فلسفه آسيايى

گزارش كنفرانس «آموزش فلسفه در آسيا» سرى‌لانكا - ٢٠٠٣ 

كنفرانس بين المللى «آموزش فلسفه در آسيا» از اول تا چهارم دسامبر سال ٢٠٠٣ م، در مركز آموزش تكميلى «سوبودهى كلمبو» در سرى‌لانكا برگزار شد. اين كنفرانس كه توسط «انستيتوى مسيولوژى مسيوى‌» آلمان و «انستيتوى پژوهشى شانتى سادهانا» ى هند ترتيب يافته بود، به بررسى مقتضيات آموزش فلسفه در دانشگاه‌هاى آسيايى پرداخت. در اين كنفرانس محققانى از كشورهاى آلمان، هند، ايران، پاكستان، ميانمار، سرى‌لانكا و اسرائيل شركت داشتند. نگارنده نيز مقاله خود را تحت عنوان «گزارش وضعيت فلسفه در ايران‌» در كنفرانس مذكور قرائت كرد.
اين كنفرانس به منظور بررسى برنامه‌هاى آموزش فلسفه در دانشگاه‌هاى آسيايى و نقد و بررسى شيوه‌هاى آموزش در زمينه آسيا برگزار شد. خانم آنت مدارس رئيس بخش آسياى جنوبى و خاورميانه «انستيتوى مسيولوژى مسيو» و رئيس آلمانى همايش، در سخنان مقدماتى خود «كنفرانس آموزش فلسفه در آسيا» را در راستاى تلاش انستيتوى متبوعش، براى بررسى، فهم و تقريب تلقى‌هاى فرهنگ‌هاى مختلف جهان‌» از فلسفه دانست و خاطرنشان كرد كه كنفرانس‌هاى مشابهى براى امريكاى جنوبى، آفريقا و آسياى جنوب شرقى و شمال شرقى نيز در دستور كار انستيتو قرار دارد.
هم‌چنين قرار است در نهايت كنفرانس مشتركى، براى ارزيابى نتايج‌به دست آمده برگزار شود. وى گفت متاسفانه فلسفه غرب خود را بر گروه‌هاى فلسفه در سرتاسر جهان تحميل كرده است و دانشجويان فلسفه، بى‌خبر از سنت‌هاى فلسفى بومى خود و بدون آنكه زمينه آموزش چنين فلسفه‌اى را داشته باشند، به آموزش فلسفه مبتنى بر قفل ابزارى سوق داده مى‌شوند و چون اين آموزش از نيازها، سؤالات و زمينه ملموس دانشجويان نيست، فارغ‌التحصيلان اين رشته، كارايى چندانى در مواجهه با سؤالات و معضلات جامعه خود ندارند.
وى پرسيد: آيا مى‌توان در كنار فلسفه غرب از «فلسفه آسيا» يا «فلسفه شرق‌» نيز سخن گفت و آن را پارادايم و گفتمانى جايگزين، حداقل در جوامع شرقى - آسيايى دانست؟
آقاى وينسنت فورتادو، رئيس هندى همايش نيز در سخنان مقدماتى خود، بر اهميت‌شكل‌دهى به «فلسفه آسيا» ، به عنوان يك كل تاكيد كرده و آن را مستلزم همت فيلسوفان و اساتيد فلسفه آسيا دانست.
