پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨
تبليغات مخرب شبكهي بانكي در ترويج قرضالحسنه
چرا سنت قرض الحسنه به فراموشي سپرده شده است؟
يكي از امور سفارش شده در سيستم اقتصاد اسلامي «قرض الحسنه» ميباشد.
«من ذا الَّذي يُقرضُ اللّهَ قرضا حسنا فيُضعِفَهُ لَهُ و لَهُ أَجر كريم؛ كيست كه به خدا قرض الحسنه بدهد، تا خدا هم چند برابر به او بازگرداند. و علاوه بر آن اجر عظيم به او ببخشد.»١
علاوه بر آيات قرآن، احاديث و روايات متعددي، در تشويق به اعطاي قرض الحسنه وارد شده است كه همگي نشان از اهميت اين مسئله در مكتب اسلام دارد. متاسفانه در حال حاضر به واسطهي عملكردِ شبكهي بانكي در اعطاي تسهيلات قرض الحسنه به مردم، اين سنت حسنه كم رنگ شده و تنها صندوقهاي قرض الحسنهي مردمي را ميتوان در اين زمينه موفق ارزيابي كرد.
با بررسي آمار و عملكرد ارايه شده توسط سيستم بانكي كشور در سالهاي اخير، متوجه خواهيم شد كه، متاسفانه اين سيستم، عملكردِ موفقي در خصوص اعطاي تسهيلات قرضالحسنهاي نداشته است. به گونهاي كه ماندهي تسهيلات قرض الحسنهي اعطايي بانكها به بخشِ غير دولتي در سال ٦٣ از ١٠/٨ درصد، با يك روند نزولي در سال ٧١ به ٣/٦ درصد رسيد. و در سال ٧٨ به ٤/٦ درصد كاهش يافت. اين در حالي است كه ماندهي سپردهي قرضالحسنه در طول اين دوره همواره از رشد قابل توجهي برخوردار بوده و در سال ٧٦ بالغ بر ٤٤ درصد رسيده است.٢
اگرچه مسئولين سيستم بانكي ـ در خصوص كمي پرداختِ تسهيلات قرض الحسنه ـ اظهار ميدارند كه اين مسئله ناشي از كاهش سپرده گذاري قرض الحسنه از سوي مردم ميباشد ـ و (هر قدر كه) سپردههاي مردمي در اين بخش افزايش يابد، به همان ميزان حجم تسهيلات قرض الحسنه نيز افزايش مييابد ـ اما موضوع بلوكه شدن سپردههاي مردم نزد شبكهي بانكي، يكي از موضوعاتي است كه بر كاهش حجم تسهيلات اعطايي قرض الحسنه تاثير به سزايي داشته است.
به گفتهي كارشناسان اقتصادي، در حال حاضر، حدود ٣٠ درصدِ سپردههاي مردمي در بخش قرضالحسنهي بانكها، به عنوان سپردهي قانوني نزد بانك مركزي نگهداري ميشود، كه كاهش اين نرخ و آزاد سازي اين منابع ميتواند، تاثير به سزايي در افزايش حجم تسهيلات اعطايي قرض الحسنه و بهره مندي اقشار ضعيف جامعه از تسهيلات ارزان قيمت بانكي داشته باشد.
تبليغات بانكها مخرب است
مسئلهي مهم و اساسي در خصوص ترويج سنت قرض الحسنه، بحث تبليغات در اين خصوص ميباشد. به اعتقاد بسياري از كارشناسان حوزه و دانشگاه، تبليغاتيكه در حال حاضر از سوي نظام بانكي در زمينهي جمع آوري منابع قرض الحسنه صورت ميگيرد، از آنجا كه متضمن جلب منفعت دنيوي براي سپرده گذاران ميباشد، از اهداف اسلامي اين مسئله كه همانا اجر اخروي براي دهندهي قرض الحسنه باشد دوري گزيده است. متاسفانه در حال حاضر هر روز شاهد اين مسئله نگران كننده هستيم كه در هر دوره، جوايز بانكها براي حسابهاي قرض الحسنه افزايش مييابد. و از طرف ديگر يك رقابت خاصي بين بانك ها در اين زمينه به وجود آمده است. به گونهاي كه هر بانكي ميزان جوايز خود را جهت جلب سرمايههاي مردمي بالاتر از بانك ديگر اعلام مينمايد، كه اين مسئله موجب شده تا انگيزهي مادي و دريافت جايزهي بيشتر تنها انگيزه براي سپرده گذاري در اين گونه حساب ها باشد.
