پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩
اتاق فكر و ديپلماسى امنيتى
حسینی سید حسین
مقدمه
با گسترش علم و دانش و نيز تخصصى شدن عرصههاى علمى، نياز به نوآورى فكرى و همچنين افرادى كه بتوانند افكار جديدى به مجموعه مديران و تصميم گيران كشورها ارائه كنند. هر چه بيشتر احساس و نمايان مىشود، لذا اين افراد كسانى هستند كه در اتاقهاى فكر، ايدههاى جديدى توليد مىكنند تا جامعه راهى تازه در عرصههاى مختلف حيات خود بپيمايد.
البته اتاقهاى فكر (كانون انديشه يا تفكر) با هدف ايجاد پلى ميان قدرت و دانش تأسيس شدند و در واقع كانونهاى تفكر، ساختارهاى مناسبى براى بكارگيرى فكر، ايده و علم و دانش براى خدمت به قدرت و ديپلماسى و در نتيجه امنيت يك كشور هستند.(٢) در اين راستا بايد اشاره كرد كه در جمهورى اسلامى ايران، موضوع اتاق فكر، ايده و نظريه جديدى است مىتوان در آينده از آن بعنوان دستاوردى مهم در تحولات سياسى، اقتصادى، دفاعى و امنيتى كشور نام برد.(٣)
ناگفته نماند كه قبل از پيروزى انقلاب اسلامى اتاق فكر در ايران بصورت گروههاى نخبه و تحصيلكرده خارجى فعاليت مىكردند، اما امروزه موضوع مذكور بلحاظ ادبى تبديل به اتاق فكر شده، كه در قالب ايدههاى جديد و در راستاى منافع ج .ا.ا تصميم سازى و تصميمگيرى مىنمايند.
با توجه به نو ظهور بودن اتاق فكر در ج.ا.ا، اين گروهها مىتوانند با تمركز بر روى موضاعات امنيتى مشكل سيستمهاى مديريتى و سياستگذارى را در قالب ديپلماسى برطرف نمايند، لذا، امروزه كانونهاى تفكر به طيف وسيعى از مسائل مختلف جامعه مىپردازند، به گونهاى كه در كشورمان قرار شده تا سازمانها براى خود به صورت مجزا اتاق فكر تشكيل دهند.(٤)
بنابراين با تشكيل اتاق فكر ويژه براى هر سازمانى، موضوع سياست خارجى و ديپلماسى امنيتى كه تركيبى از نظرها و انديشههاى نخبگان و متفكران سران نظام و مديران ارشد در وزارت خارجه و قواى سه گانه است، شاهد آن خواهيم بود كه اتاق فكر در روند اتخاذ سريع تصميمها در قبال اهداف مشخص ساير كشورها، بطور صريح و آشكار نقش ايفا خواهد نمود.
تاريخچه شكلگيرى اتاق فكر:
در ابتداى قرن بيستم، موضوع چالشهاى مديريت اقتصادهاى صنعتى، به همراه افزايش تعهدات خارجى كشورها، نياز و تقاضاهايى را براى ورود علم و عقل به ساختار و تصميم هايى حكومتى بوجود آورد، لذا تعدادى از سياستمداران و انسانهاى خيرخواه معتقد بودند كه، به يكسرى از مؤسساتى كه به امر تحقيق و تحليل بپردازند مورد نياز است، از اين رو رهبران اولين موج اتاقهاى فكر اعتقاد داشتند كه علم نوين مىتواند براى حل مشكلات اجتماعى، اقتصادى و به ويژه سياسى مورد استفاده قرار گيرد، اين دسته از روشنفكران به سياستمداران حكومتى، مشورتهاى كارشناسانه، بى طرفانه و بىغرضانه ارائه مىدادند.
پس از جنگ جهانى دوم و در پاسخ به افزايش فشارهاى داخلى و بين المللى، موج ديگرى از گسترش اتاقهاى فكر ايجاد شد كه در اين دوره ؛ سياستمداران، همانند كسانى كه نوعى رويكرد بشر دوستانه به مسائل داشتند، مزاياى وجود مؤسسات تحقيقاتى مستقلى كه توانايى پرداختن به تحقيقات استراتژيك بلند مدت را داشته و فاقد محدوديتهاى زمانى و مسؤليت روزمره مقامات حكومتى بودند را به رسميت شناختند.(٥)
واژه اتاق فكر براى اولين بار در اواخر دهه ١٩٤٠، توسط آمريكايىها مطرح و به تدريج وارد ادبيات علوم سياسى و مديريتى شد. موضوع تقويت توان دفاعى و مديريت امنيت در نقاط مختلف جهان، در دوره جنگ جهانى دوم، نياز به بهرهگيرى از نظرات متخصصان را بيش از پيش افزايش داد و لذا در بستر چنين احساس نيازى بود كه مؤسساتى؛ همچون بنياد »رند« در سال ١٩٤٧ تأسيس و به عنوان اتاق فكر به فعاليت پرداخت.
