پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩

مفهوم «تأويل» در سوره يوسف ع
رهبری حسن

چكيده:
چه بسيار واژه ‌هاي قرآني که در ساختار کلام الهي از بار معنايي خاصي برخوردارند و جز با ژرف‌انديشي و تأمل در زبان قرآن، دسترسي به معاني آنها ميسر نمي ‌باشد. «تأويل» که شاهد هفت مرتبه تکرار آن در قرآن هستيم، از جمله واژه ‌هايي است که در ترکيب با ديگر کلمات و يا عبارات قرآني، معاني مختلفي را افاده مي ‌نمايد. در بسياري از آنها ميان اهل تفسير اختلاف چنداني ديده نمي‌شود. آنچه در تفاسير تاکنون ابهام ‌آميز مي ‌نمايد، مفهوم اين واژه در آيه ٣٧ سوره يوسف است که ترجمه ‌هاي قرآني دسترس، غالباً معناي «تعبيرخواب» را بر آن انتخاب کرده ‌اند که پيام آيه را دگرگون ساخته است.

اين مقاله با نگاهي نقدآميز به ترجمه ‌ها و تفاسير موجود، به دنبال کشف بهترين و نزديک‌ترين مفهومي است که سخن وحياني را در اين زمينه در برمي‌گيرد.

كليد واژه ‌ها:
تأويل/ يوسف (ع)/ تعبير خواب/ چگونگي غذا/ ذلکما

پيش‌گفتار

آیات قرآنی با چیدمان حکیمانه کلمات و ترکیب واژه ‌ها در سیاق عبارات خود، تفسیرگوی یکدیگر می‌باشند.١ در آیاتی که به دلیل نبود روایات صحیحی از پیشوایان معصوم (ع)دسترسی به تفسیري واقعی ‌تر از آنها میسر نیست، ژرف‌کاوی در ساختار کلام الهی تنها سنجه ‌ای است که ما را به دریافت درست ‌تری از پیام وحیانی رهنمون مي ‌باشد.

بر این اساس، سوره یوسف که زیباترین جلوه ‌های جمال انسانیت و سیره نبوی را ترسیم می‌نماید ‌ـ در زمانی که به دلیل نمایش فیلم داستانی آن از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، به فراگیر شدن مفاهیم و پیام ‌های آن در گستره ‌ای به اندازه مخاطبان داخلی و خارجی منجر شده است‌ـ از اهمیت بیشتری برخوردار است تا با بررسی برخی از آیات و مفاهیم مورد اختلاف آن در میان مفسران، تا جایی که اقتضا دارد، نقاب از عروس معنا برانداخته و با زدن در محک تحقیق دوباره، پیام‌های نزدیک به واقعیت آن برگزیده شود.

ما در مقاله پیشین،٢ مفهوم شناسی واژه ‌های «ربّی»، «همّ» و «برهان» را در سوره یوسف مورد بازکاوی قرار دادیم و اینک به مفهوم «تأویل» در آیه ٣٧ همان سوره که مورد اختلاف مفسران است می‌پردازیم.

آیات ٣٦ و ٣٧ سوره یوسف

برای ورود به بحث، ابتدا لازم است که متن و معنای دو آیه زیر را در طول مقاله به خاطر داشته باشیم. آنها عبارت ‌اند از:

(وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ*قَالَ لا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ)

«همراه یوسف، دو جوان دیگر هم زندانی شدند. یکی از آنان گفت: خواب دیدم که انگور را برای شراب ساختن می‌فشارم و دیگری گفت: خواب دیدم که مقداری نان روی سرم گذاشته‌ام و پرندگان از آن می‌خورند. خواب‌ ما را تعبیر کن که تو را از نیکوکاران می‌بینیم. (یوسف) گفت: غذایی که روزی شماست برای شما نمی‌آورند، مگر اینکه پیش از آمدنش از چگونگی آن به شما خبر می‌دهم. این از چیزهایی است که پروردگارم به من آموخته است. من آیین قومی را که به خدا اعتقاد ندارند و منکر آخرتند، رها كرده ‌ام.»

«تأویل» در آیه مورد نظر از نگاه مفسران

تفاسیر و ترجمه ‌های قرآنی با توجه به معنا و مفهومی که از واژه «تأويل» در عبارت آیه دوم داشته ‌اند، دوگانگی تفسیر و ترجمه آن را موجب شده و پیام آیه را با برداشت‌های گوناگونی که در هر کدام از آن معانی به دست می‌آید، به طور ابهام‌آمیز رها کرده ‌اند و اگر برخی از تفاسیر هم بدان پرداخته ‌اند، یا به نقل قول‌ها بسنده کرده، و یا به طور کوتاه از کنارش گذشته ‌اند. در نتیجه شماری از زیبایی‌ها، پیام‌ها و نکات ظریف آیه در پرده ابهام باقی مانده و یا به برداشت‌های دیگری منجر شده است.

در گروه ‌بندی تفاسیر و ترجمه ‌های قرآنی درمی‌یابیم که آنها نوع پاسخگویی حضرت یوسف (ع)به هم‌زندانی‌هایش را که از تعبیر خوابشان سؤال کرده بودند چهار گونه آورده ‌اند:

گروه نخست:

الف) ترجمه آیه:

«یوسف (ع)در پاسخ آنها گفت: من شما را پیش از آنکه طعام آید و تناول کنید، به تعبیر خوابتان آگاه می‌سازم که این علم از چیزهایی است که خدای به من آموخته است، زیرا من آیین گروهی را که به خدا بی ‌ایمان و به آخرت کافرند ترک گفتم.»