برخي از افراد نيز معتقدند: نظام بانكي از يك طرف با تبليغات مخرب خود در خصوص قرضالحسنه، از بار معنوي آن ميكاهد و از طرف ديگر نيز منابع حاصل از سپردههاي مردمي را به جاي اينكه با هزينهي پايين در اختيار نيازمندان، مزدوجين و كارآفرينان قرار دهد، با كار مزدهاي بالا و در قالب عقودي؛ مانند مضاربه و... در اختيار سپردهگذاران قرار ميدهد؛ يعني جذب و پرداخت قرضالحسنه در نظام بانكي هيچ سنخيتي با اصول اسلامي ندارد؛ لذا مسئولين بايد نظارت جدي و لازم را روي اين مسئله انجام داده، تا منابع قرضالحسنه به صورت ارزان قيمت در اختيار كارآفرينان و جوانان قرار گيرد.
حجة لاسلام و المسلمين «غلامرضا مصباحي» استاد حوزه و دانشگاه در اين خصوص ميگويد: در روايات تاكيد زيادي در مورد قرضالحسنه و ثواب آن شده است؛ از جمله از امام صادق عليهالسلام نقل شده است كه فرموده اند: «مكتوب علي باب الجنه: الصدقة بعشر و القرض بثمانية عشر»؛ يعني (بر در بهشت نوشته شده است كه صدقه ١٠ برابر و قرض ١٨ برابر ثواب دارد.) و اين نشاندهندهي امتياز قرض الحسنه نسبت به صدقه است.
وي در ادامه افزود: شايد علت اين مسئله اين باشد كه اگر به نيازمند صدقه بدهيم، موجب پيدايش روحيهي خواري و خفت در فرد شده و احساس نياز، شخصيت وي را پايين خواهد آورد. و ديگر اينكه: كسي كه صدقه ميگيرد براي باز پس دادن آن تلاش نخواهد كرد. اما در قرض الحسنه، هم عزت نفس شخص محفوظ ميماند و هم اينكه او را براي باز پرداخت قرض خود به فعاليت وادار ميكند. به همين دليل ثواب قرض از ثواب صدقه بالاتر، قرار داده شده است.
وي با اشاره به اينكه بسياري از خانوادههاي محروم و بسياري از جوانان، براي ازدواج و اشتغال و برخي افراد براي رفع نياز، بيماري، يا تحصيل، نيازمندِ مساعدت ديگران هستند گفت: اگر بنا باشد كسي به اين افراد كمك ننمايد، استعدادهاي درخشانِ بسياري از بين خواهد رفت. و اگر بنا باشد اين كمكها بلاعوض باشد، در بسياري از موارد روحيهي تنبلي و تن پروري را رشد خواهد داد.البته اگر اين كمكها صورت بگيرد، و در عين حال حرمت افراد نيز حفظ شده و آنها را به كار و تلاش براي باز پرداخت قرض خود وادارد، بهترين راه قرض الحسنه است.
معاون پژوهشي دانشگاه امام صادق عليهالسلام تاكيد كرد: اگر سنت قرض الحسنه در جامعه ترويج يابد، اعطا كنندهي قرض الحسنه از اجر و ثواب بالاييبرخودار شده و روحيهي معنوي و انسان دوستي در جامعه اشاعه پيدا خواهد كرد. و در عين حال، شخص به تكاپو افتاده و به دادن قرض الحسنه، در صورت توانايي ترغيب ميشود.
وي در پاسخ به اين سؤال كه براي ترويج قرض الحسنه، چه اقداماتي ميبايست در جامعه صورت گيرد، اظهار داشت: يكي از راههاي ترويج قرض الحسنه اين است كه روي فرهنگ ديني و معنوي خودمان در زمينهي قرض الحسنه كار كنيم. اگر آيات الاهي، احاديث، روايات، سيره و سنت اهل بيت عليهماالسلام در اين خصوص بازگو و تبيين شود، طبعا اثر خوبي در ترويج اين سنت حسنه خواهد داشت. كه متاسفانه در حال حاضر تلاش خيلي كمي، در اين زمينه صورت ميگيرد.
حجة الاسلام و المسلمين مصباحي، با انتقاد از روش تبليغاتي بانكها براي جذب سپردههاي قرض الحسنه اظهار داشت: سيستم بانكي برايجذب سپردههاي مردمي، به جاي تشويق معنوي كافي، مشوّقهاي مادي را تبليغ ميكند كه اين امر با روح قرض الحسنه منافات دارد.