از دهه ١٩٧٠ به بعد نيز از واژه اتاق فكر براى ناميدن هر نوع مؤسسه تحقيقاتى كه به پژوهش درباره مسائل متنوع فرهنگى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى مشغول بود، استفاده شد و از اين دوره به بعد ما شاهد رشد اين قبيل مراكز در ديگر كشورهاى جهان هستيم.(٦)
اهميت و جايگاه اتاق فكر
كانونهاى تفكر، به عنوان حلقه مفقوده سياستگذارىها و تصميمگيرىهاى حكومتى و دولتى هستند، از اين رو نخبگان اجرايى بايد دريابند كه به تنهايى قادر به درك و تحليل تمامى فرصتها و موقعيتهاى تصميم و برنامهريزى نيستند و بايد افراد خبره و انديشمند گرد آمده در كانونهاى تفكر، كه كارشان تحليل اوضاع و احوال داخل و خارج كشور و نيز ايدههاى نو است، در انجام امور ياريشان دهند. به ويژه اينكه، اين موضوع در حوزهاى حياتى ؛ همچون امنيت ملى بيش از پيش اهميت پيدا مىكند. كانونهاى تفكر از طريق مطالعات و پژوهشهاى علمى به حل مسائل و مشكلات سياست مداران مىپرداختند، كه از يكسو آنان را متوجه مسائل پيش رو (متحمل در آينده) مىنمودند و از سوى ديگر آنان را در اتخاذ تصميمات بهينه يارى مىرساندند.
در واقع كانونهاى تفكر، نهادهاى پشت پردهاى بودند كه در كل فرايند تصميم سازى و تصميمگيرى مديران و رهبران (قبل از وقوع مسئله، در حين مواجهه، زمان خلق گزينهها و راهكارها، زمان تصميمگيرىها و بعد از آن در برخورد با پيامدها)، آنان را همراهى مىنمودند.(٧)
بنابراين نخبگان هر جامعه براى اتخاذ تصميمها و استراتژىهاى مناسب، نيازمند دسترسى به اطلاعات و تحليلهاى معتبر هستند و ضمن آگاهى از بازخورد سياستهاى تدوين شده گذشته بايد توان انتخاب بديلهاى مناسب براى سياستها و برنامههاى خود را داشته باشند. حال با توجه به ماهيت و كار ويژههاى اتاقهاى فكر كه هم افزايى و انباشت دانش و تجربه خصيصه بارز آنها است، اين مراكز از اين قابليت نيز برخور دارند كه بتوانند »دادهها« را به اطلاعات يا »اطلاعات« پژوهش گران را به »دانش« تبديل كنند و دولتمردان نيز از اين دانش توليدى در فرايند سياستگذارى، به ويژه در چارچوب ديپلماسى امنيتى حداكثر بهرهبردارى را بنمايند.
هر چند اتاقهاى فكر در عرصههاى گوناگون مىتوانند منشأ اثر باشند، ولى اين اثر گذارى در حوزه دفاع، امنيت و ديپلماسى اهميت بيشترى دارد. موضوع دفاع و امنيت كه در قالب ديپلماسى قابل طرح است، از وظايف اصلى دولتها و امرى پر اهميت و پيچيده است. يكى از لوازم اصلى رسيدن به وضعيت ديپلماسى دفاعى مطلوب، سياستگذارى مناسب در چارچوب آن است، كه در گرو استفاده از تجارب، تخصصها و ديدگاههاى مختلف مىباشد.
در چنين شرايطى است كه اتاقهاى فكر به مثابه مراكز ايدهپرداز مىتوانند به اين سياستگذارىها كمك مؤثر و شايانى بكنند؛ زيرا مهمترين كار ويژه اتاق فكر، ارائه افكار و ايدههاى جديد است. اين نهادها به دليل كار مداوم تحقيقاتى پيرامون موضوعات مختلف بينالمللى، به تدريج به شناخت مناسبى از مسائل مهم دست يافتهاند.
اهميت اين موضوع زمانى دو چندان مىشود كه توجه داشته باشيم، در جهان امروز، فكر و ايده از چنان اهميتى برخوردار است كه ديگر نمىتوان بر مبناى انديشههاى گذشته به موفقيت دست يافت.