ب) پیروان این دیدگاه در میان تفاسیر:

آسان، روشن، عاملی، کوثر، مخزن العرفان، نور، طبری، صفی، تبیین‌ القرآن، بیان ‌السعاده، من وحی القرآن، نمونه، هدایت، من هدی القرآن، التحریر و التنویر، تیسیر الکریم الرحمن، الجامع لأحکام القرآن، منشور جاوید، از جمله تفاسیری هستند که گروه نخست را نمایندگی می‌نمایند.

ج) پیروان این دیدگاه در ترجمه ‌های قرآنی:

آیتی، ارفع، اشرفی تبریزی، الهی قمشه ‌ای، انصاریان، برزی، بروجردی، پور جوادی، ترجمه المیزان، تشکری آرانی، شعرانی، طاهری قزوینی، فارسی، فیض‌السلام، کاویانپور، حجتی، مشکینی، مصباح ‌زاده، مکارم شیرازی، نوبری، یاسری، انصاری خوشابر، دهلوی، صفارزاده، صفوی، معزی، ترجمه طبری.

گروه دوم:

الف) ترجمه آیه:

«(یوسف) گفت: غذایی که روزی شماست برای شما نمی‌آورند، مگر اینکه پیش از آوردنش، از چگونگی (نوع، رنگ، طعم، مقدار و ...) آن شما را آگاه می‌نمایم ...».

ب) پیروان این ديدگاه در میان تفاسیر:

احسن‌الحدیث، خسروی، روان جاوید، تاجالتراجم، نسفي، ارشاد الاذهان، اطیب البیان، انوار درخشان، البلاغ، تفسیر اثنی ‌عشری، الکاشف، المبین، المعین، شریف لاهیجی، منهج الصادقین، تقریب ‌القرآن الی الاذهان، الجدید، حجة التفاسیر و بلاغ الاکسیر، زبدة التفاسیر، سواطع الالهام، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، مقتنیات الدرر و ملتقطات‌ الثمر، مواهب علیه، المیزان، مقاتل ‌بن سلیمان، فتح ‌القدیر، البحر المدید، بحرالعلوم، بیان ‌المعانی، القرآنی للقرآن، المراغی، المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، الواضح، الوسیط (طنطاوی)، روح ‌البیان، تفسیر سور آبادی، روح‌ المعانی، الفواتح الالهیه و المفاتح الغیبية، الفتوحات الهیه، الکشاف، محاسن التأویل، المحرر الوجیز، مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید، معانی‌ القرآن، المیسّر، جمال انسانیت یا تفسیر سوره یوسف، کشف الحقایق عن نکت‌ الآیات و الدقائق.

ج) پیروان این ديدگاه در میان ترجمه ‌ها:

در میان ترجمه ‌های قرآني، رضا سراج، تنها مترجم قرآنی است که از این دیدگاه پیروی کرده است.

گروه سوم:

الف) ترجمه آیه

«گفت: غذایی برای شما [در خواب] آورده نمي ‌شود که بخورید، مگر آنکه از تعبیر آن [در بیداری] ـ پیش از آنکه برای شما وقوع بیابد ـ خبردارتان مي ‌كنم ...»

ب) پیروان این برداشت در تفاسیر:

کشف ‌الاسرار و عدةالابرار، دقائق التأویل و حقائق التنزیل، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (دخیل)، الجلالین، جامع‌البیان، الکشف و البیان.

ج) پیروان این برداشت در ترجمه:

در میان ترجمه ‌ها، محمد خواجوی و ابوالقاسم پاینده، دو مترجمی هستند که به این دیدگاه گرایش نشان داده ‌اند.

گروه چهارم:

الف) ترجمه آیه:

این گروه یا ترجمه دو پهلو ارائه کرده ‌اند، یا اینکه معانی سه ‌گانه قبلی را در ترجمه خود گنجانیده ‌اند. سه نمونه از ترجمه ‌هاي این گروه را در زیر می‌آوریم:

١- «گفت: غذایی که می‌خورید نزد شما نمی‌آید، مگر اینکه پیش از آن من شما را از تعبیر آن آگاه مي ‌كنم ...» (تفسیر کوثر، جعفری).

٢- «گفت: هیچ خوردنی که روزی شما سازند شما را نرسد، مگر به تأویل آن ـ تعبیر و سرانجام خواب یا آن خوردنی ـ پیش از آنکه به شما ‌رسد آگاهتان کنم ...» (مجتبوی).

٣- «گفت: غذایی که خوراک شما شود به رؤیایتان نیاید، مگر شما را از تعبیر آن پیش از آنکه وقوع یابد خبردار کنم ...» (پاینده).

ب) پیروان این دیدگاه در میان تفاسیر:

جوامع‌ الجامع، روض ‌الجنان، التبیان، مجمع البیان، الصافی، تفسیر عبدالله شبّر، کنزالدقائق و بحرالغرائب، التفسیر لکتاب الله المنير، جلاء‌ الاذهان و جلاء ‌الاحزان، الجوهر الثمین، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز (عاملی)، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، تفسیر القرآن العظیم (ابن ابی ‌حاتم)، التفسیر المظهری، تفسیرالوسیط (زحیلی)، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، جواهرالحسان، زاد المسیر، کتاب التسهیل التنزیل، لباب‌ التأویل فی معانی‌ التنزیل، معالم التنزیل، مفاتیح‌الغیب، تفسیر راهنما.

ج) پيروان اين ديدگاه در ميان ترجمه ‌ها:

بهرام‌پور، حلبی، رضایی اصفهانی، رهنما، فولادوند، مجتبوی،

در جمع ‌بندی دیدگاه ‌های چهارگانه كه از تعداد ١٣١ تفسیر و ترجمه قرآنی استخراج شده است، نتایج زیر حاصل مي ‌شود: