پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - آسيبشناسى ارتباطات اينترنتى - احمدی زهرا
آسيبشناسى ارتباطات اينترنتى
احمدی زهرا
چكيده:
اينترنت و فضاى مجازى، به لحاظ كاركردشناسى، فضايى چند بعدى است كه مىتواند همزمان اثرات مختلفى را در حوزه روانى، تربيتى، اخلاقى و در يك جمله در جنبههاى مختلف زندگى افراد بر جاى بگذارد.
به همين لحاظ، شناخت ويژگىهاى موثر اين پديده تكنولوژيك سبب گسترش برنامه ريزى جهت كاستن از اثرات نامطلوب و افزايش بهره بردارى از ويژگىهاى مثبت آن مىگردد. نوجوانان و جوانان به دليل موقعيت سنّى، اولا: تمايل بيشترى به تكنولوژىهاى مدرن نشان مىدهند؛ ثانيا: از پديدههاى اطراف خود، به خصوص پديدههاى مدرن زودتر و بيشتر متأثّر مىشوند؛ و ثالثاً : رفتارهاى خود را متناسب با موقعيتهايى كه در آن قرار مىگيرند، تغيير مىدهند.
اينترنت يا فضاى مجازى، متشّكل از حدود ٨ ميليارد سايت است، كه از جمعيت كنونى جهان بيشتر مىباشند. بنابراين، در اين فضاى گسترده و بى نهايت، انواع مختلفى از اطلاعات در اشكال مختلف متن، صوت، تصاوير ويدئويى، عكس و ... موجوداند، كه از تنّوع بى نظيرى برخوردار مىباشند. اين تنوع، از حوزههاى علمى تا مذهب و سرگرمى و از آنجا تا ترويج خشونت و ترور و پورنوگرافى و آزار كودكان گسترانيده شده و به همين دليل، سوالى كه مطرح مىشود، اين است كه آيا فضاى مجازى براى جوانان به خودى خود فضايى خطرناك و خطرساز است، يا مفيد و موقعيّت ساز.
بر اين اساس، فرضيه اى طراحى مىشود كه معتقد است: فضاى اينترنت متاثّر از نحوه استفاده از آن است، كه اثرات خود را آشكار مىسازد و در مورد جوانان و نوجوانان، نحوه هدايت، كنترل و نظارت بر آنان مىباشد، كه سبب ساز تاثير مثبت يا منفى آن مىگردد.
مقدمه:
شبكه جهانى اينترنت، يكى از مهمترين نوآورىهايى است كه بعضى از نظريهپردازان براى تأكيد بر اهميت آن، تأثيرات اين بزرگراه عظيم اطلاعاتى را مشابه با تأثيرات اختراع چاپ بر زندگى انسانها ذكر كردهاند (محسنى، ١٣٨٠: ٢٠). اينترنت، منتقل كننده ميليونها پيام است؛ پيامهايى كه بر ارزشها، نگرشها و هويت فرهنگى كاربران آن در سطح خرد و بر نظام فرهنگى و سياسى در سطح كلان تأثير مىگذارد. اين شبكه، از جنبههاى گوناگون علمى، فرهنگى، اقتصادى و سياسى قابل بررسى است. از بعد فرهنگى، اين شبكه با تأكيد بر مطالعه ارزشهاى سياسى به عنوان بخشى از فرهنگ سياسى و به ويژه با شيوههاى علمى، اولين گام درجهت برنامهريزى صحيح براى مديريت تغييرات فرهنگى و سياسى و جلوگيرى از تغييرات ناموزون در نظام اجتماعى است. به نظر جانسون، فناورى يكى از عوامل تغيير اجتماعى است، كه از طريقِ ارتباط با اجزاى مختلف در درون نظام اجتماعى جوامع مختلف، به ويژه از طريق خرده نظام فرهنگى، موجب تغييراتى در نظام شخصيتى افراد در سطح فردى و نظام سياسى در سطح كلان مىشود . ظهور شبكه جهانى اينترنت به عنوان يكى از برجستهترين فناورىهاى ارتباطاتى و اطلاعاتى، نمايانگر پيشرفت فناورانه انسان امروزى است، كه نقش آن در ايجاد و تغييرات اجتماعى و به ويژه تغييرات ارزشى، غيرقابل چشمپوشى است. در راستاى همين تغييرات است كه به وجود آمدن واقعيتهاى نمادين در فضاى سايبر اينترنتى، زمينه لازم را براى شكلگيرى جوامع جديد سايبرى فراهم ساخته است.