در عصر حاضر فكر و ايده نوين، شرط بقا و قوام بسيارى از بازيگران صحنههاى سياسى شده است. حال بايد توجه داشت كه جوامع فعلى و آينده نمىتوانند در فضاى دانش محورى و انديشه مبنايى در حال ظهور، بدون توليد ايده و دانش به شكوفايى و بالندگى برسند. بنابراين توجه به اتاقهاى فكر به مثابه محمل اصلى توليد ايده و فكر، اهميتى انكارناپذير دارد.(٨)
حال با توجه به جديد و نو ظهور بودن موضوع اتاق فكر در جمهورى اسلامى ايران و تأكيد فراوان بر تأسيس و ايجاد اتاق فكر براى هر سازمانى، در آينده شاهد گسترش واهميت جايگاه ويژه آن در خلال اتخاذ تصميمها خواهيم بود؛ زيرا امروزه در جمهورى اسلامى ايران هر سازمانى درصدد آن است كه با اهميت يافتن اتاق فكر در سطح بينالمللى، در ساختار و رأس هرم خود به موضوع ايده، تفكر و بدنههاى دانش در جهت پيشبرد سياستهاى خود، به ايجاد اتاق فكر اهميت فراوان داده و در روند تأسيس آن تسريع نمايد.
انواع كانونهاى تفكر
كانونهاى تفكر را مىتوان بر حسب شاخصهاى مختلف، از جمله »مأموريت، شرح خدمات و فعاليتها« در حوزههاى زير تقسيم بندى كرد كه عبارتند از:
١.سياسى (سياست پژوه، مشاور، وكيل مدافع سياسى)؛
٢.اقتصادى (اقتصاد پژوه، اقصاددان، توسعه پژوه و مشاور مسائل اقتصادى و مالى)؛
٣.اجتماعى (جامعه شناس، روانشناس، فرهنگ پژوه، جامعه پژوه)؛
٤. امنيتى و نظامى (استراتژيست ، برنامهريز و مشاور امور دفاعى و اطلاعاتى)؛
٥. صنعت و فناورى (پژوهشگر و مشاور مسائل صنعتى و فناورانه و ارتباطات بين رشتهاى آنها با ديگر مراكز)؛
٦.آينده (سناريو پرداز، آينده پژوه، استراتژيست)؛
به علاوه بعضى از كانونهاى تفكر تنها بر يك يا چند حوزه كاملاً مرتبط متمركز بوده و به گونهاى تخصصى عمل مىنمايند، در حالى كه بعضى ديگر در حوزههاى مختلف و بعضاً بسيار متفاوت مشغول به فعاليت هستند.
همچنين بر مبناى شاخص »حوزه و گستره عملكرد« نيز مىتوان كانونهاى تفكر را تقسيم بندى و در محدودههاى زير قرار داد:
١. شهرى استانى (متمركز بر مطالعات شهرى، روستايى و استانى)؛
٢. ملى (متمركز بر مسائل، مشكلات، دغدغهها، برنامهها و سياستهاى كشور)؛
٣. جهانى (متمركز بر مسائل،دغدغهها و فرصتهاى بين المللى)؛
٤. منطقهاى (متمركز بر مسائل سياسى، اقتصادى و اجتماعى كشورهاى منطقه)؛
به لحاظ شاخص »وابستگىها و روابط سازمانى« نيز مىتوان چنين دسته بندى كرد:
١. مستقل (شركت يا مؤسسه مستقل)؛
٢. سازمان غير دولتى (عدم وابستگى دولتى)؛
٣. وابسته دانشگاهى (وابسته يا زير نظر يك دانشگاه)؛
٤. نيمه دولتى (داراى توانايى عملكرد و سياست گذارى مشاركتى)؛
٥. دولتى (كاملاً در قيومت و تحت نظر دولت)و...
همچنين بايد ياد آور شد كه برخى از كانونهاى تفكر، انتفاعى و برخى غيرانتفاعى هستند. البته عمده كانونهاى تفكر جهان، (به خصوص در كشورهاى غربى) غير انتفاعى اند، اما نيمى از كانونهاى تفكر در ژاپن انتفاعى هستند. نوع سرمايهگذارى اوليه و روشهاى كسب بودجه و درآمد نيز حائز اهميت است.
از نظر سازمانى و ميزان توسعه، كانونهاى تفكر به مراحل ذيل تقسيم مىشوند:
مرحله اول: اتاق فكر، نو پا است و بين يك تا پنج نفر پژوهشگر تمام وقت داشته، به علاوه از نظر مالى چندان قوى و پايدار نيست. كانونهاى تفكر در صورت عمل كردن مناسب به زودى به مرحله دوم توسعه مىرسند.
