پگاه حوزه
(١)
دولت مدرن و فرايند تضعيف خانواده - فیاض ابراهیم
١ ص
(٢)
نگاهى به تحليل رسانهها و بازتابهاى خارجى درباره انتخابات ايران -
٢ ص
(٣)
آژانس بين المللى انرژى اتمى، خاستگاه غربى و عملكرد جانبدارانه - شیرودی مرتضی
٣ ص
(٤)
تهران، قاهره از واگرايى تا همگرايى - شیرودی مرتضی
٤ ص
(٥)
سيرى انتقادى در مبانى انديشههاى دينى بازرگان - خاکی قراملکی محمدرضا
٥ ص
(٦)
عاشورا، مؤلفهها و ايستارهاى سياسى - میر مدرس
٦ ص
(٧)
تداوم حضور در نزول و تجلى - پارسانيا حميد
٧ ص
پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - تهران، قاهره از واگرايى تا همگرايى - شیرودی مرتضی
تهران، قاهره: از واگرايى تا همگرايى
شیرودی مرتضی
مقدمه
پايان جنگ عراق عليه ايران و آغاز دوره سازندگى، فروپاشى اتحاد جماهير شوروى سابق و بلوك شرق، جنگ نفت در خليج فارس يا حمله عراق به كويت و تهاجم آمريكا و متحدان آن در حمله به عراق، كه به فعالتر شدن سياستخارجى جمهورى اسلامى ايران انجاميد، زمينههاى نزديكى كشورهاى تهران و قاهره را فراهم آورد. از اين رو، در ارديبهشت ١٣٧٠ دفتر حفاظت منافع دو كشور گشايش يافت، و تلاش براى ايجاد زمينه ارتقاى همكارى فيمابين اقتصادى، بينالمللى، فرهنگى و نظاير آن، مورد توجه قرار گرفت، و در اين راه، مقامات دو كشور، ابراز تمايل برخى كشورها براى ميانجى گرى را نپذيرفته و انجام گفت و گو مستقيم را ترجيح دادند. بنابراين، ديدار مسؤولان دو كشور، به ويژه ديدارهاى وزراى خارجه و ديگر مقامات، كه در حاشيه برخى از اجلاس بينالمللى و منطقهاى صورت پذيرفت، باعث اشتراك مواضع و زمينه ساز گسترش مناسبات دو جانبه گرديد، كه حاصل آن همكارى در مواردى همچون: كنفراس اسلامى، كنفرانس عدم تعهد، كنفرانس بينالمللى ارتباطات، كنفرانس جمعيت و تنظيم خانواده، كنفرانس جلوگيرى از جرم و جنايت، كنفرانس جهانگردى و توريسم، كنفرانس بينالمجالس، و اجلاسهاى سازمان تجارت جهانى (wto) اشاره نمود، البته تضادهايى نيز، همواره به دور ماندن مصر و ايران از هم كمك كرده و برقرارى روابط دو كشور را به تاخير انداخته است. (١)
تعامل و همگرايى
در طول سالهاى اخير، ايران و مصر در مسائل بينالمللى، همكارىهاى نسبتا خوبى داشتهاند. برخى از اين مسائل عبارتند از: ١ - حضور ايران و مصر در كميته قدس، از جمله موارد و زمينههاى مناسب همكارى بين دو كشور است، هر چند كه اين دو كشور، ديدگاههاى متفاوتى نسبتبه روند صلح خاورميانه، در قبل و بعد انقلاب داشتهاند. ٢ - همچنين، تقريبا موضع جمهورى اسلامى ايران و مصر در خصوص پيمانهاى منع گسترش سلاحهاى كشتار جمعى (NPT) به هم نزديك بوده است. در اين زمينه، دو كشور از حاميان اصلى طرح پاكسازى منطقه خاورميانه از سلاحهاى كشتار جمعىاند، و حتى موضع مشتركى درباره لزوم پيوستن اسرائيل به اين پيمان داشته و دارند. ٣ - و نيز، حقوق بشر از مسائلى است كه بيشتر عليه ايران و كمتر از آن بر ضد مصر به كار گرفته شده، بنابراين، در اين مورد، زمينه همكارى ميان طرفين هميشه وجود داشته است. تغيير راى مصر از مثبتبه ممتنع در برخى قطعنامههاى حقوق بشر عليه ايران، از جمله آثار و نتايج رايزنىها و همكارىهاى دو طرف در سطح بينالمللى است. البته نبايد از اين نكته غافل ماند كه تفاوت هايى هم، در ديدگاه طرفين در اين باره وجود دارد.