فضاى آزاد اينترنتى، محّل حضور ميليونها كنشگر اينترنتى است كه مىتوانند با تفسيرهاى نمادين در اينترنت: ١. به كنش فردى و جمعى متقابل بپردازند؛ ٢. در اجتماعات مجازى حضور سايبرى داشته باشند؛ ٣. گروه مجازى تشكيل بدهند؛ ٤. با افراد ديگرى كه از اينترنت استفاده مىكنند، به بحث آزاد در مورد موضوعات گوناگون بپردازند و در نهايت، از اطلاعات و اخبار موجود در سايتهاى اينترنتى به صورت گزينشى و بدون داشتن محدوديتهاى رسانههاى ديگر -كه بر خلاف اينترنت- عمدتاً يك سويه اند، استفاده كنند (جلالى، ١٣٧٩: ٩٦).
اينترنت، با وجود گستردگى و پيچيدگىاش، رسانهاى بسيار شخصى و خصوصى است. اينترنت از طريق پست الكترونيكى، ارتباط بين فردى از راه گروههاى بحث و مانند آن (كه ممكن است كاملاً آزاد، يا محدود به اعضا باشد) گفتوگو و تبادل نظر را تسهيل مىكند، و نيز دسترسى يك به چند به اطلاعات را - عمدتاً از طريق وب- ممكن مىسازد. اما حتى هنگامى كه اينترنت به صورت مدل يك به چند عمل مىكند، داراى قابليتى است، كه اساساً آن را از ديگر رسانههاى گروهى متمايز مىكند. اين كه همواره داراى پتانسيل تعاملى است، همين قابليت تعاملى است كه زمينههاى تغييرات اجتماعى و اقتصاديِ متعاقب را براي آن فراهم ميكند (دارنلي، ١٣٨٤: ٤٧)
رايج ترين موارد استفاده از اينترنت
١- استفاده از اطلاعاتِ گوناگون موجود در شبكهها؛ ( به منظور انجام فعاليتهاى علمى و پژوهشى و دسترسىبه كتابها و منابع كتابخانه اى )
٢- انجام امور ادارى و تجارى؛
٣- برقرارى ارتباط با سايرين به شيوههاى گفتارى، نوشتارى و تصويرى؛ ( چت ، ايميل و مكالمه تلفنى )
٤- بهره مندى از برنامههاى راديويى و تلويزيونى؛
٥- آموزش از راه دور؛ ( آموزش در خانه )
٦- امروزه اينترنت در عرصههاى مختلف علمى، آموزشى، زندگى اقتصادى؛ مثل شغل و امور بازرگانى و نيز زندگى اجتماعى و فرهنگ جامعه نقش بارزى ايفا مىكند.
اينترنت و جوانان و نوجوانان
اينترنت، وسيله اى است كه همانند همه ابزارهاى ديگر، جنبههاى مثبت و منفى دارد و قضاوت ما درباره آن، به نوع استفاده كاربران بستگى دارد. اين پديده، على رغم اين كه فرصتهاى مناسبى؛ از قبيلِ دست يابى به اطلاعات فراوان مورد نياز، توسعه و توليد دانش براى ما فراهم مىآورد، تهديدهايى را نيز متوجه ما مىكند و از آنجا كه بيشترين كاربران آن را نوجوانان و جوانان تشكيل مىدهند، استفاده نادرست از آن مىتواند نيروى پويا، كارآمد و در نهايت، نظام اداره كشور را تهديد كند. بنابراين، لازم است هر چند مختصر و فهرست گونه، برخى از تهديدها را مورد توجه قرار دهيم و ديگران را به بررسىهاى جدى تر و تحقيقات ارزنده تر در ابعاد مختلف و در آينده اى نه چندان دور فراخوانيم.
استفاده نادرست از اينترنت دو وجه متمايز دارد:" يكى اين كه كاربران در هدفمندى و ميزان استفاده از آن تابع ضابطه و قاعده اى نباشند كه در اين صورت جوانان و نوجوانان عادت مىكنند، اوقات فراغت خود را به بيهودگى و بدون برنامه ريزى بگذرانند و اين تصّور در ذهن آنها شكل مىگيرد كه نهايت زندگى، چيزى جز بازى و سرگرمى و كام جويى نيست و وجه دوم، نوع بهره بردارى از آن و مراجعه به سايتهايى است كه موارد ناهنجار و غير اخلاقى را ترويج مىكنند، كه از اين طريق، هم هوّيت ملى فرد را مورد هجوم قرار مىدهند و هم به تخريب شخصيت اجتماعى و حوزه روانى او مىپردازند." (آثار رفتارى اينترنت بر جوانان، ١٣٨٨/٠٩/٢٢)
همانطور كه در بالا گفته شد، اينترنت استفادههاى گوناگون و فراوانى دارد، لذا اين كه جوانان و نوجوانان هنگام اتصال به اينترنت و ورود به صفحات اينترنتى به دنبال چه محتوايى مىگردند، كاملا با محتواى سرچ شده توسط بزرگسالان متفاوت است.