مرحله دوم: اتاق فكر، ديگر پويا نيست و بيش از ده نفر پژوهشگر برجسته و تمام وقت دارد و داراى حمايتهاى مالى متعدد، تخصص بيشتر، فرصتهاى افزونتر و مشتريان فراوان است. در نتيجه از توان مالى بيشترى برخوردار مىباشد. البته اتاقهاى فكرى كه در آستانه چنين مرحلهاى قرار دارند، بايد سيستم مالى و مديريتى خود را تغيير دهند.
مرحله سوم: در حال حاضر بعضى از كانونهاى تفكر غربى در اين مرحله قرار دارند. بعبارتى داراى سازمانى بزرگ با بودجه بسيار بالا هستند.
از بعد ساختار سازمانى نيز كانونهاى تفكر داراى طبقه بندىهاى زيادى مىباشند. علاوه بر اينها، روش پژوهش، نوع خروجىها و نحوه عملكرد فرآيندهاى سازمانى نيز متمايز كننده كانونهاى تفكر است.
از جهت ايدئولوژى و نوع رويكرد به مسائل، كانونهاى تفكر را مىتوان از طريق مطالعه بيانيه مأموريت آنها، به شيوههاى زير تقسيم كرد:
١. كانونهاى تفكر فاقد ايدئولوژى: اين نوع از كانونهاى تفكر داراى ايدئولوژى مشخص و صريحى نيستند. به بيانى ديگر موضعگيرى خاصى نسبت به مسائلى كه با آن مواجه مىشوند، ندارند و صرفاً مسائل را از جهت ارزش مطالعاتى و فكر و يا بعضاً مالى مورد توجه قرار مىدهند.
٢. كانونهاى تفكر داراى ايدئولوژى: اين نوع از كانونهاى تفكر داراى ايدئولوژى مشخصى هستند كه نوع فعاليتها و نحوه عملكرد آنان را به وضوح تحت تأثير قرار مىدهد. اين نوع از كانونهاى تفكر خود بر دو نوع هستند:
الف - كانونهاى تفكر محافظه كار: كه به دغدغههاى خاصى در زمينه ارتقاى سيستم بازار آزاد، حكومت محدود، آزادىهاى شخصى، مسائل امنيتى و ديپلماسى مىپردازند (حفظ محورى).
ب - كانونهاى تفكر آزاد انديش: كه به دغدغههاى ويژهاى در زمينه به كارگيرى سياستها و برنامههاى دولت براى غلبه بر بى عدالتىهاى اقتصادى، اجتماعى و جنسى، فقر و ركود در آمدها و تلاش در راستاى توسعه پايدار و هزينههاى دفاعى - امنيتى در چارچوب ديپلماسى مىپردازند.(٩)
در جمهورى اسلامى ايران در چارچوب انواع كانونهاى تفكر شاهد تركيبى از سازمان غير دولتى، دولتى و دانشگاهى هستيم كه به صورت ملى تجلى مىيابد.
عليرغم انگشت شمار بودن تعداد اتاقهاى فكر در ايران در جهت منافع ملى و امنيتى، نياز به ايجاد و گسترش اتاقهاى فكر ضرورى به نظر مىرسد.
اتاق فكر و سياست خارجى ايران
با توجه به افزايش شعار مراكز پژوهشى فعال در حوزه سياست خارجى و نيز پيچيدگى فزاينده مسائل و مباحث مرتبط با اين حوزه، شاهد و توسعه و نقش و نفوذ اتاقهاى فكر در فرآيند مشكلگيرى و تدوين سياست خارجى بسيارى از كشورها هستيم كه جمهورى اسلامى ايران نيز از اين امر مستثنى نيست؛ زيرا با توجه به نوپابودن موضوع اتاق فكر و تأثير و جهت دهى آن در روند سياست خارجى از بدو تصميم سازى تا اتخاذ تصميم، شاهد آن هستيم كه برخى مراكز وابسته به نهادهاى انقلابى و سازمانى ؛ از قبيل مركز تحقيقات راهبردى يا مراكز تحقيقاتى دفاعى - امنيتى،
برنامههاى خود را با گردآورى متخصصان حوزه مربوط به دستگاه سياست خارجى تزريق مىنمايند كه برونداد آن را مىتوان در خط و مشى سياست خارجى در چارچوب ديپلماسى مشاهده نمود.
ميزان نقش آفرينى مراكز مطالعاتى و تحقيقاتى به تازگى در جمهورى اسلامى ايران به گونهاى است كه عملا اتاقهاى فكر را بر آن واداشته تا به سرعت به خود شكل داده و گسترانيده شوند و به عنوان مراجع تأثير گذار بر روند ترجيحات و تاكتيكهاى سياست خارجى ايفاى نقش نمايند.