٤ - به علاوه، در بسيارى از مسائلى كه در كنفرانس اسلامى مطرح مىشود، دو كشور زمينه خوبى براى همكارى دارند. مانند، مؤلفههاى موجود در تعامل دو كشور در سطح همكارىهاى منطقهاى، به رغم تفاوت در سمتگيرى سياست منطقهاى ايران و مصر در مورد روند مذكرات صلح خاورميانه، برخى تحولات منطقهاى و سياستهاى توسعه طلبان رژيم صهيونيستى، شرايط را جهت همكارىهاى بين دو كشور مهيا ساخته است. در اين رابطه مىتوان به تحولات و حوادثى چون: شكلگيرى پيمانهاى نظامى امنيتى رژيم صهيونيستى با برخى كشورها، كه نگرانىهاى مصر را فراهم مىكند، و همچنين، بحث گسترش سلاحهاى كشتار جمعى رژيم صهيونيستى، از اين زاويه كه، مصر نيز خواستار پاكسازى منطقه از سلاحهاى كشتار جمعى و پيوستن رژيم صهيونيستى به معاهده NPT و آژانس بينالمللى انرژى اتمى است، اشاره نمود. (٢)
در نشست قاهره كه در تاريخ ٣٠ تير ١٣٨٠ برگزار شد، دو طرف، زمينههاى مشترك همكارى اقتصادى را تشريح كردند. در اين نشست، اهميتبهرهگيرى از فرصتها و ظرفيتهاى اقتصادى دو كشور در سطوح داخلى، نهادها و سازمانهاى بينالمللى و منطقهاى، به عنوان راهكار مناسب توسعه و تعميق روابط ايران و مصر، حتى پيش از بسط روابط سياسى، مورد تاكيد قرار گرفت. نيز، بر بهرهگيرى از ظرفيتهاى بالاى تكنولوژيكى در استفاده از منابع و ذخاير طبيعى، سرمايه گذارىهاى مشترك در صنايع سرمايهبر و صنايع سنگين، به ويژه خودروسازى، تجارت جهانى و استفاده از نيروهاى متخصص و ماهر در توسعه اقتصادى با گرايشهاى صنايع توريسم، سبك و سنگين، تبديلى و فرآورى و فناورى در تمامى زمينهها، تاكيد گرديد. وزير امور خارجه ايران، در بخشى از سخنان خود در اين نشست، چنين گفت: تاريخ نشان داده است كه هر گاه دو ملت ايران و مصر، برداشت مشتركى از نظام بينالمللى پيدا كردند، موفق به برداشتن گامهاى بلندى، نه تنها در روابط دو جانبه، بلكه در سطح منطقهاى و جهانى شدند. شايد در هيچ زمانى همانند امروز، دو ملت تا اين اندازه به درك مشترك نرسيده باشند. پايان جنگ سرد، پايان جنگ تحميلى عراق عليه كويت، بهبود روابط ايران و اروپا، پيمان راهبردى و ناگوار تركيه و رژيم صهيونيستى، احياى انتفاضه فلسطين و روى كارآمدن شارون در اسرائيل به عنوان يك تهديد جدى براى منطقه و ظهور چالشهايى همچون جهانى شدن در جهان اسلام را بايد موجب درك مشترك و هم گرايى ملت ايران، مصر در دوره جديد برشمرد. (٣)
از طرفى، منابع مختلف ديپلماتيك مصر، بر رويكرد ايران براى بهبود روابط با مصر تاكيد مىكنند. قاهره همچنين تضمينهايى از تهران دريافت كرده است كه مبتنى بر ديدگاههاى مصر براى ايجاد روابطى سالم است. اين تضمينها عبارتاند از: عدم مداخله در امور داخلى مصر، كمك نكردن به گروههاى خشونتگرا، مبادله اطلاعات در زمينه مبارزه با تروريسم و خويشتندارى در قبال رويكردهاى سياستخارجى قاهره در مورد فرآيند صلح. البته، نبايد از اين نكته غافل شد كه منافع ملى مصر ايجاب مىكند در سياستخارجى خود، در جهت نزديكى با ايران گام بردارد، و از اين كشور، به عنوان يكى از عوامل افزايش نفوذ منطقهاى خود استفاده كند. (٤) مسئله مهم ديگر در تعامل و همكارى راهبردى ايران و مصر، مقابله با توسعه تسليحات هستهاى اسرائيل