وي تاكيد كرد: اين اقدامات جاذبهي معنوي كافي براي قرض الحسنه را پديد نميآورد، در حالي كه به اعتقاد ما جاذبهي معنوي قرض الحسنه، بيش از جاذبهي مادي آن ميتواند موثر واقع شود.
استاد حوزه و دانشگاه گفت: راه دوم اين است كه: مراكزي كه با وجوه قرض الحسنه به نيازمندان كمك ميكنند، عمل كرد و بيلانِ كاريِ خود را همراه با ذكر مشكلاتي كه از مردم برطرف شده است ـ البته با حفظ حرمت اشخاص ـ براي تشويق اعطا كنندگان قرض الحسنه ارايه نمايند.
وي افزود: مسلما انعكاس مشكلاتي كه به واسطهي اعطاي قرض الحسنه از خانوادهها برطرف شده است، يا بيماري چند نفري كه بهبود يافته و...، ميتواند در تشويق مردم جهت كمك به اين مؤسسات تاثير به سزايي داشته باشد.
معاون پژوهشي دانشگاه امام صادق عليهالسلام با اشاره به اين كه در گذشته قرض الحسنه بين دو نفر رد و بدل ميشد و قرض گيرنده مستقيما به قرض دهنده مراجعه ميكرد و قرض دهنده به طور مستقيم از مشكلات گيرندهي وام مطلع ميگرديد، اظهار داشت: امروزه شايد نتوان در سطح گستردهاي به اين كار اقدام نمود؛ لذا افرادي كه در مؤسسات قرض الحسنه سپرده ميگذارند، بايد حق داشته باشند كه افرادي را براي گرفتن وام، به اين صندوقها معرفي كرده، تا اثرات آن را بر زندگي افراد نيازمند مشاهده نمايند.
وي در ادامه تاكيد كرد: وجوهي كه به عنوان وام به افراد پرداخت ميشود، واقعا بايد حلاّل مشكلات آنها باشد. ولي امروزه اين مسئله تا حدودي انجام نميشود؛ يعني وجوه پرداختي صندوقها بسيار پايين بوده و حل كنندهي مشكلات مردم نيست. البته اين مسئله دلايلي دارد كه يك علت آن، پراكنده عمل كردن صندوقها است. به گونهاي كه يك متقاضي به چند صندوق مراجعه ميكند و از هر كدام مبلغ كمي به عنوان قرض الحسنه دريافت ميكند. چنان چه اگر بين اين صندوقها هماهنگي به عمل ميآمد و مشكل مالي يك فرد، توسط يك صندوق برطرف ميگرديد، با توجه به توان مالي بدهكار اين وام در سررسيد مقرر پرداخت ميشد و احيانا نيز به افراد بيشتري امكان پرداخت وام وجود داشت. متأسفانه امروزه كساني كه روابط اجتماعي خوبي داشته و يا پيگيري زيادي ميكنند، ميتوانند از صندوقها وامهاي متعددي دريافت كنند، ولي عدهاي كه چنين روحيهاي ندارند، هم چنان با مشكلات دست به گريبان خواهند بود.
وي در پايان به تقويت بنيهي مالي صندوقهاي قرض الحسنه تاكيد كرد و گفت: به نظر ميرسد منابع مالي كافي براي اعطاي وام در اختيار صندوقها نيست، كه يك علت آن، عدم وجود جاذبهي لازم براي سپرده گذاري در صندوقها است و علت دوّم نيز اين است كه اين مؤسسات بايد از سوي بانكها حمايت شوند. بانكهايي كه موظف به پرداخت بخشي از وجوه خود به عنوان قرض الحسنه هستند، بهتر است از سيستم صندوقهاي قرض الحسنه استفاده كرده و از ناحيهي آنها وام پرداخت كنند. در اين صورت يك سري از هزينه هاي بانك ها كاهش مييابد و از طرف ديگر منابع ماليمورد نياز صندوقهاي قرض الحسنه نيز تامين خواهد شد.
«حسين هاشمي» عضو هيات مديرهي بانك صادرات ايران در اين خصوص به خبرنگار ما گفت: هدف اصلي بانكداري اسلامي ايجاد يك نظام و سيستم توزيع عادلانهي اعتبارات است. به ويژه براي آنهايي كه داراي تمكن و استطاعت مالي نبوده، اما داراي فكر، انديشه و توان كار و فعاليت زياد هستند، بايد امكانات و منابع لازم را فراهم آورد.
وي افزود: از طرف ديگر جهت نيل به توسعهي اقتصادي و ايجاد رفاه در جامعه، نظام بانكي ميبايست تسهيلات مورد نياز بخشهاي مختلف اقتصاديرا تامين نمايد.