شيوههاى تأثير گذارى اتاقهاى فكر بر سياست خارجى با تأكيد بر جمهوريت و اسلاميت ايران
١. ايدهپردازى: به عنوان اولين وظيفه و كاركرد، اتاقهاى فكر به پرورش و توسعه ايدهها و عقايد در حوزه سياست خارجى اهتمام مىورزند. آنها از طريق توجه و تمركز بر مباحث مختلف مرتبط با حوزه سياست خارجى به تبيين و توضيح و گاه توليد مفاهيم اين حوزه مىپردازند. بدين ترتيب آنها در مقام نظريهپردازى عمل كرده و يافتههاى نظرى خود را وارد ادبيات بينالمللى مىنمايند. اگر سياستگذاران و دولت مردان و يا نهادهاى تصميم ساز در هر كشور با جنبههاى عينى و انضمامى سياست خارجى سروكار دارند، اتاقهاى فكر و كارشناسان شاغل در آن جوانب شناختى، مفهومى و انتزاعى آن را در دستور كار قرار مىدهند.
ويژگى نظريهپردازى اتاقهاى فكر البته به آن معنا نيست كه اين مراكز صرفاً و منحصراً در يك محيط انتزاعى و بدون توجه به جنبههاى عينى سياست خارجى به توليد فكر و انديشه مىپردازند. آنها به دليل ارتباطى كه با مقامات و مراكز تصميمگيرى دارند، جوانب عينى سياست خارجى را نيز در فعاليتهاى خود دخالت مىدهند.
در جمهورى اسلامى ايران موضوع ايدهپردازى هنوز به صورت متمركز و در چارچوب يك اتاق فكر، چندان نتوانسته است موفق باشد و در قالب موضوع سياست خارجى نمايان شود.
٢. تربيت نيروى كارشناس و حضور اعضاى اتاقهاى فكر در حكومت
با توجه به اينكه افزايش پيچيدگى مسائل بين المللى يكى از ويژگىها و شاخصهاى قطعى نظام بين الملل در چند دهه اخير مىباشد، اين امر نياز به نيروهاى مطلع از مسائل سياست خارجى را بشدت افزايش داده است. در دنياى پيچيده امروز تصميمگيرى در خصوص امور فرا مرزى بدون توجه به جوانب تخصصى و كارشناسى مىتواند هزينههاى سنگين، بلند مدت و جبران ناپذيرى را براى يك كشور به همراه داشته باشد. از اين رو در بسيارى از كشورها استفاده از نيروهاى كارشناس و متخصص در تركيب نيروهاى ذى نفوذ در فرايند شكل دهى و اجراى سياست خارجى يك ملاحظه مهم و جدى به شمار مىرود.
در چارچوب اين موضوع، در جمهورى اسلامى ايران شاهد آن هستيم كه در دانشگاهها و مراكز آموزش عالى، در حوزه سياست خارجى و رشتههاى دانشگاهى موجود در اين زمينه، نيروهاى كارشناسى تربيت شده فراوانى كه هر يك به عنوان صاحب نظر و تحليلگر ايفاى نقش مىنمايند، را وارد عرصه ديپلماسى و سياست خارجى نموده است.
٣.ارائه مشاوره
امروز تصميم گيرندگان سياست خارجى براى اتخاذ تصميمهاى درست و دقيق در اين حوزه بيش از هر زمان ديگرى نيازمند اخذ مشاوره و نظرات كارشناسى و استفاده از اين نظرات در تصميمات خود هستند. آنها ممكن است قبل از اتخاذ يك سياست يا راهبرد خاص در مورد يك موضوع سياست خارجى از اتاقهاى فكر بخواهند كه نظر و ايده خود را در خصوص آن موضوع اعلام نمايند.
عليرغم آنكه در زمان اتخاذ تصميم نهايى، ممكن است كه نظرات اين مراكز مورد استفاده قرار بگيرد يا نگيرد، اما در هر صورت اتاقهاى فكر در اين مرحله در مقام مشاور يا يكى از مشاوران سياست گذاران عمل مىكنند.
در جمهورى اسلامى ايران اين موضوع جارى است و مراكز مطالعات و تحقيقات كانونهاى دفاعى - امنيتى و مراكز مطالعاتى وابسته به سازمانها و نهادها به طور فعال ايفاى نقش مىنمايند.
٤.گردهم آوردن كارشناسان سياست خارجى
اتاقهاى فكر از طريق بر پايى كنفرانسها، سمينارها و نشستهاى پژوهشى و دعوت از كارشناسان، نخبگان و صاحبنظران سياست خارجى، زمينههاى هم انديشى نخبگان فكرى يك كشور در مورد موضوعات بين المللى و يا يك موضوع خاص سياست خارجى را فراهم مىآورند.
