بستگى به كوششى
دارد كه شماها انجام مى دهيد. در كلاس ها, در درس ها و مخصوصا در پايان نامه ها,
بايد سعى كنيد آبروى اسلام و آبروى حوزه حفظ شود. چون حوزه نهادى است كه مى خواهد
دين را به دنيا نشان دهد, خوب بخشى از دين, سياست است. چه بهتر كه از همين جا
ارائه شود. دانشگاهى كه صرفا براى سياست وضع شده, نمى تواند اين رسالتى را كه
اين دانشگاه به عهده گرفته, انجام دهد. پس بكوشيد كه اين خصيصه اسلامى را با
كوشش خود هر چه درخشنده تر, شكوفاتر و پربارتر انجام دهيد, تا انشإالله آمادگى
براى ظهور حضرت حجت حاصل بشود و ما خود را آماده آن روز كنيم.
والسلام عليكم و رحمه الله و بركاته
دفاعيه طلبه ـ دانشجويان
الف) كارشناسى ارشد
١) نجف لك زايى
در ادامه جلسه آقاى نجف لك زايى پايان نامه خود را تحت عنوان ((انديشه سياسى
محقق سبزوارى)) كه با راهنمايى دكتر حسين بشيريه و مشاوره آيت الله محمدهادى
معرفت تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در بررسى علت انتخاب
موضوع پايان نامه گفت: مراجعه به تاريخ گذشته در واقع بازگشت به گنجينه هاى
گرانبهاى فرهنگى و فكرى ماست كه با كمك آن ها مى توان آينده را با موفقيت بيشترى
سير نمود. ايشان در پاسخ به سوال اصلى ((انديشه سياسى محقق سبزوارى چيست؟)) گفت:
اين انديشه در پى پاسخگويى به ضرورت ها, معضلات و نيازهايى بوده است. و اين
فرضيه را ارائه داد; سبزوارى به رغم استفاده از انديشه هاى مسلط سياسى اجتماعى
پيشين, انديشه سياسى ويژه اى را شكل داده كه در اين پژوهش ((انديشه اصلاحى)) نام
گرفته است.
همچنين اين انديشه برخاسته از نابسامانى هاى عصر وى و تفكر لزوم اصلاح نظام
سياسى و تنظيمات دولتى بوده است, اين فرضيه با اين پيش فرضها شكل گرفته است كه
انديشه سياسى پيوسته پاسخى به مشكلات عصر انديشه پرداز است.
سازمان دهى پايان نامه شامل طرح كلى تحقيق, محقق سبزوارى و زمانه وى, جايگاه
روضه الانوار عباسى در طبقه بندىهاى انديشه سياسى اسلام, مبانى انديشه سياسى محقق
سبزوارى, جايگاه دولت در انديشه سياسى سبزوارى, رابطه فرد و دولت در انديشه
سياسى سبزوارى, اسباب زوال و بقاى دولت, انديشه اصلاحى در عصر صفوى و نتيجه
مى باشد.
همچنين در پيوست پايان نامه گزيده روضه الانوار عباسى و بخشى از مقدمه رساله
خلافيه آورده شده است. اين پايان نامه با امتياز عالى مورد تإييد هيإت داوران
قرار گرفت.
٢) محمد پزشكى
در ادامه جلسه آقاى محمد پزشكى پايان نامه خود را تحت عنوان ((شيوه حكومت
دينى در نظريه هاى معاصر ايران)) كه با راهنمايى دكتر حسين بشيريه و مشاوره
آيت الله محمدهادى معرفت تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى به
فضاى فكرىاى كه موجب شده است تا اين موضوع را انتخاب نمايد اشاره و سير انديشه
حكومت دينى از زمان مشروطه تا به امروز را بيان نمود.
ايشان در پاسخ به سوال اصلى ((نظريه عمومى حكومت در رهيافت دين ـ مردم سالارى
چيست؟)) اين فرضيه را ارائه داد:
رهيافت دين مردم سالار نظريه خاصى از حكومت ارائه نكرده است, بلكه عناصر
ده گانه نظريه هاى حكومت (معناى حكومت, ماهيت حكومت, ابعاد حكومت, ابزار حكومت,
پيش فرض هاى حكومت, ارزش هايى كه در حكومت هستند, شرايطى كه يك حكومت در آن به
وجود مىآيد, چگونگى توجيه حكومت, مكانيسم حمايت حكومت و شكل حكومت) را مورد
ارزيابى قرار مى دهد و آن ها را يا نمى پذيرد و يا با اصلاحاتى مى پذيرد.