است. زيرا، در حالى كه اسرائيل داراى يك زرادخانه هستهاى پيشرفته است، هنوز عضو پيمان منع گسترش سلاحهاى هستهاى نشده است. اين وضعيت اسرائيل، هميشه مورد اعتراض ديگر كشورهاى سلاحهاى هستهاى را كه همواره مورد حمايت جمهورى اسلامى ايران بوده، عقيم گذاشته است. مصر و ايران بر اين موضوع اشتراك نظر دارند كه آمريكا در خصوص موضوع تسليحات هستهاى در خاورميانه، بيشترين تاكيد را براى سلاحهاى هستهاى كشورهاى مسلمان دارد و در هر زمانى كه موضوع كنترل سلاحهاى هستهاى اسرائيل مطرح مىشود، از آن طرح اجتناب، يا در واقع، حمايت مىكند. بنابراين، سياستبرترى نظامى اسرائيل و سياست تبعيضآميز آمريكا عليه كشورهاى مسلمان، از جمله عواملى هستند كه دو كشور مصر و ايران را در جهت همكارىهاى منطقهاى ترغيب مىنمايند. (٥)
به طور كلى، پس از امضاى قرار داد صلح كمپ ديويد، اتفاقات بسيارى بين مصر و ايران روى داد، اتفاقاتى كه قطع روابط ديپلماتيك دو كشور را به همراه داشت، اما عملا از تاريخ ارديبهشت ١٣٧٠ روند بهبود در روابط همكارى بين دو كشور آغاز شد. مصاديق اين همكارىها عبارتند از:
ساخت و احداث پنج كارخانه نيشكر از سوى شركتهاى مصرى در استان خوزستان و امضاى يك يادداشت تفاهم براى فروش يك هزار دستگاه تراكتور تبريز به بخش خصوصى مصر، گامهاى مهمى بود كه در روند توسعه مناسبات اقتصادى دو طرف برداشته شد. همچنين، سازمان عمران كرمان، از شركت كاتوآروماتيك مصر، از محل مطالبات جمهورى اسلامى ايران از بانك مركزى مصر، چهار فروند هواپيما شامل دو فروند هواپيماى ايلوشين و دو فرزند هواپيماى توپولف خريدارى كرد. شركت كاتوآروماتيك مجاز شد، در شركتحمل و نقل هوايى ايران، ده درصد مشاركتسرمايهاى داشته باشد. در خصوص امور فرهنگى، يك توافقنامه همكارى علمى بين دانشگاه عين شمس مصر با دانشگاه علامه طباطبايى ايران به امضا رسيد. در همين راستا، برخى علما و شخصيتهاى علمى ايران، از مصر ديدار كردند و كارشناسان ايرانى در كنفرانس جمعيت قاهره شركت نمودند. در الازهر مصر، زبان فارسى به عنوان زبان دوم، در بخشهاى فلسفه، تاريخ و زبان عربى در دانشكده آثار اسلامى پذيرفته شده است، حتى در تمامى سيزده دانشگاه مصر، كرسى زبان فارسى وجود دارد. (٦)
مواضع دو كشور در خصوص پيمان منع سلاحهاى كشتار جمعى، به هم نزديك شده، تا حدى كه هر دو كشور خواستار پاكسازى منطقه خاورميانه از سلاحهاى كشتار جمعى و اتمى هستند. در همين زمينه، مصر، پيوستن رژيم به معاهده NPT و آژانس بينالمللى انرژى اتمى را خواستار شد، حتى در اواخر سال ١٩٩٥ كه اسرائيلىها مىكوشيدند به گونهاى جهان را بر ضد ايران بشورانند، و به تبليغات وسيعى در مورد دسترسى ايران به سلاح هستهاى دامن زدند، وزير خارجه مصر اعلام كردند: اسرائيل به دليل وضعيتخود در اين زمينه، صلاحيتخردهگيرى از ايران و ديگران را ندارد. همچنين، فعالسازى بيشتر چند شركت مشترك ايرانى و مصرى، نظير شركت مشترك نساجى ميراتكس، بانك توسعه ايران و مصر و نيز، شركت مشترك كشتيرانى، مورد نظر و توجه دو كشور در عرصه همكارىهاى منطقهاى است. (٧)