اين كاركرد، ايجاد درك مشترك از گزينههاى سياست خارجى يك كشور در ميان جامعه روشنفكرى را تسهيل كرده و زمينه شناخت مسائل فرا مرزى را با استفاده از نقطه نظرات كارشناسان فراهم مىكند. در بسيارى از موارد چنين اقداماتى از سوى اتاقهاى فكر موجب مىشود تا سياستگذاران با ديدگاههاى مورد تأكيد جامعه كارشناسى آشنا شوند.
در سالهاى اخير اين موضوع به صورت سريعى در ايران رو به رشد گذاشته و مراكز اتاق فكر به عنوان حلقه اصلى در چارچوب تصميمات سياست خارجى ايفاى نقش نموده است.
٥. ارتباط با سياستمداران و تصميم گيرندگان
حضور مقامات حكومتى در سمينارهاى و جلسات تخصصى اتاقهاى فكر كه مىتواند به صورت داوطلبانه يا در مقام مدعو باشد، پتانسيل مناسبى را براى ارتباط دو جانبه ميان آنها فراهم مىسازد. اين ارتباط امكان انتقال ديدگاههاى محققان اتاقهاى فكر به مقامات دولتى را ميسر مىسازد.
محققان اتاقهاى فكر در فرايند افزايش نقش و موقعيت خود در محيط سياستگذارى از طريق تكيه بر مجارى فوقالذكر قادر به برقرارى ارتباط ارزشمندى در سراسر حكومت و عالى رتبه يك كشور پس از پايان دوران فعاليت دولتى خود به دليل علاقه به پيگيرى مسائل سياست خارجى، جذب اتاقهاى فكر شده و به عضويت اين مراكز در مىآيند.
در خصوص ارتباط با سياستمداران و تصميم گيرندگان، با وجود حداقل كانونهاى فكر در ايران، امكان و پتانسيل اين مراكز براى اتخاذ تصميمات رسمى قابل توجه مىباشد.
٦. حساس كردن افكار عمومى نسبت به مسائل سياست خارجى
در فرايند حساس كردن افكار عمومى، نقش اتاقهاى فكر يك نقش مؤثر و قابل اهميت است. اين مراكز از طريق انتشار كتاب و مقاله و به طور كلى توليداتى كه در سطحى وسيع منتشر مىشود، افكار عمومى را در جريان مسائل سياست خارجى قرار مىدهند. در يك دهه اخير عمومى شدن استفاده از اينترنت نيز كمك قابل توجهى به مراكز پژوهشى كرده تا بتوانند ارتباط بهترى با افكار عمومى برقرار كنند. آنها همچنين از طريق برگزارى نشستهاى عمومى در مورد مسائل سياست خارجى با شهروندانى كه علاقمند به پىگيرى اين مسائل هستند، ارتباط برقرار مىكنند.
نقش اتاق فكر در حساس كردن افكار عمومى از برخى جهات از نقش ساير نيروهايى كه در اين فرايند فعال هستند، بيشتر و مؤثرتر است. اتاقهاى فكر به عنوان مراكزى متشكل از نيروهاى كارشناس از طريق عرضه محصولات و يافتههاى تخصصى به عميق شدن دانش عمومى نسبت به مسائل سياست خارجى كمك مىنمايند.(١٠)
اتاق فكر و نقش آن در فرايند سياستگذارى دفاعى - امنيتى در جمهورى اسلامى ايران
در جمهورى اسلامى ايران نيز مانند ساير دولتها، سياستگذارى (در حوزههاى دفاعى - امنيتى) مورد توجه جدى است. بى شك اين سياستگذارىها بيشترين اثر بخشى را دارند و بر پايه شناخت و آگاهى علمى و واقعى از مسئله، امكانات، شرايط و راه حلهاى ممكن ابتنا يافتهاند رسيدن به اين سطح از سياستگذارى، به تعبير مقام معظم رهبرى، نيازمند جنبش نرمافزارى است، ايشان در جمع دانشگاهيان فرمودند:
»دانشگاه بايد بتواند يك جنبش نرمافزارى همه جانبه و عميق در اختيار اين كشور و اين ملت بگذارد، كسانى كه اهل كار و تلاش هستند، با پيشنهادها و با نوآورىهاى علمى خودى بتواند بناى حقيقى يك جامعه آباد و عادلانه مبتنى بر تفكرات و ارزشهاى اسلامى را بالا ببرند«.