بدون شك، ميليونها جوان در حال حاضر از اينترنت استفاده مىكنند و هر سال ميليونها نفرِ ديگر به جمع آنان اضافه مىشود. در شبكه جهانى، سايتهاى بسيارى كه هدف آنها جذب و جلب توجه كودكان و نوجوانان به مسائل آموزشى و سرگرمى است، به فعاليت مشغول هستند.
بر خلاف چنين رشد عظيمِ اجتماعى، تحقيقات بسيار كمى در مورد چگونگى استفاده نوجوانان از سايتهاى اينترنت انجام شده است. نتيجه پژوهشهاى جاكوب نلسون با عنوان "مطالعات استفاده كنندگان ١٣ تا ١٧ ساله از اينترنت"، كه در سايت /twww.useit.com//:http قرار دارد، نشان مىدهد، كه دليل عمده استفاده نوجوانان از اينترنت در موارد ذيل خلاصه مىشود:
- انجام تكاليف و پروژههاى درسى كه از طرف معلم به آنها محول شده است؛
- گذراندن اوقات فراغت با مسائل گوناگونى كه مورد علاقه آنهاست؛
- سرگرمى و وقت گذرانى؛ شامل گوش كردن، دانلود موزيك ، بازىهاى كامپيوترى و خواندن اخبار هنرى و ورزشى؛
- تحقيق در مورد بهداشت و سلامت فردى، كه از در ميان گذاشتن آن با ديگران خجالت مىكشند؛
- يافتن قيمت اجناس و اقلامى كه در آينده تصميم و يا آرزوى خريدِ آن را دارند. (شبكه اطلاعات فنآورى ايران، ١٣٨٩/٠٨/٠٥)
بررسى نتايجى كه در تحقيق جاكوب نلسون ديده مىشود، نشان مىدهد كه نوجوانان اكثر وقت خود در وبگردىرا متّوجه حضورى سرگرم كننده مىكنند و به همين جهت به جز در مورد اول كه درصد كمى از وقت جوانان و نوجوانان به هنگام حضور در اينترنت را تشكيل مىدهد، در باقى موارد، به دنبال موارد سرگرم كننده و اكثراً جذاب و رنگارنگ موجود در اينترنت هستند.
بنابراين، مىتوان مضرات حضور فعال جوانان در اينترنت را به چند بخش تقسيم و سپس به تفصيل در خصوص آنان سخن گفت. از مهم ترين مسائلى كه براى جوانان و نوجوانان تهديد محسوب مىشود، مىتوان به اعتياد به اينترنت، ورود به سايتهاى هرزه نگارى و پورنوگرافى، آشنايى با محتواهايى كه مقتضاى سنِّ جوانى و نوجوانىنيست، حضور در سايتهاى مشّوق و مروّج مواد مخدر و روانگردان و دعوت به آنها، دعوت شدن به اتخاذ تصميمات و رفتارهاى مخالف با عرف و متضاد با ارزشهاى جامعه، شبيهِ دعوت به خودكشىِ دسته جمعى و ... اشاره كرد.
اعتياد به اينترنت
اختلال اعتيادِ اينترنتى، نوع اختلال روان شناختى اجتماعى است كه از مشّخصههاى آن كناره گيرى اختلالات عاطفى و از هم گيسختگى روابط اجتماعى است. به هر حال، پديده اعتياد اينترنتى هم زمان با افزايش دسترسىروزانه مردم به منابع آن لاين شايع تر مىشود. اعتياد اينترنتى، انسانها را به افرادى رها شده تبديل كرده و بر روابط اجتماعى آنها تاثير مىگذارد.
افرادى؛ همچون "يونگ" و ساير روان شناسان معتقدند كه زياده روى در استفاده از اينترنت مىتواند براى سلامت فكرى و فيزيكى شخص خطرناك باشد. اعتياد به اينترنت، كاركرد انطباقى شخص را مختل مىكند و اگر شخصى به اينترنت معتاد شود، كاركردهاى وى غير انطباقى مىشوند. متخصّصان در زمينه آسيب شناسى، محدودترين تعريف را براى طبقه بندى استفاده از اينترنت ارائه مىدهند، به طورى كه چنانچه فرد در هفته ٢ تا ٣ ساعت از اينترنت استفاده كند، يك كاربر معمولى و چنانچه ميزان استفاده او از اينترنت به ٥٨ ساعت و يا بيشتر برسد، كاربرى است كه بايد مورد بررسىهاى آسيب شناسى قرار گيرد. علايم اختلال اعتياد اينترنتى عبارتند از: مشكلات ميان فردى و يا مشكلات به هنگام كار يا مطالعه، ناديده گرفتن مسئوليتهاى مربوط به دوستان خانواده كار و يا مسئوليتهاى فردى، كناره گيرى پس از دست شستن از اينترنت، كج خلقى به هنگام تلاش براى دست كشيدن از اينترنت، آن لاين ماندن بيش از زمان برنامه ريزى شده، دروغ گفتن يا مخفى نگه داشتن زمان واقعى كار با اينترنت، كاهش فعاليت فيزيكى، بىتوجهى به سلامت شخصى و بى خوابى يا كم خوابى و...
