پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥
نقش «فرهنگ قرآن» در تدوين پايان نامه ها
عابدی ميانجی محمد
اين نوشتار به نقش و جايگاه «فرهنگ قرآن» در تدوين پايان نامه ها مي پردازد. نويسنده نخست از ضرورت تدوين«فرهنگ قرآن» و ضوابط رعايت شده در آن سخن مي گويد ، سپس چالش هاي فراروي تدوين پايان نامه ها را مطرح مي کند که عبارتند از: يافتن موضوع
مناسب، دستيابي به مرجع مطمئن، طراحي دقيق، راهيابي به مفاهيم مربوط به موضوع، فقدان توليد علم ، دسترسي دشوار و ناقص به اطلاعات، بي خبري از واژه هاي مشابه، فقدان منابع جامع.
آنگاه از کارکرد«فرهنگ قرآن» در از بين بردن چالشهاي ياد شده و آسان کردن تحقيق و تدوين پايان نامه ها سخن مي گويد و در اين زمينه از مثالها و نمونه هايي ياد مي کند.
کليد واژه ها:
فرهنگ قرآن، پايان نامه، موضوع، مرجع، طراحي موضوع، اطلاعات.
پيش درآمد
مقتضاي جامعيت و مرجعيت قرآن كريم« تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ » (نحل/٨٩) (در روايات رك:كليني،١/١١٣ و ١٢٣) پاسخگويي آن به نيازهاي بشري در هر زماني است.گاه، راههاي جديدي براي حل معضلات دائمي بشر كشف ميشود و طرحهاي عمليتري پيشنهاد ميگردد، زماني موضوعات جديدي پيش ميآيد و گاهي نيز به تناسب پيشرفت بشر و تغيير شرايط اجتماعي و علمي، نيازهاي جديدي بروز ميكند. كتاب دين خاتم، ظرفيت روشنگري(رك: نحل/٤٤ و ٨٩) و نورگستري(رك: مائده/١٥) در تمام شرايط فوق را دارد و وظيفه تبيين و تفسير آيات در چنين گستره وسيعي بر عهده رسول اكرم٩ (طوسي،١/٣١؛ معرفت، ١/٥٠) و ائمه اطهار: (راسخان در علم) وعالمان و مفسران سختكوش و ژرف نگري است كه با مجاهدت به معارف قرآن دست مييابند و در هر عصري به نياز مقدس بشر پاسخ ميگويند.
چنين كاركردي موجب شده است قرآن كريم براي هميشه محور اموري چون: تحقيق، تفسير و گزارش باقي بماند؛ چنانكه وجود دهها هزار كتاب كه قرآن را چون نگيني احاطه كردهاند، گواه اين مدعا است. اين تلاشها امروزه با ايجاد مراكز علمي، پژوهشي و تخصصي سامان يافتهتر شده و سالانه هزاران تحقيق، تأليف و پاياننامه با محوريت قرآن كريم نگاشته ميشود.
از يك سو پايان ناپذير بودن معارف قرآني، ژرف و عميق بودن مفاهيم قرآن و داشتن بطون و لايههاي فهم متعدد، و از سوي ديگر، وجود هزاران تحقيق و تأليف و صدها تفسير كه هر يك با گرايش و روشي ويژه و مطابق نياز عصر خود نگاشته شدهاند، محققان را در استفاده از ذخاير بزرگ علمي - تفسيري با مشكل جدي روبهرو ميكند.
طي قرون گذشته تلاشهاي ارزندهاي صورت گرفت تا مجموعههايي فراهم آيد كه اطلاعات قرآن را در اختيار محققان قرار دهد. معجمهاي الفاظ، اوّلين محصول اين احساس نياز بود و در ادامه، نرم افزارهايي قرار داشتند كه الفاظ قرآن را به گونهاي منظم و نظاممند در اختيار قرار ميدادند؛ اما آنچه ميتواند نياز مفسران و محققان را بهطور دقيق جوابگو باشد، معجمهايي است كه به محتواي قرآن ناظر باشد و به طور دقيقتر و جامعتر مفاهيم ومحتواي قرآن را در دسترس قرار دهد. «فهرست موضوعي قرآن» نگاشته آقايان بهاءالدين خرمشاهي و كامران فاني و «فروغ بي پايان» محصول تلاش آقاي معاديخواه را بايد از اين دست آثار دانست. اما محدوديت موضوعات ارائه شده در اين آثار، مشكل مهمي بود كه موجب ميشد محققان هميشه نتوانند براي هر موضوعي مطلبي در آن بيابند. از اينرو، جاي خالي كاري بس عظيمتر همواره احساس ميشد. سرانجام اين نياز با عرضه فرهنگ قرآن به گونهاي بايسته پاسخ داده شد و مجموعهاي ارائه گرديد كه تمام اطلاعات مورد نياز را به گونهاي علمي، فارسي و روان گردآورده است.