با ابلاغ سند چشم انداز بيست ساله كشور و لزوم توسعه پايدار و دانايى محور، بايد دولت بيش از گذشته بر توسعه و استفاده از توانمندىهاى فكرى و پژوهشى متمركز شود. قطعاً شالوده جنبش نرمافزارى مطالعات و تحقيقات گسترده، به ويژه كاربردى است.
شرايط از پيش ملزم به تعامل و استفاده از توانمندىهاى موجود در اتاقهاى فكر مىسازد.
اتاقهاى فكر نيز به عنوان ساز و كار عملى مطالعات و تحقيقات كاربردى و مشاورهاى بايد با اتخاذ رويكردهاى بومى و متناسب با نيازها و دغدغههاى كشور، گامهايى مثبت و سازنده براى توليد علم بر دارند.
البته واقعيتها مبين آن هستند كه هر چند اتاقهاى فكر در كشورمان عمر چندانى ندارند، ولى به نسبت اين سابقه و تجربه محدود، اثر گذارىها و نقش آفرينىهاى قابل توجهى داشتند.
در ذيل به برخى از كاركردهاى اتاقهاى فكر در سياستگذارىهاى دفاعى - امنيتى اشاره شد. كه عبارتند از:
١. بومى سازى نظريهها
همان گونه كه اشاره شد، سياستگذارىها بر مبناى نظريهها انجام مىشود و تغيير و تحولات كمى و كيفى در ساختارهاى دفاعى - امنيتى نيز براساس نظريههاى پى ريزى مىشوند.
اتاقهاى فكر در جمهورى اسلامى ايران؛ نظير مركز تحقيقات راهبردى دفاعى ستاد كل، مركز تحقيقات مركز استراتژيك مجمع تشخيص مصلحت نظام و... (تا حدودى) توانستهاند از طريق پروژههاى تحقيقاتى، ضمن تبيين نظريههاى دفاعى - امنيتى، آنها را با شرايط و مقتضيات جمهورى اسلامى ايران منطبق كرده و توصيههايى راهبردى در اين زمينه ارائه كنند. بدون ترديد بومى سازى نظريهها، نقش بسيار حياتى در ارتقاى سطح كيفى سياستهاى اتخاذى داشته و ضامن منافع و افزايش ضريب دفاعى كشوراست.
٢. پرورش ايدههاى مطرح شده از سوى فرماندى معظم كل قوا
بدون شك مقام معظم رهبرى از عالىترين سطح بينش برخوردار است. از اين رو ايدهها و طرحهاى ارائه شده از جانب ايشان به منزله بنيان سياستگذارىها، نيازمند انجام تحقيقات است تا بتوان از رهگذر پرورش آن ايدهها به سياستهاى عملى و راه كارهاى مؤثر و راهگشاى اجرايى رسيد. در اين راستا اتاقهاى فكر، قادرند جايگاه مناسبى را به خود اختصاص دهند. كه در اين رابطه مىتوان به اقدامات مركز تحقيقات راهبرد دفاعى اشاره كرد، كه سهم قابل توجهى در پرورش و انتشار ايده »اتاق فكر« بر عهده داشته است.
٣.آينده پژوهى
يكى از وظايف عمده اتاقهاى فكر، آينده پژوهى است. در سالهاى اخير كه مقوله آينده پژوهى در كشورمان مورد اقبال قرار گرفته، برخى از اتاقهاى فكر، فعاليتهاى خود را معطوف به اين موضوع كردهاند. »مركز آينده پژوهى علوم و فناورى دفاعى« به عنوان تنها اتاق فكر رسمى در حوزه آينده پژوهى است كه با خلق چشم انداز و توليد نظريه براى شكل بخشيدن به آينده مطلوب و ترويج فرهنگ اميد در تابستان ١٣٨٣ در مؤسسه آموزشى و تحقيقاتى صنايع دفاعى شكل گرفته است. اين مركز درصدد است با نو انديشى آينده انديشى و خلق چشم انداز مطلوب و بيان آن براى نخبگان جامعه نقش مؤثرى در شكل بخشيدن به آينده و در نهايت سياستگذارىهاى دفاعى - امنيتى داشته باشد.
٤. گسترش همكارىها و اعتماد آفرينى
همانطور كه بيان شد »ديپلماسى مسير دوم« يكى از شيوههاى اثرگذارى اتاقهاى فكر بر سياستگذارى امنيتى است. در جمهورى اسلامى ايران برخى از اتاقهاى فكر از ظرفيت قابل توجهى در اين زمينه برخور دارند.در اين رابطه مىتوان به »مركز تحقيقات راهبردى دفاعى« اشاره كرد كه با توجه به پيوستگى آن به ستاد كل نيروهاى مسلح جايگاه ويژهاى را به خود اختصاص داده است.