از طرفى ديگر افراد در صورت استفاده از اينترنت، نه تنها رفتارهايى متفاوت با الگوهاى رايج در جامعه از خود نشان مىدهند، بلكه نوع تفكرشان نيز با اكثريت افراد جامعه متفاوت مىشود. اين گونه افراد فكر مىكنند كه اينترنت تنها جايى است كه آنها در آن احساس خوبى نسبت به خود و جهان اطراف دارند. افرادى كه دچار اعتياد به گپ زدن و گفت و گوى اينترنتى مىشوند، معمولا بيش از حدّ درگيرِ روابط اينترنتى اند و احتمال اين كه به مسائل غير اخلاقى نيز آلوده شوند بالاست. دوستى اينترنتى خيلى سريع، اهميّت و جايگاهِ روابط خانوادگى و دوستان قديمى را مىگيرد، كه اين اعتياد در اكثر موارد منجر به شكست ازدواجها و بى ثباتى در روابط خانوادگى مىشود. از زمره عوامل موجد و يا مانع اعتياد اينترنتى در ميان نوجوانان و جوانان، نظارت و كنترلى است كه والدين بر استفاده فرزندان از اينترنت اعمال مىكنند. مسئله اى كه بارز است اين است كه معمولا خانوادهها نگاهى متعادل و منطقى پيرامون استفاده فرزندانشان از اينترنت نداشته و سياست كاملا يك سويه نسبت به اين موضوع در پيش مىگيرند، به طورى كه براساس نتايج يونگ در سال ١٣٧٧ معمولا والدين دربرخورد با استفاده فرزندانشان از اينترنت مايلند در يكى از دو دسته "سهل انگارى مهربانانه" و "تبعيد قاطع يا مطلق" قرار بگيرند.
مردان عموما از اينترنت به عنوان ابزارى براى جست و جوى قدرت و پايگاه ارتباط استفاده كرده و موارد كاربرد اينترنت در ميان آنها نيز شامل كسب اطلاعات بازىهاى تعاملى پرخاشگرانه اتاقهاى سكسى چت و هرزه نگارىبوده است اما استفاده زنان از اينترنت از اتاقهاى چت بيشتر به خاطر تشكيل دوستىهاى حمايت گرانه دوستيابى و اجتماعى شدن بوده است. ٩٠ درصد از معتادان اينترنت به سايتهاى ارتباطى دو طرفه اعتياد داشتند.
يونگ در مطالعه اى كه روى معتادان به اينترنت انجام داد، به اين نتيجه رسيد كه افراد با موقعيت اقتصادى و اجتماعى بالاتر و نيز افراد داراى تحصيلات بالاتر بيشتر در معرض اين اختلال قرار دارند. هم چنين، افرادى كه وقت بيشترى دارند؛ مانند افرادى كه در خانه هستند و دانشجويان در خوابگاهها با احتمال بيشترى در معرض اينترنت مىباشند. از ميان اين افراد عمده ترين مواد مصرفى اينترنت عبارت بودند از: اتاقهاى چت، هرزه نگارى، خريد آن لاين و نامه الكترونيكى.
طى تحقيقاتى كه در خصوص دلايل گرايش و استفاده اعتياد آور افراد از اينترنت صورت گرفته، به اين نتايج رسيدند كه، افرادى كه وقت زيادى را صرف استفاده از كامپيوتر مىكنند، كسانى هستند كه در زندگى با مشكلاتىمواجه اند. در واقع، اين افراد چون رغبتى به برخورد با مشكلات زندگى شان ندارند و مايل نيستند حتى با آنها رو به رو شوند، لذا به فعاليت اعتياد آور در اينترنت مىپردازند و يا مرتبا براى نوشيدن آب به بيرون از اتاق مىروند.( زكايى و خطيبى فاخره،١٣٨٥: ٥٣)
اعتياد به اينترنت، ضمن آن كه معضلات كلّى كه نوجوانان و جوانان را در هنگام دسترسى به اينترنت با آن روبرو مىشوند را تشديد مىكند، خود عاملِ مسائل و مصائب زيادى براى آنان مىشود. افزايش حضور در فضاى مجازى، تصوّر زندگى مجازى را جايگزين تصور زندگى واقعى مىكند و در عين حال، به خصوص نوجوانان به علت تاثيرپذيرى بيشتر به علت موقعيت سنى خويش درك خويش را از زندگى بر اساس فضاى مجازى تجربه شده تعريف مىكنند و در هنگام ارتباط با فضاى واقعى ممكن است يا توانايى درك آن فضا و برقرارى ارتباط با آن را از دست بدهند و يا در تلاش باشند كه بر اساس مناسبات مجازى آن را تفسير نمايند.
