علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - نمايه حديثى سيره سياسى امام على - سلطان محمدى ابو الفضل

نمايه حديثى سيره سياسى امام على
سلطان محمدى ابو الفضل


مقدمه
زندگى اميرالمومنين حضرت على (ع) از ابعاد مختلف قابل مطالعه و بررسى است. يكى از اين ابعاد, زندگى و سيره سياسى ايشان به ويژه دوران پنج ساله حكومت آن حضرت است.
دوره كوتاه خلافت امام على يكى از نقاط عطف در تاريخ اسلام و از درخشان ترين دوران تاريخ بشر است, كه در آن والاترين ارزش ها و فضيلت هاى انسانى به دست مردى الهى به ظهور رسيده, مانند عدالت خواهى, مساوات, زهد و ساده زيستى, سازش ناپذيرى با دشمنان, شجاعت و دلاورى در عرصه جنگ و جهاد, مبارزه با گروه هاى بيعت شكن (ناكثين) و فرقه ستم پيشه (قاسطين) و دسته منحرف از راه حق (مارقين).
طليعه اين نوشتار را دو مورد از سخنان امام على (ع), يكى پيش از بيعت مردم با ايشان و ديگرى پس از بيعت و خلافت ايشان, قرار مى دهيم:
١. حضرت على در پى اشتياق مردم براى بيعت با ايشان, درباره اوضاع دينى و سياسى ـ اجتماعى دوران خود و نيز درباره خواست مردم در خصوص بيعت با آن حضرت و برنامه هاى اجرايى خود در صورت دست يابى به خلافت چنين فرمود:
دعونى والتمسوا غيرى, فانا مستقبلون إمرا له وجوه وإلوان, لاتقوم له القلوب, ولاتثبت عليه العقول, وإن الافاق قد إغامت, والمحجه قد تفكرت, واعلموا ان إجبتكم ركبت بكم ما إعلم, ولم إصغ الى قول القائل وعتب العاتب, وان تركتمونى فإنا كإحدكم, ولعلى إسمعكم وإطوعكم لمن وليتموه إمركم, وإنا لكم وزيرا خير لكم منى إميرا;(٢)
مردم, مرا واگذاريد, و از ديگرى اين كار را طلب كنيد; ما به كارى روى آورده ايم كه آن را چهره ها و رنگ هاى گوناگون است كه دل ها بر آن استوار نمى ماند, و عقل ها زير بار آن نخواهند رفت. همانا آفاق را ابر سياه (ظلم و ستم و بدعت) فرا گرفته و راه راست ناشناخته گشته است. بدانيد اگر من دعوت شما را بپذيرم, طبق آنچه خود مى دانم رفتار خواهم كرد و به سخن گوينده و به سرزنش توبيخ كنند گوش نخواهد داد, و اگر مرا واگذاريد مانند يكى از شما هستم و بسا كسى را كه به كار خود, ولايت دهيد, فرمان او را شنواتر و فرمانبردارتر از ديگران باشم, و اگر شما را وزير باشم, بهتر كه شما را امير باشم.
٢. بعد از آن كه امام على (ع) اصرار مردم را ديد و در مقابل آن احساس مسووليت كرد و آشكارا در مسجد با مسلمانان بيعت نمود, در اولين خطبه خود بعد از بيعت چنين فرمود:
ان الله تعالى إنزل كتابا هاديا بين فيه الخير و الشر, فخذوا نهج الخير تهتدوا, و اصد فواعن سمت الشر تقصدوا, الفرائض الفرائض, إدوها الى الله تودكم الى الجنه, ان الله حرم حراما غير مجهول وإحل غير مدخول, و فضل حرمه المسلم على الحرم كلها, و شد بالاخلاص و التوحيد حقوق المسلمين فى معاقدها, فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه ويده الا بالحق ولايحل اذى المسلم الا بما يجب,... اتقوا الله فى عباده و بلاده, فإنكم مسوولون حتى عن البقاع و البهائم, و إطيعوا الله و لاتعصوه, اذا رإيتم الخير فخذوا به, و اذا رإيتم الشر فإعرضوا عنه;(٣)
خداى تعالى كتاب (قرآن كريم) را فرستاد كه راهنماست. در آن نيك و بد را بيان فرمود. پس راه نيك را پيش گيريد تا هدايت شده راه ببريد, و از جانب بدى دور گيريد, تا در ميان راه راست راه برويد. واجبات را به جاى آوريد, آنها را براى خدا به جاى آوريد, تا شما را به بهشت برساند. خداوند چيزى را كه نامعلوم نيست حرام گردانيد, و آنچه را كه عيب و نقصى در آن يافت نمى شود حلال فرمود, و احترام مسلمان را بر همه حرمت ها فزونى داد, و به سبب اخلاص و توحيد, حقوق مسلمانان را در مواضع خود به هم ربط داده است; پس مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دست او سالم و آسوده باشند, مگر اين كه از روى حق باشد, و زيان به مسلمان حلال نيست, مگر آنچه را كه خداوند واجب فرموده است... از خدا بترسيد درباره بندگان و شهرهاى او, زيرا از شما مى پرسند, حتى از زمين ها و چهار پايان, و خدا را فرمان بريد و او را نافرمانى نكنيد, و هر گاه نيكى را ديديد, آن را دريابيد و هرگاه بدى را ديديد از آن دورى كنيد.
در اين خطبه محيط بودن ديانت بر سياست كاملا مشهود است; اما سرانجام, عدالت خواهى, حق طلبى, رعايت تساوى حقوق همه مردم, عرب و عجم و شريف و وضيع, در تقسيم بيت المال باعث سلب حمايت عرب از اميرالمومنين گرديد, زيرا امام با روسا و امراى قبايل آن گونه كه پادشاهان رفتار مى كردند برخورد نمى كرد, مى كوشيد تا كسى را با بذل بيت المال به سوى خود متمايل نسازد. برخلاف رقيب عنود آن حضرت, معاويه كه مردم را از راه هاى مختلف به سوى خود دعوت و جذب مى كرد; از اين رو مردم على (ع) را واگذاشته و به معاويه پيوستند. گر چه آغاز و فرجام حكومت امام على كوتاه بود, ليكن همان حكومت پنج ساله, نمونه اى كامل از حكومت حق, دولت كريمه و حكومت ابرار و نيكان بر روى زمين بود كه الگوى حاكمان و كارگزاران اسلامى در طول تاريخ اسلام گرديد.