آقاى پزشكى براى اثبات فرضيه خود به بررسى انديشه سياسى هفت نفر از
انديشمندان دينى دوره مشروطه و انقلاب اسلامى پرداخته و چهار مدل مشروطه دينى,
نخبه گرايى دينى, قانونى در رهيافت دينى ـ مردم سالارى و قانونى امام (ره) در
رهيافت دين سالارى را مورد چالش قرار داده و در نهايت, مدل مشاركت دينى را به
عنوان پنجمين مدل حكومت دينى ارائه مى دهد.
سازمان دهى پايان نامه شامل طرح كلى پژوهش, سرشت حكومت دينى, خاستگاه حكومت
دينى, روش حكومت دينى, شيوه حكومت دينى و نتيجه گيرى موضوعى مى باشد. اين پايان
نامه با امتياز خيلى خوب مورد تإييد هيإت داوران قرار گرفت.
ب) كارشناسى
اين موسسه به منظور نيل به اهداف و آرمان هاى خود با اخذ مجوز از شوراى عالى
برنامه ريزى وزارت فرهنگ و آموزش عالى, پايان نامه را براى دانشجويان مقطع
كارشناسى نيز لازم و اجبارى نموده است كه تاكنون شش نفر از اين طلبه ـ دانشجويان
موفق به دفاع از پايان نامه خود شده اند. در ادامه, گزارش جلسات دفاعيه طلبه ـ
دانشجويان دوره كارشناسى نيز كه قبلا انجام شده است, ارائه مى گردد.
١) حسن نوربخش
آقاى حسن نوربخش پايان نامه خود را با عنوان ((مشاركت سياسى در نظام سياسى
اسلام)) كه با راهنمايى حجت الاسلام و المسلمين داود فيرحى و مشاوره دكتر سيدرحيم
ابوالحسنى تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در پاسخ اصلى
((الگوى مشاركت سياسى درنظام سياسى اسلام چيست؟)) اين نتيجه را مى گيرد: نظام
سياسى اسلام با ساختار ولايت فقيهى مشاركت سياسى ويژه اى را مى طلبد كه با مبانى
انسانى و اسلامى سازگارى و توافق بيشترى دارد. مشاركت سياسى در نظام سياسى اسلام
عبارت است از فعاليت عموم مردم به منظور تإثيرگذارى و نفوذ در تصميمات سياسى
كه همراه با انگيزه هاى دينى و مذهبى بوده و منبعث از عناصر مشاركتى همچون امر
به معروف و نهى از منكر, شورا, نصيحت ائمه مسلمين و بيعت, كه در تعاليم اسلامى و
نظام سياسى اسلام پيش بينى شده است.
سازمان دهى پايان نامه شامل طرح تحقيق, كليات, اشكال مشاركت سياسى, تحليل
عناصر مشاركت سياسى در نظام سياسى اسلام, رابطه فرد و دولت در نظام سياسى اسلام و
نتيجه تحقيق مى باشد. اين پايان نامه با امتياز خوب مورد تإييد هيإت داوران
قرار گرفت.
٢) مهدى عباسى
آقاى مهدى عباسى پايان نامه خود را با عنوان ((مصالح ملى و اصول سياست خارجى
دولت اسلامى)) با راهنمايى آقاى محمد ستوده آرانى و حجت الاسلام و المسلمين محمد
جواد ارسطا, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در پاسخ به سوال اصلى ((اصل كلى
حاكم بر روابط برون مرزى دولت اسلامى چيست؟)) اين فرضيه را ارائه داد: ((اصل كلى
حاكم بر روابط برون مرزى و سياست خارجى دولت اسلامى مصالح ملى آن است)) و نتيجه
گرفت كه مكتب اسلام دينى است بر اساس مصالح, و عقل نيز نهايتا بايد با استفاده
از يافته هاى خود و ملاحظه شرايط, در چارچوب شرع به تشخيص مصالح اقدام نمايد.
سازمان دهى پايان نامه شامل مقدمه, مفاهيم, اصول سياست خارجى, مصالح ملى و
نتيجه گيرى مى باشد. اين پايان نامه با امتياز عالى مورد تإييد هيإت داوران
قرار گرفت.
٣) غلامرضا ضابطپور
آقاى غلامرضا ضابطپور پايان نامه خود را با عنوان ((نقش روحانيت در دوران
صفويه)) كه با راهنمايى دكتر سيدرحيم ابوالحسنى و مشاوره حجت الاسلام و المسلمين
داود فيرحى تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در پاسخ به سوال
اصلى ((رابطه روحانيت با دستگاه سلطنت در دوره صفويه چگونه بوده است؟)) اين
فرضيه را ارائه داد: ((بين روحانيت و دستگاه سلطنت رابطه متقابل بوده است و
روحانيت درصدد كنترل دستگاه سلطنت جهت رعايت حدود مذهبى و اصول سياسى اسلامى بوده
است.)) و نتيجه گرفت كه دستگاه سلطنت براى پيشبرد اهداف سياسى خود, به علما
نياز جدى پيدا كردو از طرف ديگر علما نيز براى تبليغ و اشاعه مذهب تشيع وارد
دستگاه سلطنت شدند.