در سالهاى اخير، همكارىهاى مصر و ايران در مسائل بينالمللى، شامل مواردى همچون: مساله بوسنى، مساله NPT ، كميته قدس، مساله حقوق بشر، كنفرانس اسلامى، همكارىهاى اقتصادى و همكارىهاى فرهنگى بوده است. به طور كلى، اگر چه از زمان بازگشايى دفاتر حفاظت منافع دو كشور، روند توسعه مناسبات بافراز و نشيبهاى متعددى همراه بوده، اما ما شاهد اقدامات و فعاليتهاى گسترده دو كشور در خصوص گسترش روابط بودهايم. علاوه بر آن، به دنبال برگزارى اجلاس سران سازمان كنفرانس اسلامى در تهران (آذر ١٣٧٦) و مشاركت عمرو موسى، وزير امور خارجه مصر در اين اجلاس، روند بهبود روابط دو كشور سرعت گرفته است. در همين چارچوب، در بهمن ماه سال ١٣٧٦ هيات عالى رتبهاى از اتاق بازرگانى و صنايع مصر، از ايران ديدن و با صاحبان صنايع كشورمان به گفتوگو پرداختند، متقابلا به دعوت طرف مصرى، هيات اقتصادى - بازرگانى جمهورى اسلامى ايران به رياست اتاق بازرگانى صنايع و معادن كشورمان، در خرداد ماه ١٣٧٧ از مصر ديدن نمود و مذاكرات مثبتى در جهت گسترش همكارىهاى دو جانبه و چند جانبه بازرگانى به انجام رسانيد. همچنين، هياتهايى از مطبوعات و رسانههاى دو كشور، به قاهره و تهران سفر كردند كه تاثير زيادى در انعكاس ديدگاههاى مثبت مقامات دو كشور و ايجاد فضاى مثبت تبليغاتى بين دو كشور داشت. (٨)
با توجه به تحولات منطقه و رويدادهاى اخير، سفر آقاى خرازى در راس هياتى بلند پايه به مصر كه از تاريخ پنجم تا هشتم اسفندماه ١٣٧٩ براى شركت در سومين اجلاس سران گروه ٨ صورت گرفت، از حساسيتخاصى براى دو كشور برخوردار بود. از طرفى، با توجه به تمايل مقامات مصرى به شركت آقاى خاتمى در اين نشست، دولتمردان مصر سعى نمودند كه در طول اين سفر از آقاى خرازى در حد رييس يك دولت استقبال نمايند. مشاركت ٣٦ شركت ايرانى در نمايشگاه تجارتى قاهره در فروردين ماه ١٣٨٠ در حضور ٢٩ شركت مصرى در نمايشگاه تجارى ايران در تيرماه ١٣٨٠ از جمله دستآوردهاى اجلاس گروه ٨ در خصوص ارايه تسهيلات لازم به تجار كشورهاى طرف قرارداد است. در ميزگرد مشترك ايران و مصر در مؤسسه الاهرام قاهره، طرفين به اين نتيجه رسيدند كه مصر و ايران به خوبى مىتوانند در زمينههاى مختلفى چون: خلع سلاح اتمى و كاهش تسليحات كشتار جمعى در منطقه خاورميانه با يكديگر همكارى و همفكرى داشته باشند، در اين نشست، طرفين در بررسى مناسبات همكارىهاى اقتصادى دو كشور و زمينههاى مشترك اين همكارىها، بحث و تبادل نظر كردند، و اهميتبهرهگيرى از فرصتها و ظرفيتهاى اقتصادى دو كشور در سطوح داخلى، نهادها و سازمانهاى بينالمللى و منطقهاى به عنوان راهكار مناسب توسعه و تعميق روابط ايران و مصر، حتى پيش از بسط روابط سياسى، مورد تاكيد قرار گرفت. همچنين، در اين نشستبر بهرهگيرى از ظرفيتهاى بالاى تكنولوژيكى در استفاده از منابع و ذخاير طبيعى، سرمايهگذارىهاى مشترك در صنايع سرمايهبر و صنايع سنگين، به ويژه خودروسازى و به طور كلى سختافزارى و نرمافزارى، بهرهگيرى از تجربيات مصر از الحاق به سازمان تجارت جهانى و استفاده از نيروهاى تخصصى و ماهر در توسعه اقتصادى با گرايشهاى صنايع توريسم، سنگين، سبك، تبديلى، فرآورى در تمامى زمينهها و فناورى تاكيد گرديد. (٩)
تقابل و واگرايى