بخش اول كنفرانس، به گزارش كشورها اختصاص داشت. در اين بخش گزارش‌هايى از وضعيت فلسفه در كشورهاى ايران، هند، پاكستان، اسرائيل، ميانمار و سرى‌لانكا قرائت‌شد. در اين گزارش‌ها سعى شده بود، به چند سؤال پاسخ داده شود; از جمله آنكه فلسفه در كشور گزارش‌گر چگونه فهميده مى‌شود؟ فلسفه‌هاى بومى و آسيايى در مقايسه با فلسفه غرب، چه جايگاهى در آموزش، پژوهش و نشر فلسفه در كشور گزارش‌گر دارند؟
از نكات قابل ذكر در اين گزارش‌ها اين بود كه برخلاف ايران كه فلسفه اسلامى - شرقى (دانشكده الهيات) و فلسفه غرب (دانشكده علوم انسانى)، دو رشته مستقل هستند، در دانشگاه‌هاى كشورهاى هند، سرى لانكا و ميانمار، فقط زمينه فلسفه وجود دارد، ليكن معمولا سعى شده است، به فلسفه‌هاى مختلف شرقى و غربى واحدهايى اختصاص يافته باشد.
يك كشيش كاتوليك، در گزارش خود از وضعيت فلسفه در مدارس علوم دينى كاتوليك پاكستان، هند و سرى‌لانكا اظهار داشت: پذيرفته‌شدگان در اين مدارس، دو سال اول را انحصارا به آموزش منطق و فلسفه مى‌گذرانند، آن هم نه فقط فلسفه‌هاى اسكولاستيك، بلكه مكاتب فلسفى جديد معاصر نيز به دانشجويان دينى آموزش داده مى‌شود.
دكتر «اواديا ازرا» ، در گزارش خود از وضعيت فلسفه در اسرائيل گفت: در گروه‌هاى فلسفه دانشگاه‌هاى اسرائيل، شيوه اروپايى، فلسفه غرب حاكم است و به فلسفه يهودى چنان اهميت داده نمى‌شود. وى از تلاش‌هاى صورت گرفته در اسرائيل، براى آموزش فلسفه به كودكان و دانش‌آموزان خبرداد.
در گزارش كشور ميانمار (برمه) آمده بود كه با توجه به فقدان سيستم سياسى كار آمد و سلطه ارتش بر تمامى اركان جامعه، حتى آموزش عالى، در حال حاضر، بيشتر تحصيلكرده‌هاى ميانمارى در خارج از كشور به سر مى‌برند و عملا چيزى به نام گروه فلسفه فعال در ميانمار وجود ندارد و تنها در مراكز آموزش دينى كاتوليك، آن هم به خاطر همكارى دين و قدرت، فلسفه تدريس مى‌شود.
در گزارش تهيه شده از وضعيت فلسفه در ايران، پس از بيان اجمالى تعاريف آمده در برخى فرهنگ‌هاى لغت و دائره المعارف‌هاى فارسى، به پيشينه فلسفه در سه دوره ايران باستان، ايران دوره اسلامى و ايران معاصر اشاره شد و همين طور از جريان‌هاى فلسفى فعلى در جامعه ايرانى سخن به ميان آمد و در نهايت از آموزش، پژوهش و نشر فلسفه در چهار مورد آموزش و پرورش، آموزش عالى، مدارس علوم دينى و مراكز غيرانتفاعى گزارش داده شد.
در بخش دوم كنفرانس تحت عنوان «زن و فلسفه آسيايى‌» ، خانم غزاله عرفان از پاكستان، مقاله خود را تحت عنوان «آموزش فلسفه، چشم انداز جنسيتى در پاكستان‌» قرائت كرد. گزارش وى در خصوص جايگاه زن در فلسفه پاكستانى عجيب و در عين حال شبيه وضعيت زنان در فلسفه ايرانى بود; به اين معنى كه عليرغم نسبت‌بالا و گاه بالاتر دانشجويان دختر در گروه‌هاى فلسفه، زنان سهم ناچيزى در تدريس، پژوهش و نشر فلسفى دارند.
خانم نورما رئبلو نيز مقاله خود را در خصوص جايگاه زن در فرهنگ و فلسفه هندى قرائت كرد. وى اظهار كرد كه جايگاه رفيع زن هندى در فرهنگ آن ديار، متاسفانه در فلسفه هندى انعكاس نيافته است.