١. هدف و ضرورت تدوين
فرهنگ قرآن، مجموعهاي است كه تلاشهاي مهم مفسران را در جنبههايي چون: كلامي، فلسفي، فقهي، حقوقي، سياسي، اجتماعي، اخلاقي و تربيتي به گونهاي سامان يافته و علمي و در قالب اطلاعات و موضوعات قابل دسترسي آسان گزارش ميكند. هدف اين اثر، ارائه پاسخي عام و جامع به نياز مسلمانان و قرآن پژوهان است.
«بسياري از مفسران سختكوش و ژرفانديش قرآن، هر يك از جايگاه گرايش و ذائقه خود به قرآن نگريستهاند. اين طبقه از دانشمندان اسلامي، هر چند در تبيين ابعاد و زواياي فرهنگ قرآن تلاش ارزشمند بسيار كردهاند، اما هرگز نتوانستهاند گستره معارف قرآن را به شكل جامع و فراگير پيش روي مسلمانان قرار دهند. در قرآن مجيد تعاليم وآموزههايي است كه همچنان باقي مانده و دست تحقيق و تأليف آنها را لمس نكرده است. اين نياز مقدس و اين راه دراز، بلند همّتاني را ميخواهد كه گرد هم آيند و با تلاشي تازه و با به كارگيري ابزار مدرن راه نپيموده را هموار كنند و راه ورود به عرصههاي گوناگون فرهنگ قرآن را بگشايند....» (هاشمي رفسنجاني،/٤٩)
اگر چه اين احساس نياز قبلاً نيز ايجاد شده و مجموعههايي ارائه گشته بود، اما حقيقت اين است كه توان پاسخگويي كامل به سيل نيازهاي عظيم و عميق محققان قرآني در سطح حوزه و دانشگاه را نداشتند. از اينرو، ارائه اثري جديد ضروري مينمود. محققان فرهنگ قرآن پاسخ به اين نياز را فقط از رهگذر همدلي گروه كاردان و قرآن شناسي كه فرصت لازم را داشته باشند، ميدانند.
٢. اصول و ضوابط لحاظ شده در مدخلگزيني
اين كتاب تلاش دارد به عنوان معجمي از قرآن كريم كه جامع و آسانياب است، به شمار آيد و در كنار آن، مرجعي قابل اعتماد براي محققان باشد. يازده اصل در گزينش مدخلها رعايت شده كه از جمله آنها است:
١. قرآني بودن مدخل و داشتن اطلاعات قرآني در آنها لحاظ شده است.
٢. در فارسي يا عربي بودن مدخل، به شناخته بودن آنها توجه شده است.
٣. اقسامِ عنوان كلي - اگر اصطلاح باشد - جداگانه مدخل قرار گرفته است.
٤. اَعلام مصرّح و غيرمصرح در قرآن مدخل قرار گرفتهاند (بر اساس روايات و كتب تفسير و اسباب نزول به آنها اشاره شده است).
گفتني است كه در بحثهاي آتي به تفصيل درباره اصول و ضوابط برداشت از آيات، سخن خواهيم گفت.
چالشهاي اساسي در تحقيقات و پاياننامهنويسي١
روندي كه معمولاً در پاياننامهنويسي پيش روي محققان است، چنين است: ١.انتخاب موضوع تحقيق؛ ٢.تنظيمطرح و ساختار تحقيق (فصلبندي)؛ ٣.گردآوري اطلاعات؛ ٤.استنباط و برداشت از مطالب.