به طور كلى، عوامل زير را مىتوان به عنوان عوامل واگرايى و تقابل بين دو كشور مصر و ايران، پس از انقلاب اسلامى دانست: امضاى قرارداد كمپ ديويد بين مصر و اسرائيل، اتهامات مصر به ايران در حمايت از جنبشهاى اسلامى مصر، همكارى نزديك نظامى مصر با آمريكا، حمايت مصر از عراق در جنگ تحميلى، حمايت مصر از ادعاى امارات در خصوص جزاير سه گانه، نامگذارى خيابانى به نام خالد اسلامبولى در تهران. (١٠)
پس از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران، روابط مصر با ايران شاهد فراز و نشيبهاى زيادى بوده است. به طورى كه دهه ١٣٦٠ را مىتوان بحرانىترين دوران در روابط دو كشور ناميد. مهمترين مانع بر سر راه نزديكى دو كشور، امضاى قرارداد كمپ ديويد و نيز، نقش مخرب اسرائيل در ايجاد بحران و تنش ميان ايرانىها و مصرىهاست. در اين خصوص، ذكر اين نكته لازم است كه بلافاصله بعد از امضاى قرارداد كمپ ديويد، سادات، رييس جمهور وقت مصر، دكترين امنيت ملى اين كشور را تغيير داد كه بر پايه آن، ديگر اسرائيل تهديد اصلى براى مصر محسوب نمىشد، بلكه كشورهاى ايران، سودان و ليبى به تهديدات عمده عليه مصر تبديل شدهاند. پس از امضاى قرارداد صلح كمپ ديويد بين مصر و رژيم اشغالگر قدس، قطع رابطه ديپلماتيك بين ايران و مصر به دستور امام خمينى (ره) در ارديبهشت ١٣٥٨ صورت گرفت. با آغاز جنگ تحميلى عراق عليه ايران، مصر در مخالفتبا ايران، به دو دليل جزء حاميان كشور عراق شد: نخست اين كه، اين كشور از فرصت استفاده نمود و با حمايت از عراق، مبادرت به تغيير فضايى كرد كه از سوى كشورهاى عرب عليه مصر به وجود آمده بود. دوم اين كه، به بهانه نقش داشتن ايران در تحريك گروههاى اسلامى يا مخالفان اين كشور، به تبليغات وسيعى عليه ايران دست زد، چنانچه بسيارى بر اين باورند كه طرح مساله خطر بنيادگرايى اسلامى و انتساب گروههاى مسلح اسلامى به ايران، صرفا براى كسب حمايتهاى مالى و سياسى بيشتر از غرب و به ويژه، آمريكا بوده است. تا به اين صورت، به تحكيم موقعيتخود، از طريق جلب توجه به نقش حكومت مصر در منطقه براى دفاع از منافع غرب، به خصوص آمريكا و رژيم اشغالگر قدس بپردازد. بنابراين، اهميت دليل دوم يعنى حمايت از عراق و مخالفتبا ايران، بعد امنيتى و داخلى قضيه است. (١١)
به رغم عمليات سركوب گرايانه و بى سابقه رژيم مصر، بازداشتهاى وسيع و حتى اعدامهاى متعدد، گروههاى مسلح اسلامى مصر، همچنان به فعاليتخود ادامه مىدهند، به طورى كه رژيم مصر، به صورت مستمر، به تصفيه مقامات امنيتى براى پايان دادن به فعاليتهاى سياسى اسلامى شدت بخشيده است. از اين رو، مصر براى توجيه اقتدار نيروهاى اسلامى و عجز ناتوانى و استيصال خود براى جلوگيرى به عمليات مسلحانه اين گروهها، حمايت و آموزش اين گروهها از سوى قدرتهاى خارجى را مطرح مىكند، نظريهاى كه همواره از طرف بسيارى از كشورهاى جهان سوم مطرح مىشود و مورد استفاده قرار مىگيرد، اما موضوع حائز اهميت، مساله جنبشهاى اسلامى است، كه از عوامل تنشزا در روابط مصر و ايران در دهه هشتاد تا اوايل دهه نود ميلادى بوده است. زيرا، اين تصور همواره وجود داشته كه ايران از جنبشهاى اسلامى، بنابه ماهيت اسلامى آنها، حمايت مىكند. (١٢)