سازمان دهى پايان نامه شامل مقدمه, سابقه, قدرت و مذهب صفويه, ساختار و سياست
صفويه, رابطه روحانيت و سلطنت در دوره صفويه, شيوه ها و مكانيزم نظارت و كنترل و
نتيجه گيرى مى باشد.
اين پايان نامه با امتياز عالى مورد تإييد هيإت داوران قرار گرفت.
٤) محمود على پور
آقاى محمود على پور پايان نامه خود را با عنوان ((نقش روحانيت در دوره قاجار))
كه با راهنمايى دكتر سيدرحيم ابوالحسنى و مشاوره آقاى سيدحسين فلاح زاده تنظيم
كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در پاسخ به سوال اصلى ((آيا روحانيت
موجب مطلقه شدن قدرت قاجار شده است؟)) اين نتيجه را گرفت كه ((در عصر قاجار هر
چند دولت با كسب مشروعيت و مطرح شدن مسائلى چون ((ظل الله بودن شاه)) و ((واجب
الاطاعه بودن شاه)) از جانب برخى علما, به قدرت مطلقه دست يازيده بود, اما علما
نيز با ارائه تئورى اذن, قدرت مطلقه دولت را محدود مى نمودند و با ايفاى نقش در
مواردى چون جنگ ايران و روس, ماجراى گريبايدوف و جنبش تنباكو, به عنوان گروه ذى
نفوذ عمل مى كردند.))
سازمان دهى پايان نامه شامل ديباچه, سلسله قاجاريه, ساختار اجتماعى و سياسى
دوره قاجار, حكومت و پادشاهى از ديدگاه روحانيت عصر قاجار, ارتباط روحانيت با
دستگاه سلطنت و نتيجه گيرى مى باشد.
اين پايان نامه با امتياز عالى مورد تإييد هيإت داوران قرار گرفت.
٥) عباس حيدرى بهنوئيه
آقاى عباس حيدرى بهنوئيه پايان نامه خود را با عنوان ((نظام سياسى از ديدگاه
فارابى)) كه باراهنمايى حجت الاسلام والمسلمين داود فيرحى و مشاوره آقاى عليرضا صدرا
تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در پاسخ به سوال اصلى
((ساختار نظام سياسى فارابى با نظام سياسى افلاطون شباهت بيشترى دارد يا با نظام
سياسى شيعه؟)) اين فرضيه را ارائه داد: ((نظام سياسى فارابى ساختار و كاركردى
همانند نظام سياسى شيعه دارد))ونتيجه گرفت كه هدف اساسى فارابى ازسيستم سياسى خاص
(مدينه فاضله), تحصيل سعادت دنيوىواخروىانسان است و مخازن اين سيستم همان منابع
دينى و اسلامى است.
سازمان دهى پايان نامه شامل طرح كلى, مدل تحليل سيستمى, ساختار نظام سياسى از
ديدگاه فارابى, كاركرد نظام سياسى از ديدگاه فارابى و نتيجه گيرى مى باشد.
اين پايان نامه با امتياز عالى مورد تإييد هيإت داوران قرار گرفت.
٦) محمد مهدى امامى
آقاى محمد مهدى امامى پايان نامه خود را با عنوان ((قدرت سياسى در
نهج البلاغه)) كه با راهنمايى حجت الاسلام والمسلمين داود فيرحى و مشاوره حجت الاسلام
والمسلمين محمدجواد ارسطا تنظيم كرده بود, مطرح و به دفاع از آن پرداخت. وى در
پاسخ به سوال اصلى ((آيا ساختار قدرت سياسى در نهج البلاغه ساختار الهى ـ مردمى و
يا مردمى و يا الهى مى باشد؟)) اين فرضيه را ارائه داد: ((قدرتى مورد قبول حضرت
على (ع) است كه ساختار الهى ـ مردمى داشته باشد.))
سازمان دهى پايان نامه شامل طرح تحقيق, چارچوب نظرى در باره قدرت سياسى, مردم,
حكومت, سرزمين, حاكميت و نتيجه گيرى مى باشد.
اين پايان نامه با امتياز خوب مورد تإييد هيإت داوران قرار گرفت.