از سوى ديگر، حضور بيش اندازه در فضاى اينترنت باعث كاهش سطح مسئوليت پذيرى جوانان و نوجوانان و غفلت آنان از برنامههاى آموزشى و تربيتى پيش بينى شده براى آنها مىگردد، كه ادامه اين وضعيت باعث عقب افتادن نوجوانان از ساير همسالانشان در برنامههاى تحصيلى آنان مىگردد.
حضور در سايتهاى هرزه نگارى و پورنوگرافى
پورنوگرافى از بخشهاى بسيار رايج و پر جاذبه اينترنت براى نوجوانان و جوانان است. تعداد سايتهاى پورنوگرافى با عضويت رايگان، مشاهده و ايجاد ارتباط كامپيوترى در هر زمان و مكان، اين موقعيت را به وجود آورده تا نوجوانان بتوانند به مسائلى دسترسى داشته باشند، كه در محيط خانوادگى و اجتماع تقريباً امرى غيرممكن و ناپسند شمرده مىشود. اين موضوع بر خلاف ظاهر آن كه تصّور مىشود تنها يك كنجكاوى مطلق است و در هر زمان كه نوجوان بخواهد مىتواند از آن دست بكشد، متأسفانه با واقعيتِ بيرونى مطابقت ندارد و مشاهده فيلم، عكس و يا مجّلات پورنوگرافى و تداوم آن عامل بروز گونه اى از عادت و سبب تخريب و صدمه ذهنى است و نوجوانان را تشويق خواهد كرد تا از نظر رفتارى حالت سلطه جو و پرخاشگر داشته باشند.
فروش نوارهاى ويدئويى و آلات و لوازم جنسى از طريق اينترنت، هشت درصد از فعاليتهاى تجارى امريكا را كه افزون بر ١٨ ميليارد دلار است در بر مىگيرد. قشر جوان به خصوص نوجوانان در گروه سنى ١٢ تا ١٧ سال قربانيانِ عمده عاملان و دست اندركاران چنين تجارت هنگفتى هستند. اين گروهِ سنّى عامل اصلى ثبات حرفه پورنوگرافىاست.(شبكه فن آورى اطلاعات ايران، ١٣٨٤/٠٧/٠٣)
بر اساس اعلام "NCH" و تسكو تله كام "Tesco Telecoms" در سال ٢٠٠٦ ميلادى، دو سوم از والدين، ناتوان از آگاهى از نحوه استفاده فرزندانشان از اينترنت هستند. در حقيقت، آنها به هيچ وجه نمىتوانند ارتباطات اينترنتىفرزندانشان را كنترل كنند،كه اين مسئله به نگرانى حاد در ميان والدين تبديل شده است.
از سوى ديگر، از هر صد پدر و مادر، يك نفر از نحوه استفاده فرزندش از اينترنت نگران بوده و اين نگرانى را به شكلهاى مختلف، اعم از منع استفاده از اينترنت ، تنبيه بدنى يا لفظى بروز مىدهند.
آمار تسكوتله كام نشان مىدهد كه بسيارى از سايتهاى اينترنتى به كاربران اجازه مىدهند تا هر گونه پيغام يا تصوير، حتّى تصاوير و پيغامهاى غير اخلاقى را به ديگران ارسال كنند، كه بر همين اساس، شاخص ترين رده سنى كه نامناسب ترين تصاوير و پيغامها را ارسال مىكنند، رده سنى ١٥ تا ٢٥ سال هستند. از طرفى، يك سوم از كودكان زير يازده سال (عمدتاً پسر ) به دليل كنجكاوى بيش از حد، حدّاقل دو تا سه بار در هفته از سايتهاى غير اخلاقى ديدن كرده و تصاوير و پيغامهاى نامناسب و غيراخلاقى را دريافت و يا ارسال مىكنند. اين در حالى است كه اغلبِ والدينِ اين كودكان از موضوع بى اطلاع بوده و گمان مىكنند فرزندشان براى اطلاع از جديدترين بازىهاى كامپيوترى، كارتون و يا كتاب به اينترنت مراجعه مىكنند!