عضو هيئت مديرهي بانك صادرات ايران اظهار داشت: متاسفانه در حال حاضر اين مصارف منحصر به منابع قرض الحسنه شده است و منابع كافي و قابل ارايه براي اين مصارف وجود ندارد. و تنها در حد نيازهاي خيلي ضروري از قبيل تهيهي جهيزيه، ازدواج، وديعهي مسكن و... ميباشد.
وي تاكيد كرد: چنانچه منابعي كه داراي هزينهي مالي كمتري ميباشد، در اختيار افرادي كه صاحب فكر و انديشه ـ ولي اكثرا جوان و فاقد توان پرداخت بالا ـ هستند قرار گيرد، ميتواند يك جهش در زمينهي ايجاد اشتغال و افزايشِ توليد فراهم آورد.
عضو هيئت مديرهي بانك صادرات ايران در پاسخ به سوال خبرنگار هفتهنامهي پگاه كه چرا سيستم بانكي با دشواري و بوروكراسي فراوان وامهاي قرض الحسنه را پرداخت ميكند، اظهار داشت: اين امر بيشتر به دليل وجود تقاضاهاي زياد از شبكهي بانكياست و همانطور كه عرض شد، متأسفانه حجم منابع بانكي چندان تناسبي با ميزان تقاضاهاي واصل شده ندارد. از همين رو اين تراكمِ تقاضا موجب ايجاد بوروكراسي و احتمالاً، اعمال نظر در پرداخت وامهاي قرض الحسنه ميگردد. بنابراين افراد مستحق و مستمند نميتوانند اين نوع وام را به راحتي دريافت كنند.
وي يادآور شد: اين امر در حالي است كه يكي از اهداف بانكداري اسلامي پرداخت وامهاي ارزان قيمت و قرض الحسنه به افراد ضعيف جامعه است. كه در اين زمينه ضروري است تا از يك طرف ميزان تسهيلات اعطايي بانك ها افزايش يابد. و از طرف ديگر سپردهي قانوني منابع قرض الحسنه بانكها در نزد بانك مركزي كه هم اكنون ٣٠ درصد است به حدود ٥ تا ١٠ درصد كاهش يابد.
«حسين هاشمي» در پايان تاكيد كرد: سپردههاي قرضالحسنهي منابع بسيار مناسبي براي حمايت از اقشار ضعيف جامعه ميباشد، كه در اين زمينه اصلاح برخي دستور العمل هاي بانكي ضروري به نظر ميرسد، تا اين طيف از جامعه تحت پوشش سيستم مالي كشور قرار گيرند.
«سيد مجتبي قائم مقامي» مسئول واحد هماهنگي سازمان اقتصاد اسلامي و عضو هيئت امناي چندين صندوق قرض الحسنه در اين خصوص به خبرنگار ما گفت: تبليغات مناسب و در حد وسيع و همچنين تقويت صندوق از نظر بنيهي مالي، ميتواند به گسترش فرهنگ قرض الحسنه در جامعه و حذف فرهنگ ربا خواري كمك قابل توجهي كند.
وي با اشاره به اينكه در حال حاضر بيش از ١١٠٠ صندوق قرض الحسنه در سراسر كشور تحت پوشش سازمان اقتصاد اسلامي ايران قرار دارد افزود: اگر بخشي از منابع مالي بانك ها در اختيار اين صندوق ها قرار گيرد، با توجه به سهولت پرداخت آن توسط صندوقها، ميتواند در دسترسي اقشار نيازمند به تسهيلات قرضالحسنه، نقش موثري ايفا كند.
قائم مقامي با تاكيد بر حمايت واقعي دولت از صندوقهاي قرض الحسنه اظهار داشت: رشد و گسترش صندوقهاي قرض الحسنه در سرتاسر كشور ـ به ويژه روستاها ـ ميتواند كمك زيادي به اقشار نيازمند جامعه كند.
وي در پايان افزود: بانك مركزي معتقد است صندوق هاي قرض الحسنه ميبايست تحت پوشش اين بانك درآيند، در صورتي كه اين كار بوروكراسي را بيشتر كرده و از آزادي عمل آنها ميكاهد. به نظر ميرسد مسئولين دولتي بايد سرويس دهي بيشتر به اين صندوقها را مد نظر قرار دهند تا اينكه ايجاد محدوديت در اين زمينه صورت نگيرد.
پي نوشتها:
١. الحديد (٥): آيهي ١١.
٢. ويژهنامهي ششمين كنفرانس بانكداري اسلامي.