مرورى بر كارنامه علمى و فكرى دكتر طه جابر العلوانى
فیاض ابراهیم

پژوهش‌گر برگزيده مطالعات اسلامى

دكتر طه جابر العلوانى، متفكر برجسته مسلمان عراقى (كه خوانندگان عزيز با نوشته‌ها و مصاحبه‌هاى ايشان در موضوعات مختلف انديشه‌اى اسلامى در اين هفته‌نامه آشنا شده‌اند) امسال از سوى جايزه جهانى كتاب سال جمهورى اسلامى ايران، به عنوان پژوهش‌گر برگزيده جهان اسلام معرفى شد.
گروه انديشه معاصر عرب هفته‌نامه پگاه حوزه افتخار دارد كه با نگارش طرح پيشنهاد اعطاى جايزه پژوهشگر برگزيده مطالعات اسلامى به دكتر طه جابر العلوانى و ارائه آن به دبير خانه جايزه جهانى كتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، و نيز ارائه مجموعه‌اى از مصاحبه‌ها و مقالات اين متفكر ارجمند كه در اين هفته‌نامه چاپ شده است، گامى براى نزديك سازى حوزه فرهنگى و فكرى جهانى عرب و ايران بردارد.
براى آشنايى بيشتر خوانندگان عزيز با آثار و افكار دكتر علوانى چكيده‌اى از زندگى نامه و كارنامه علمى ايشان از پى مى‌آيد:
دكتر طه جابر العلوانى از علماى برجسته سنى مذهب عراق است كه در سال ١٩٣٥ م در اين كشور چشم بر جهان گشود. وى پس از اتمام تحصيلات اوليه در عراق و تجربه يك دوره فعاليت‌سياسى و همكارى با شهيد سيد مهدى حكيم و ارتباط نزديك با آيت الله سيد محسن حكيم، راهى دانشگاه الازهر شد و در سال ١٩٧٣ به دريافت درجه دكترا در رشته اصول فقه از اين دانشگاه نايل آمد.
در سال ١٩٨١ وى در تاسيس «المعهد العالمى للفكر الاسلامى‌» (مركز جهانى انديشه اسلامى) در ايالت ويرجينياى امريكا مشاركت ورزيد و مدتى طولانى رياست اين مركز علمى - دانشگاهى را بر عهده داشت. وى هم‌چنين رياست دانشگاه علوم اسلامى - اجتماعى را بر عهده دارد.
هم‌چنين دكتر علوانى عضو مجمع التقريب بين المذاهب اسلاميه نيز است. گذشته از ده‌ها مقاله، كتاب‌هاى ارزشمندى از وى به چاپ رسيده كه به مهم‌ترين عناوين آنها اشاره مى‌شود.
١. اسلاميه المعرفه بين امس و اليوم (اسلامى سازى معرفت از ديروز تا امروز).
٢. ادب الاختلاف فى السلام (ادب اختلاف در اسلام).
٣. اصلاح الفكر الاسلامى (اصلاح انديشه اسلامى).
٤. حقوق المتهم فى الاسلام (حقوق متهم در اسلام).
٥. ازمة الفكريه المعاصره (بحران فكرى معاصر).
٦. التقليد و الجمود فى العقل المسلم (تقليد و جمود در عقل مسلمان).
٧. ازمه الفقه و منهجيه الاجتهاد (بحران فقه و روش‌شناسى اجتهاد).
٨. المنظور المعرفى لمفهوم‌الحاكميه (نگاهى معرفتى به مفهوم حاكميت).
٩. اصول الفقه الاسلامى (اصول فقه اسلامى).
١٠. آفاق التغيير و منطلقاته (آفاق و خاستگاه‌هاى دگرگونى).
١١. تصحيح و تحقيق كتاب المحصول فى علم اصول الفقه «فخرالدين رازى‌» كه در ٦ جلد چاپ شده.
١٢. الخصوصيه و العالميه فى الفكر الاسلامى معاصر (خاص‌گرايى و جهانى گرايى در انديشه اسلامى معاصر).
١٣. التوحيد والتزكيه و العمران (توحيد، تزكيه و آبادانى).
١٤. مقاصد الشريعه (مقاصد شريعت).