نتايج پژوهشهاى روانشناسان " مركز مطالعات دانشگاه آكسفورد" نيز نشان مىدهد، كه ١٠درصد از جوانان ، حدّاقل براى يكبار در روز به سايتهاى غير اخلاقى مراجعه مىكنند، اما هيچ گونه پيغام يا تصوير نامناسبى را ارسال نمىكنند و تنها به ديدن تصاوير و يا خواندن پيغامها بسنده مىكنند. با نگاهى به آمارها مىتوان دريافت كه گرايش جوانان، نوجوانان و حتّى كودكان به بازديد از سايتهاى غير اخلاقى بيش از استفاده صحيح آنها از اينترنت است، اما تنها تفاوت، تفاوت در نحوه استفاده، زمان استفاده و شيوههاى ارسال يا دريافت پيغامهاو تصاوير است.
بررسى نتايج پژوهشهاى روانشناسان دانشگاه تورنتو نشان مىدهد كه كودكان بيشتر بعداز ظهرها و نوجوانان و جوانان ساعتهاى پايانى شب را براى مراجعه به اينترنت انتخاب مىكنند، كه هر چه اشتياق به بازديد از سايتهاى غيراخلاقى بيشتر باشد، زمان استفاده از اينترنت به سمت ساعتهاى پس از نيمه شب گرايش مىيابد.(احمدى، ١٣٨٥: ١٢)
اثرات روانى حضور نوجوانان و جوانان در اينترنت و تأثير آن بر رفتار اين گروه سنى
گرچه به لحاظ روحى نيز، گشت و گذار در دنياى اينترنت مىتواند بى تأثير نباشد، اما زيادى آمار خشونتها و جرم و جنايت نمىتواند بى ربط با آن باشد. در يك آمار جهانى كه به تازگى منتشر شده است، گفته شده كه افزايش ٣٠ درصدى جرم و جنايت، تجاوز و خشونت، در نتيجه مراجعه افراد به سايتهاى ضداخلاقى است. "bebinnews.com ،٢١/٨/١٣٨٨".
از سوى ديگر، حضور در سايتهاى هرزه نگارى منجر به رفتارهاى عملى از سوى نوجوانان و جوانان مىگردد. تعداد قربانيان اينترنت در ميان جوانان تعجب آور و غير قابل قبول است. نتايج تحقيق و مطالعه ديويد فينكلور، كيمبرلى جى ميشل و جانيس واكر از مركز ملّى مطالعات قربانيان نوجوان الكساندريا در سايت /www.netsmartz.org//:http از ١٠٥١ نوجوان ١٠ تا ١٧ ساله آمريكايى كه از اينترنت استفاده مىكنند نشان مىدهد:
از يك نفر از هر ٥ نفر در سال گذشته، حداقل يك بار تقاضاى سكس شده است.
از يك نفر از هر ٣٣ نفر، تقاضاى ملاقات حضورى و يا درخواست مكالمه تلفنى شده است.
به يك نفر از ٤ نفر عكسهاى عريان نشان داده شده است.
يك نفر از ١٧ نفر مورد تهديد و يا ارعاب واقع شده است.
از ١٠ درصدِ كسانى كه تقاضاى سكس شده است، تنها ٣ درصد به مسئولان گزارش شده است.
١٤ درصد پسران و ١٦ درصد دختران حدّاقل يك دوست صميمى و يا يك رابطه عاشقانه آنلاين داشتهاند. (www.netsmartz.org//:http)
نتايج حاصله از اين پژوهش نشان مىدهد كه حضور بدون نظارت والدين در اينترنت مىتواند زمينه ساز گسترش ارتكاب رفتارهاى جنسى در محدوده سنّى كه از لحاظ قانونى و عرفى پذيرفته شده نيست گردد.
استفاده از اينترنت، افسردگى و انزواى اجتماعى نوجوانان
استفاده از اينترنت حتى مىتواند آثار و پيامدهاى منفى اى بر رفتارهاى جوانان و نوجوانان داشته باشد، اما اين تاثيرها نيز به درستى و با روشهاى علمى در ايران مورد بررسى قرار نگرفته است. به عنوان مثال، بر اساس يك پژوهش با عنوان "نقش استفاده از اينترنت در افسردگى و انزواى اجتماعى نوجوانان"كه توسط كريستوفر ساندرز انجام شده و نتايج آن در مجله Adolesence منتشر شده، پرسشنامهاى در اختيار ٨٩ دانشآموز سال آخر دبيرستان قرار گرفته و درباره موارد زير تحقيق شده است :
١- ميزان استفاده از اينترنت: كم (كمتر از يك ساعت در روز)، متوسط (بين يك تا دو ساعت در روز)، زياد (بيش از دو ساعت در روز).