موضوع روز دوم كنفرانس «فلسفه آسيايى و دوره‌هاى آموزشى‌» بود. در ابتداى جلسه گزارش‌هايى درباره واحدهاى آموزشى گروه‌هاى فلسفه در هند و سرى‌لانكا، به عنوان نمونه قرائت‌شد و سپس شركت كنندگان در كنفرانس به طرح ديدگاه‌هاى خود در خصوص وضعيت فعلى دوره‌هاى آموزشى پرداخته و بر لزوم توجه به سنت‌هاى بومى آسيايى در آنها تاكيد كردند.
نكته مهم ديگرى كه در اين همايش مطرح شد بازخوانى سنت‌هاى فلسفى بومى، با عطف توجه به سؤالات انسان آسيايى امروز بود.
روز سوم كنفرانس به بحث و مذاكره آزاد درباره موضوعات مرتبط اختصاص داشت. در جلسه اول از ويژگى‌هاى فلسفه آسيايى سؤال شد و اينكه شرايط خاص جوامع آسيايى، چگونه فلسفه و آموزش فلسفه اين كشورها را متاثر مى‌كند؟ در اين خصوص شركت كنندگان در جلسه ويژگى‌هايى همچون توام با عمل و سلوك بودن، آميختگى با دين و اسطوره، وجود رابطه مدير و مرادى بين معلم و متعلم را از جمله مهم‌ترين كاراكترهاى فلسفه‌هاى آسيايى برشمردند و در مقابل فلسفه غربى، نظرى و عقلى و سكولار تشخيص داده شد. برخى از شركت كنندگان نسبت‌به فلسفه ناميدن مكاتب فكرى شرقى - آسيايى منتقد بودند; آنها جست‌وجوى غيرجانبدارانه حقيقت و معنى را مهم‌ترين كاراكتر فلسفه مى‌دانستند و معتقد بودند كه اديان شرقى و كلا اديان، حقيقت و معنى را يافته شده تلقى مى‌كنند. حقيقت و معنى از طريق وحى و پيامبران بيان شده است و اكنون مسئله مهم، عمل كردن براساس آنها و تلاش براى نيل به آنها است. يك متكلم درصدد اثبات حقانيت‌حقيقت و معنى مدعاى دين است، نه تحرى حقيقت نفس الامرى.
برخى از حضار در جواب به اين اشكال، تفاوت اديان در اين خصوص را متذكر شدند; گويا اشكال فوق‌الذكر، اگر وارد باشد، به اديان آسياى غربى و اديان ابراهيمى مربوط است، نه اديان آسياى شرقى و جنوبى. گفته شد كه اديان آسياى جنوبى و شرقى خود نوعى تلاش و مجاهدت براى دست‌يابى به حقيقت است.
جلسه دوم مذاكرات آزاد به شيوه‌هاى تدريس فلسفه مربوط بود; در اين خصوص نكاتى همچون استفاده از ديالوگ، داستان، فيلم و درخواست از دانشجويان براى رفتن به ميان مردم و تست فلسفى آنها، تشكيل گروه‌هاى بحث و مذاكره آزاد و... پيشنهاد شد. و متفقا از شيوه تلاش سنتى استاد محور انتقاد شد.
در روز چهارم كنفرانس در جلسه‌اى تحت عنوان «چشم‌اندازهاى آتى‌» دو مقاله «تحول پارادايم فلسفى‌» و «متن، زمينه و دوره‌هاى آموزشى: چشم اندازهاى بين فرهنگى و درون فرهنگى‌» قرائت‌شد. عصر روز چهارم «پروسه‌هاى آتى‌» فلسفه آسيايى به بحث و بررسى گذاشته شد و آقاى وينسنت فورتا دو رييس هندى همايش، ضمن اخذ پيشنهادات و انتقادات حضار، در خصوص نشست‌هاى منطقه‌اى و بين‌المللى، از برگزارى كنفرانس در آينده خبر داد.