اين اتاق فكر مىتواند با برقرارى روابط و همكارى با اتاقهاى فكر ساير كشورها، زمينههاى همكارى را شناسايى و بستر مناسبى را براى گسترش و تعميق روابط دفاعى امنيتى دولتها ايجاد كند.
نتیجهگيرى
در طول چند دهه گذشته اتاقهاى فكر در بسيارى از كشورها، تاثير قابل ملاحظهاى بر فرايند سياست خارجى و ديپلماسى امنيتى و تعيين ترجيحات فرا مرزى دولتهاى خود بر جاى گذاشتهاند. در كشورهايى كه از يك نظام متكثر برخوردارند، زمينه براى نقش آفرينى مراكز مذكور در جريان سياست خارجى بيشتر فراهم بوده است در اين كشورها بر خلاف نظام اقتدارگرا، صلاحيت تصميمگيرى در مورد مسائل سياست خارجى تنها در اختيار گروه معدودى از افراد نيست، بلكه شمار وسيعترى از نيروها و نهادهاى سياسى - اجتماعى امكان ابراز و اعمال نظر در تصميمات اين حوزه را دارند. طبيعتاً در چنين جوامعى، اتاقهاى فكر نيز بستر مساعدترى براى نقش آفرينى در امور سياست خارجى و ديپلماسى امنيتى پيدا مىكنند.
لذا بايد به اين واقعيت توجه داشت كه پيچيدهتر شدن سياست خارجى و پديدارى طيف وسيعترى از موضوعات بين المللى كه بنابر ماهيت مىتواند فرصت ساز، يا تهديدزا باشند، نياز به بهرهگيرى از عنصر تخصص جهت اتخاذ تصميمات مناسب و مؤثر در حوزه سياست خارجى را بيش از گذشته افزايش داده است.
اتاقهاى فكر (كانون انديشه يا تفكر) با هدف ايجاد پلى ميان قدرت و دانش تأسيس شدند و كانونهاى تفكر ساختارهاى مناسبى براى بكارگيرى فكر، ايده، علم و دانش براى خدمت به قدرت، ديپلماسى و در نتيجه امنيت هستند.
و نتيجه پايانى اينكه چنانچه در جمهورى اسلامى ايران حمايت جدى از ايجاد اتاق فكر به عمل آيد كه بتواند بودجهاى مستقل در اختيار داشته باشد و با قائل شدن مزايا براى كارشناسانى كه قرار است در اين مراكز، ايده ارائه دهند و نهايتاً ايدههاى مذكور به مرحله اجرا در آيد، مىتواند يك سياست خارجى و ديپلماسى آرام توأم با منافع ملى را براى دست اندركاران تصميمگيرى و نظام جمهورى اسلامى به ارمغان آورد و همگام با ساير كشورها توانمندى خود را در بهرهورى نظام جمهورى اسلام به اثبات برساند.
پى نوشتها:
١. دونالد آبلسون، نقش اتاقهاى فكر در سياست خارجى آمريكا، ترجمه نادر پور آخوندى فصلنامه راهبرد دفاعى، سال سوم شماره هشتم، تابستان ١٣٨٤، ص ٤٩.
٢. us think tanks and post_war Iraq.www.daneprairie.com Lawrence smaII man
٣. دونالد آبلسون، پيشين، ص ١٥٠.
٤. مهدى اميرى، جايگاه اتاق فكر در تدوين سياست خارجى،فصلنامه راهبرد دفاعى ،سال سوم، شماره هشتم، تابستان ١٣٨٤، ص ٨٩-٨٨.
think tanks and their role in ١٠٦_١٠٧.٥ Abel son American foreiyn policy London mac millan press ١٩٩٦ pp Donald ٦ u.s. على حسين صالحى اصل و محمد رضا ميرزاامينى، در آمدى بر اتاقهاى فكر دفاعى، فصلنامه راهبر
دفاعى، سال سوم، شماره هشتم، ١٣٨٤، ص ٢٨.
٧.اصغر افتخارى، پژوهش و تصميمگيرى ؛ بايستههاى تحقيقاتى در فرآيند تصميم سازى، فصلنامه راهبرد دفاعى، سال سوم، شماره هشتم، ١٣٨٤، ص ١٩.
٨. على حسين صالحى اصل - محمد رضا ميرزا امينى، پيشين، ص ٣٥-٣١.
٩. مهدى اميرى، پيشين، ص ١٠٢-٩٥.
١٠. محمود عسگرى، نقش اتاق فكر در سياستگذارى دفاعى - امنيتى، ماهنامه اطلاعات راهبردى.