راهنماى استفاده از فهرست راهنما
فهرست حاضر, بر اساس بزرگ ترين منبع حديثى شيعه يعنى كتاب بحارالانوار فراهم آمده است. گفتنى است كه نگارنده تمام ١١٠ جلد بحارالانوار را مطالعه و بررسى كرده و همه موضوعات سياسى آن را استخراج نموده و در بيش از پنج هزار فيش نمايه سازى كرده است. سيره سياسى امام على يكى از ده ها موضوع سياسى است كه از ٣٤ جلد اين اثر ارزشمند براى مقاله حاضر انتخاب گرديده است. مطالب مطروحه بر اساس احاديث بحارالانوار و بيان هاى مولف آن ارائه شده و در ستون مخصوص شماره حديث و يا بيان مولف قيد گرديده است.
در اين نوشتار مطالب و سرفصل هاى مهم سيره سياسى امام على مورد اشاره قرار گرفته است. با مطالعه اين فهرست با شيوه هاى حكومتى و سيره سياسى اميرالمومنين در قالب عناوين ذيل با استناد به منابع حديثى آشنا مى شويم. برخى از موضوعات مذكور در اين فهرست عبارتند از:
١. چرا و چگونه حضرت على حكومت را پذيرفت؟
٢. ملاك هاى گزينش كارگزاران از ديدگاه على (ع);
٣. بخش هاى مهمى از دستورالعمل هاى على (ع) به كارگزاران حكومتى نظير عهدنامه مالك اشتر;
٤. آداب معاشرت مردم با حاكم;
٥. توصيه هاى آن حضرت براى بهبود جامعه;
٦. دستورالعمل هاى آن حضرت درباره آداب جهاد و آيين جنگ;
٧. نظارت شديد بر اعمال كارگزاران;
٨. بهره جستن از مشورت مشاوران قابل اعتماد در عزل و نصب واليان;
٩. نظارت جدى بر حفظ بيت المال, تقسيم عادلانه و مساوى آن در بين مردم;
١٠. برخورد شديد با سوء استفاده كنندگان از بيت المال;
١١. عدم استفاده شخصى از بيت المال;
١٢. عدم استفاده از بيت المال در جذب اشراف به سوى خود;
١٣. جلوگيرى از استفاده نزديكان و خويشان خود از بيت المال;
١٤. ساده زيستى غير قابل توصيف آن حضرت در دوران حكومت;
١٥. توجه به ضعيفان, مستمندان و يتيمان;
١٦. رسيدگى شخصى به مشكلات و امور جزئى مردم;
١٧. شدت و سرعت در اجراى حدود الهى;
١٨. توجه به بازار مسلمانان و موعظه بازاريان;
١٩. اجتناب از خودستايى و ثناگويى ديگران;
٢٠. اشارات متعدد به چند واقعه مهم دوران امام على از قبيل:
الف) كيفيت رفتار آن حضرت با خلفاى قبل از خود;
ب) واقعه قتل عثمان و موضع حضرت در قبال آن;
ج) واقعه بيعت مردم و انتخاب آن حضرت به خلافت;
د) جنگ جمل;
ه') جنگ صفين;
و) واقعه حكميت و جنگ نهروان.

در صورت نياز به فهرست و جدول بندى (كدبندى موضوعات مطرح شده در نمايه حديثى (سيره سياسى امام على عليه السلام)) به اصل مجله مراجعه فرمائيد.
$$پى نوشت :
١ـ حجه الاسلام والمسلمين ابوالفضل سلطان محمدى, پژوهشگر پژوهشكده انديشه سياسى اسلام.
٢ـ نهج البلاغه, ترجمه و شرح فيض الاسلام, خطبه ٩١, ص ٢٧١.
٣ـ همان, خطبه ١٦٦, ص ٥٤٤.
$$فهرست منابع ١. محمد باقر مجلسى, بحار الانوار (بيروت, موسسه وفإ).در تهيه اين فهرست تمام مجلدات بحارالانوار مورد مطالعه و بررسى قرار گرفته است و ((سيره سياسى امام على(ع))) يكى از ١٧٠ موضوعى است كه در فهرست جامع (انديشه سياسى در بحار الانوار) توسط نگارنده در واحد انديشه سياسى مركزمطالعات و تحقيقات اسلامى دفتر تبليغات حوزه علميه قم تهيه و تدوين شده است.٢. نهج البلاغه, ترجمه و شرح فيض الاسلام.