از فرهنگ قرآن ميتوان انتظار داشت، محققان را در تمامي مراحل فوق ياري رساند. اينك چالشهاي عمدهاي را كه محققان در مسير پاياننامهنويسي با آن دست به گريبان هستند، بر ميشماريم و آنگاه به سراغ فرهنگ قرآن ميرويم تا امكان پاسخگويي آن به اين چالشها را تبيين كنيم.
١. يافتن موضوع مناسب
موضوع مناسب، موضوعي است كه هم نياز محقق را رفع كند و هم مورد علاقه او باشد و در عين حال، از لحاظ قرآني نيز اطلاعات لازم را داشته باشد. محقق براي اين كار ناچار است همواره در پي موضوعيابي باشد و چه بسا انتخاب موضوعي نامناسب يا نامرتبط، عامل عمده در ناكامي محقق و گاه سرخوردگي او در مسير تحقيق ميشود.٢ از اين رو، در كتابهاي روش تحقيق، بخشي به عنوان «منابع و مراجع براي انتخاب موضوع تحقيق» اختصاص مييابد.(نادري،/٤٥)
٢. دستيابي به مرجع مطمئن و كاربردي
ترجيع بند ارزيابان در پاياننامهها، نداشتن منابع مطمئن است؛ به گونهاي كه گاه منابع اصلي كه محقق در پاياننامهاش استفاده كرده است، مهر غير مطمئن و بياعتبار ميخورد و اساس تحقيق و نتايج آن نيز بي اعتبار ميشود. منبع و مرجع مطمئن هم در علوم انساني و هم در علوم تجربي، اصليترين ماده اوّليه و تكيهگاه محقق به شمار ميرود. ارائه نظامهاي آماري و ارزيابي منابع، همه در اين راستا است و قصدي جز آزمودن ميزان اطمينان و ارزش منابع را ندارند. بنابراين، محقق همواره بايد اين دغدغه را داشته باشد كه اصول تحقيق خود را بر پايههاي استوار قرار دهد.
از سوي ديگر، محقق بايد در بخش تاريخچه پاياننامه خود به پيشينه تحقيق اشاره كند(همان) و به نوعي در مورد موضوع مورد نظر منابع را از نظر بگذراند. در اين بخش است كه اگر وي منابع غير مطمئن را گزارش دهد و به عنوان پيشينه تحقيق مطرح كند، هم از سوي ارزيابان مورد نقد قرار خواهد گرفت و هم ذهنيت خود محقق به دليل آشنايي با مطالب غير مطمئن دچار تزلزل خواهد شد. در حوزه قرآني با وجود هزاران دلالت و نشانه، گاه محققان با مسكوت گذاشتن آن دلالتها و نشانهها موجب فراموشي و خروج موضوعات فراواني از صحنه علمي و تحقيقي شدهاند و پاياننامهنويسان هم به همين دليل از توجه به آنها محروم ماندهاند.
٣. طراحي دقيق تحقيق
اين چالش را بايد از دردسرهاي اصلي پاياننامهنويسان برشمرد.٣ گاه طراحي آنها چندين بار مورد خدشه قرار ميگيرد و حتي بعد از نوشتن پاياننامه، با اشكال ارزيابان به ساختار تحقيق، محقق با ناكامي روبهرو ميشود. دليل اصلي آن هم نداشتن پيوند عميق معرفتي با موضوع و درك غلط از موضوع تحقيق، ابعاد، زوايا، ابهامات، ظرايف و برداشتهاي آن است. بنابراين، محقق بايد بتواند با تسلط بر همه ابعاد موضوع، نظامي معقول و منطقي براي تحقيق خود فراهم آورد كه اوّلاً: جامع اطراف باشد و همه موضوعات مرتبط با موضوع اصلي را در برگيرد؛ ثانياً: مانع اغيار باشد و دچار زياده نويسي و حاشيه پردازي نشود؛ ثالثاً: در سايه تسلط بر ابعاد موضوع، نظم منطقي به ساختار بدهد.