٢- ارتباط با مادر، پدر و همسالان.
٣- افسردگى.
با توجه به نتايج به دست آمده، كسانى كه نسبت به ديگران كمتر از اينترنت استفاده مىكردند، ارتباط بيشترى با مادر و دوستان خود داشتند. در اين تحقيق، تنها گروههاى كاربران زياد و كم اينترنت مورد مقايسه قرار گرفتند. تحليل مجذور خى نشان مىدهد كه اين گروه از نظر برخى عوامل دموگرافيك، مانند جنس، نژاد و جايگاه اقتصادى - اجتماعى با يكديگر تفاوتى ندارند. هر يك از دو گروه كاربران زياد و كمِ اينترنت با استفاده از آزمونهاى مستقل t از نظر درجات ارتباط و افسردگى مقايسه شدند. كاربران كممصرف اينترنت در مقايسه با كاربران زياد آن به طور چشم گيرى رابطه بهترى با مادران و دوستانشان داشتند، اما هيچ تفاوت قابل ملاحظهاى بين كاربران كم و كاربران زياد اينترنت از نظر ارتباط با پدر و ميزان افسردگى وجود نداشت. نتايج نشان مىدهد، كه استفاده زياد از اينترنت با پيوند ضعيف اجتماعى مرتبط است. بر عكس، كاربرانى كه از اينترنت كمتر استفاده مىكنند، به طور قابل ملاحظهاى با مادر و دوستانشان ارتباط بيشترى دارند. البته اين نتايج جهتگيرى خاصى را نشان نمىدهند؛ مثلاً نمىتوان گفت، كه آيا نوجوانانِ داراى ارتباطات ضعيف اجتماعى با گرايش به طرف فعاليت اينترنتى، ارتباطات اجتماعى خود كاهش مىدهند(معيدفر، ١٣٨٤: ٤١)
اثرات مثبت استفاده از اينترنت در ميان جوانان و نوجوانان
برشمردن اثرات منفى استفاده از اينترنت در ميان نوجوانان و جوانان بدون اشاره به ويژگىها و امتيازات مثبتى كه مىتواند براى اين گروه سنى به وجود بياورد، ناديده گرفتن بخشى از اثرات اين پديده تكنولوژيك و مؤثر مىباشد. همانطور كه پيش از اين گفته شده، استفاده از اينترنت در ميان نوجوانان و جوانان در صورتى كه نظارت والدين را نداشته باشد، مىتواند منجر به بخشى از نابهنجارىهايى كه در بالا بدانها اشاره گرديد، شود. اما در صورت نظارت مسئولانه والدين كه مىتواند با كمك و همراهى نرم افزارهاى ارزان قيمتى كه هم مىتوانند سايتهايى خاصى را براىحضور نوجوانان بلوكه نمايند و هم از اين امكان برخوردارند كه والدين پس از استفاده فرزندانشان امكان رصد كردن فعاليت آنان و سايتهايى كه در آن حضور يافته اند را داشته باشند، زمينه ساز نظارت موثر بر فعاليت اينترنتىفرزندان باشند. اين نظارت مىتواند ضمن جلوگيرى از ارتكاب افعال نامتناسب با سنّ نوجوانان، زمينه را براىسوق دادن آنها به استفادههاى علمى ، پژوهشى و سرگرمىهاى مناسب فراهم نمايد و استفاده از درياى بى كران اطلاعات در اينترنت را براى نوجوانان و جوانان لذت بخش نمايد.
زمينههاى مختلفى براى حضور مفيد و ارزشمند نوجوانان در اينترنت وجود دارد، كه با هدايت و نظارت والدين مىتواند ضمن كمك به فراگيرى مهارتهاى مختلف زندگى و فراگيرى مناسب آموزشهاى مرتبط با تحصيلات آنها، ارتقاى سطح فرهنگى و تربيتى نوجوانان و جوانان را باعث شده و زمينه ساز افزايش سطح علمى اين رده سنى گردد.
كمك والدين به حضور نوجوانان در سايتهاى دوستيابى مرتبط با فعاليتهاى فرهنگى و علمى كه در نهايت منجر به فعاليت در فضاى واقعى و ارتباطات انسانى نيز گردد، از جمله كمكهايى است كه منجر به افزايش توانمندىحضور اجتماعى نوجوانان و جوانان مىشود. سايتهاى مختص به اين رده سنى كه از سلامت اخلاقىبرخوردار هستند، در اينترنت به فراوانى يافت مىشود و تنها نيازمند يافتن و برقرارى ارتباط با آنها مىباشد.