معرفى اجمالى آثار دكتر علوانى

١. اسلاميه المعرفه بين امس و اليوم; وى در اين كتاب به تعريف مفهوم و توضيح و ابعاد ايده و طرح «اسلامى سازى معرفت‌» كه عمده‌ترين ايده مركز جهانى انديشه اسلامى است، پرداخته و به شبهات و پرسش‌هايى را كه در اين مورد مطرح مى‌شود، پاسخ گفته است. وى با رد ادعاى بى‌طرف بودن علم و معرفت، ماهيت علم و معرفت از نگره اسلامى را با ديگر نگره‌ها متفاوت مى‌داند و وجه اين تفاوت را در آن مى‌داند كه اسلام، قرائت وحى و قرائت هستى را با هم سفارش مى‌كند.
٢. ادب الاختلاف فى الاسلام; نويسنده در اين كتاب، به آداب اختلاف نظر و عمل در اسلام و لوازم و پى‌آمدهاى آن پرداخته است. از پيامبر بزرگ اسلام نقل شده است «كه اختلاف امتى رحمه‌» ; اختلاف امت من رحمت است. اين اختلاف قواعد و آدابى دارد كه طرف‌هاى اختلاف كننده بايد آنها را رعايت كنند.
٣. اصلاح الفكر الاسلامى نويسنده در اين كتاب، بحران‌هاى انديشه اسلامى را مورد مطالعه و بررسى قرار داده و راه حل آنها را اصلاح شيوه‌هاى فكرى و اسلامى‌سازى معرفت معرفى كرده است. وى در ادامه، نشانه‌هاى كلان طرح اصلاح روش‌هاى فكرى را مطرح كرده و توضيح داده است و الگوى اسلامى سازى معرفت را به عنوان يكى از كارآمدترين الگوهايى كه راه برون شد از بن بست فكرى معاصر را ارائه مى‌كند، معرفى و اركان آن را مورد بررسى قرار مى‌دهد.
٤. حقوق المتهم فى الاسلام; متهم تا پيش از اثبات جرم داراى حقوقى است كه اسلام بدان تصريح نموده است. در اين كتاب اين حقوق مورد بررسى و ارزيابى قرار گرفته است.
٥. ازمه الفكريه المعاصره و مناهج التغيير; در اين كتاب آفاق و خاستگاه‌هاى بحران فكرى معاصر و روش‌هاى دگرگونى و ابعاد دگرگونى‌اى كه مورد نظر قرآن است، (حتى يغيروا ما بانفسهم) بررسى شده و راه‌هاى درمان اين بحران فكرى - كه جهان را در بر گرفته - پيشنهاد شده است.
ابعادپنهان از انديشه و عمل جنبش‌هاى اسلامى معاصر، موضوع ديگرى است كه نويسنده در بخش ديگرى از كتاب به آن پرداخته است.
٦. التقليد و الجمود فى العقل المسلم; در اين كتاب زمينه‌ها و آثار تقليد محض و جمود و فسردگى عقلى در ميان مسلمانان، با وجود تشويق به تعقل و خردورزى در قرآن و ديگر نصوص دينى مورد بررسى قرار گرفته است.
٧. ازمه الفقه و منهجيه الاجتهاد; اجتهاد مرسوم در محافل علمى - دينى جهان اسلام، از بحران‌هايى رنج مى‌برد كه فقدان جامع‌نگرى و نگرش جزئى و بى‌توجهى به داده‌هاى روز از جمله آن است. نويسنده در اين كتاب بحران فقه و روش‌شناسى اجتهاد را مورد كاوش قرار داده است.
٨. المنظور المعرفى لمفهوم الحاكميه; مفهوم حاكميت كه در قرآن آمده است و حاكميت را در مقام ربوبى منحصر مى‌داند، دستاويز برخى سوء برداشت‌ها شده و در تسويه حساب‌هاى سياسى از آن سوءاستفاده شده است. نويسنده در اين كتاب، از نگاهى معرفت‌شناختى اين مفهوم را ارزيابى مى‌كند.
٩. اصول الفقه الاسلامى; در اين كتاب، نويسنده به شرح و تبيين اصول اساسى استنباط فقهى براساس منابع استنباطى فقه اهل سنت پرداخته است.
١٠. آفاق التغيير و منطلقاته; بديهى است كه وضع موجود جهان اسلام وضع مطلوبى نيست و تحول و دگرگونى آن مقصود و مورد رغبت است. افق‌هاى اين تحول و خاستگاه‌هاى آن در اين كتاب بررسى شده است.
١١. تصحيح كتاب المحصول فى علم اصول الفقه (فخر رازى) ; كتاب المحصول در كنار كتاب‌هاى «رساله شافعى‌» و «المستصفى غزالى‌» ، از مهم‌ترين كتاب‌هاى اصولى است كه دكتر علوانى با گرد آورى چند نسخه خطى از كتابخانه‌هاى قاهره و استانبول، به تصحيح و تعليق آن پرداخته و آن را در ٦ جلد منتشر كرده است.
١٢. الخصوصيه و العالميه فى الفكرالاسلامى المعاصر;
اين كتاب ابعاد اختصاصى و ابعاد جهانى انديشه اسلامى معاصر را كاويده است. نويسنده در اين كتاب نگرشى انتقادى به فقه سلف و تحليلى مفصل از تاثير عوامل تاريخى مختلف در شكل‌گيرى اين فقه، و در نتيجه قصور آن از ايفاى نقشى كه در روزگار كنونى از آن مورد انتظار است، ارائه مى‌كند.
١٣. التوحيد و التزكيه و العمران; در اين كتاب، نويسنده تلاش كرده تا ارزش‌ها و اهداف قرآنى را كشف كند. وى در اين كتاب، اعتقاد به توحيد را نگاهى متفاوت به نگاه متكلمان و فلاسفه و متصوفان و با استناد مستقيم به قرآن مورد توجه قرار داده است. وى ابعاد معرفتى توحيد وتاثير اين عقيده را در عرضه تفسيرى منطقى وهماهنگ از جهان بررسى كرده و هدف عاليه اسلام را تزكيه، و هدف رسالت را تربيت و ساختن انسان تزكيه شده معرفى مى‌كند.
١٤. مقاصد الشريعه; اين كتاب مجموعه پنج مقاله نويسنده است كه در باب مقاصد شريعت نگاشته شده است; اين رويكرد به شريعت در انديشه اسلامى سابقه‌اى به درازاى چندين قرن دارد. اين رويكرد مقاصد و اهداف شريعت را محور احكام آن قرار مى‌دهد و بر اين باور است كه احكام متناسب با مقاصد متغير مى‌شوند و نه صرفا متناسب با اصول.