مساله بعدى، همكارى نظامى مصر با آمريكاست. با روى كار آمدن مبارك در اوايل دهه هشتاد ميلادى، همكارى تنگاتنگ مصر با دولتهاى جمهورى خواه آمريكا كما كان ادامه يافت و به مقتضاى مناسبات استراتژيكى بين مصر و آمريكا، مصر به عنوان مهره سرباز در معاملات شطرنجى واشنگتن، در خاورميانه ايفاى نقش كرد. بارزترين تجلى اين حركت را مىتوان در اعزام نيروهاى نظامى مصر به خليج فارس براى آزادسازى كويت، بنا به درخواست آمريكا دانست. ايفاى اين نقش، با گسترش و تقويت روابط نظامى و اقتصادى با مصر، بخشودگى بدهىهاى خارجى، پشتيبانى و حمايتسياسى از مصر در محافل بينالمللى، اعطاى وام و تسهيلات پولى از كانال صندوق بينالمللى پول و بانك جهانى همراه بوده است. (١٣)
همان گونه كه بيان شد، يكى از مسائل مهم و اساسى در تقابل دو كشور، مساله حمايت مصر از عراق در جنگ تحميلى بوده است. مصر، به عنوان يك كشور كمك كننده و حامى عراق در ابعاد تسليحاتى، سياسى و تبليغاتى، در كنار عراق قرار گرفت. مساله مزبور، در تشديد اختلافات بين دو كشور در اين مقطع زمانى، تاثير زيادى داشت. مصريان، كه در اين زمان با مشكلات جدى داخلى روبهرو بودند، بر اساس سياست فرافكنى مشكلات داخلى و خارجى، با متهم كردن ايران مبنى بر دست داشتن در تحريك مخالفان اين كشور، اقدام به بستن دفتر حفاظت از منافع جمهورى اسلامى ايران و اخراج سرپرست اين دفتر در ارديبهشت ١٣٦٢ نمودند.
در اين برهه، بسته شدن دفتر حفاظت از منافع ايران، حضور مصر در كنار عراق در جنگ تحميلى و متهم كردن ايران از سوى مقامات مصرى به دليل ارتباط واهى ايران با گروهاى اسلامى مصر، باعثشد كه حملات اين دو كشور عليه يكديگر، به ويژه در بعد تبليغاتى تشديد شود. عمرو موسى، وزير خارجه وقت مصر، در مصاحبهاى مطبوعاتى در مورد جزاير سه گانه اعلام كرد: بهبود در روابط مصر و ايران به معنى ناديده گرفتن موضع امارات متحده عربى در مورد جزاير تنب بزرگ، كوچك و ابوموسى نيست. وى اين اظهارات را در واكنش به انتقاد امارات از نزديك شدن قاهره و تهران به يكديگر عنوان كرد. همچنين، او در اين مصاحبه از حق مالكيت امارات متحده عربى بر اين جزاير دفاع كرد. (١٤)پىنوشتها:
١ - حميد بيات، "بررسى روابط ايران و مصر، "فصلنامه مطالعات آفريقا، شماره١ (بهار و تابستان ١٣٧٩) ص ٧١.
٢ - جمال حسينى، "دورنماى همكارى راهبردى ايران و مصر، "فصلنامه مطالعات آفريقا، شماره ٢ (پائيز و زمستان ١٣٧٩) ص ١١٧.
٣ - مجتبى فردوسى پور، "دومين ميزگرد مشترك ايران و مصر، "ديدگاهها و تحليلها، شماره ١٥١ (١٥ شهريور ١٣٨٠) ص ١٤ و ٨.
٤ - باكينام الشرقاوى، "روابط ايران و مصر، "ترجمه محمد بجنوردى، فصلنامه مطالعات خاورميانه، شماره ٤ (زمستان ١٣٧٩) ص ١٢٣و ١٠٢.
٥ - اسدالله اطهرى، "ايران و مصر: از دوره ليبرالى تا صلح دمكراتيك، ارزيابى سياستخارجى خاتمى (تهران: انتشارات همشهرى، ١٣٨٠) ص ٤٩.
٦ - مهدى تكيهاى، مصر (تهران: دفتر مطالعات سياسى و بينالمللى، ١٣٧٥) ص ١٠٦ - ١٠٤.
٧ - بيات، همان، ص ١٠.
٨ - فردوسىپور، همان، ص ١٦.
٩ - حسينى، همان، ص ١٠٨.
١٠ - الشرقاوى، همان، ص ١٤٠.
١١ - على قزوينى، "چالشهاى دگرگونى در مصر، " فصلنامه مطالعات آفريقا، شماره ٢ (بهار ١٣٧٩) ص ٩٠.
١٢ - "روابط كنونى مصر و آمريكا، " فصلنامه سياستخارجى، شماره ٢ (پائيز ١٣٧٢) ص ٧٠١.
١٣ - خبرگزارى جمهورى اسلامى (٣ آبان ١٣٧٨).
١٤ - همان، اطهرى، همان.