نتيجه گيرى:
اينترنت پديدهاى است كه بايد آن را شناخت. حسنى كه اينترنت براى جوانان دارد، اين است كه آنها مىتوانند بدون در نظر گرفتن آداب و رسوم و قيودات فرهنگى و اجتماعى، با ديگران ارتباط برقرار كنند و خيلى سريع از اين موانع و سدها عبور كرده و بخشى از نيازهاى روانى خود براى برقرارى ارتباط با ديگران را برطرف كنند، كه اين امر به خودى خود امرى مثبت است، اما زمانى جنبه منفى اين پديده بروز مىكند كه فرد، برقرارى ارتباط از طريق اينترنت را با ارتباط واقعى يكى بداند. چون مىتواند در فرد اين توهم را به وجود آورد كه مىتواند به هويّت خود آنطور كه دوست دارد و به شكل فعال شكل دهد. اينترنت به خودى خود به وجود آورنده مشكلات ارتباطى نيست، بلكه توجه افرادى را جلب مىكند كه مشكلات اجتماعى دارند، اما براى آنها راه حّلى پيدا نمىكنند. مثل اين مىماند كه ما بگوييم: داروهاى افسردگى مولد اين بيمارى هستند. پيش از ظهور داروهاى ضدّ افسردگى، افسردگى وجود داشت، اما وسيله اى براى تسكين يا درمان آن وجود نداشت. گسترش ارتباطات اينترنتى در ميان جوانانِ ايران هم در واقع نشان دهنده بخشى از مشكلاتى است كه آنها در جامعه با آن روبرو هستند.
از سوى ديگر، اينترنت، محدود به تأثيرات روانى نيست، بلكه همانگونه كه بيان شد مىتواند تأثيرات رفتارى و عملىِ فراوانى را بر نوجوانان و جوانان به جاى بگذارد، كه در صورت عدم كنترل و نظارت والدين، منجر به رفتارهاي خشونت آميز و همچنين خطرساز از سوى جوانان و نوجوانان گردد، كه در مراحلى نيز غير قابل كنترل مىگردد.
به هر تقدير، به نظر مىرسد كه در صورت نظارت و حضور والدين بر استفاده نوجوانان و جوانان از اينترنت نه تنها مىتوان از تأثيرات منفى آن كاست، بلكه فضاى استفاده را به سمت هدفمندى و ارزشمندى هدايت نمود و آن را در راستاى ارتقاى سطح علمى و اخلاقى نوجوانان و جوانان كاناليزه كرد.
منابع و مآخذ:
١- محسنى، منوچهر؛ جامعهشناسى جامعه اطلاعاتى، تهران: ديدار، ١٣٨٠.
٢- دارنلى، جيمز؛ جهان شبكهاى: درآمدى بر نظريه و عمل در باب جامعه اطلاعاتى، ترجمه: نسرين امين دهقانى و ديگران، تهران: چاپار، ١٣٨٤.
٣- معيدفر، سعيد، حبيب پور، كتابى، كرم، گنجى، احمد؛ اعتياد اينترنتى، علل و پيامدهاى آن، فصلنامه رسانه، سال ١٦شماره ٣، كليدهاى همراهى و مراقبت از نوجوانان در اينترنت، انتشارات صابرين، ١٣٨٤.
٤- جلالى، علىاكبر؛ نقش اينترنت در جهان آينده، پژوهش و سنجش، سال هفتم، شماره ٢١ و ١٣٧٩ ز ٢٢. آثار رفتارى اينترنت بر جوانان، روزنامه شاپرك، نسخه شماره ١٨٣٤- ٢٢/٠٩/١٣٨٨.
٥- زكايى، محمّد سعيد و خطيبى، فاخره؛ رابطه حضور در فضاى مجازى و هويت مدرن (پژوهشى در بين كاربران اينترنتى جوانان ايرانى) فصلنامه علوم اجتماعى، شماره ٣٣، ١٣٨٥ .
٦- احمدى، احيا؛ نگاهى به استفاده از اينترنت در ميان كودكان، نوجوانان وجوانان، برگرفته از اينترنت ، روزنامه همشهرى، بخش دانش، ٦/٩/١٣٨٥ - شماره ٤١٤٣.
٧- جوانان و اينترنت، شبكه فنآورى اطلاعات ايران، ٣/٧/١٣٨٤، /www.iritn.com//:http.
.٢١ آبان ١٣٨٨ ,٨.www.bebinnews.com
www.netsmartz.org//:http .٩ .