٤. راهيابي به مفاهيم در حوزه موضوع تحقيق
براي پيگيري يك موضوع تحقيقي، ابتداييترين كار جستجوي موضوعي است. اما اين فقط آغاز راه است و دست كم در موضوعات قرآني، بايد پژوهش محتوايي هم صورت گيرد؛ زيرا بيشتر مراجع علمي موجود توان ارائه موضوعات بر اساس الفاظ را دارند و حال آنكه هزاران اطلاعات گرانبها وجود دارد كه فقط به صورت مفهومي قابل دستيابياند. مشكل عمده، زماني بروز مييابد كه تحقيق پاياننامه تمام ميشود و دانشجو هنگام ارزيابي اثر خود با حجم زيادي از اطلاعات محتوايي اساتيد روبهرو ميشود كه به بركت تسلط بر محتوا و مفاهيم قرآني به آنها رسيدهاند و محقق از بيشتر آنها غافل بوده است. بنابراين، محقق بايد منابع خود را به دو گروه تقسيم كند: منابعي كه راهيابي واژهاي به موضوع را ممكن ميسازند و منابعي كه راهيابي محتوايي به موضوع را مقدور ميسازند.٤
٥. فقدان تحقيقات جديد و توليد علم
هدف نهايي از پاياننامهنويسي تمرين براي ورود رسمي به عرصه تحقيقات و توليد علم است. از اينرو، در صورتي محقق ميتواند پاياننامه موفقي ارائه كند كه به علايق، نيازها و ضرورتهاي روز پاسخ بگويد و اين زماني حاصل ميشود كه منابع مورد استفاده روزآمد و داراي آخرين دستاوردها و نگاههاي علمي هم باشند و محقق با استفاده از آنها، علم را پلهاي بالاتر ببرد. در غير اين صورت، حاصل تحقيق جز تكرار سخنان و دستاوردهاي گذشته نخواهد بود. اگرچه اين كار براي شروع و تمرين شايد بد نيست، اما مشكل، زماني بروز ميكند كه نويسنده به همين وضع عادت ميكند و در آينده، تحقيقاتي فاقد جهتگيريهاي مورد نياز جامعه و فاقد كارايي لازم ارائه ميكند. يكي از اهداف طرح پيشينه تحقيق نيز توجه به همين نكته است كه محقق با يافتن آخرين نقطه توقف در تحقيقات علمي، آن را تداوم بخشد. پس بايد به منابعي مراجعه كند كه داراي آخرين دستاوردها باشد.(خاكي،/٢٧)
٦. دسترسي دشوار و ناقص به اطلاعات
گاه منابع مورد مراجعه چنان به بينظمي، زيادهنويسي، خروج موضوعي از بحث، ابهامگويي و به كار بردن زبان نارسا گرفتارند كه محقق به زودي از مطالعه آن خسته ميشود و با هر بهانهاي شرّ آن منبع را از سر خود كم ميكند و به منابعي پناه ميبرد كه دسترسي به اطلاعات آن از لحاظ ساختاري و حتي شكلي آسانتر باشد و اطلاعات بيشتر را با زحمت كمتر در اختيارش بگذارد. در صورت نبود چنين منابعي است كه پاياننامه و تحقيق دچار كاستي و نقص ميشود، با اينكه نيروي فراواني از محقق صرف شده است.
٧. بيخبري از واژههاي مشابه و مرتبط
محققان و پاياننامهنويسان گاه غافل از وجود دهها واژه مشابه، به ارائه تحقيق ميپردازند. اين موضوع گاه معلولاصل غفلت از وجود واژههاي مشابه است و گاهي به دليل ناتواني يا نداشتن فرصت كافي براي بازيابي واژههاي مشابه و گاهي نيز به ارائه مشاوره ناقص از سوي مشاوران مربوط ميباشد.٥
٨. نداشتن افقهاي جديد براي تحقيق
علاوه بر بحث روزآمدي منابع، برخي از تحقيقات و محققان در پي آن هستند كه محقق بعدي را با سختيها، ناكاميها و نيز افقهاي ناگشودهاي كه نياز به گشايش دارند، آشنا سازند. اين كار باعث رونق علمي و بازبودن عرصه تحقيق براي محققان است و موجب ميشود آنان انگيزه كافي براي پاياننامهنويسي با هدف گشودن افقي جديد داشته باشند؛ اما متأسفانه اين روند در اقليت است و اكثر منابع تحقيقي فاقد چنين نگرشياند.٦
٩. نبودن منابع جامع و فراگير
روند عادي در پاياننامهنويسي مراجعه به دهها كتاب و يا مقاله در هر بخش از موضوع تحقيق است. اگر چه اين كار بر غناي كار علمي ميافزايد، اما دليل عمده اين رويكرد نبود منابعي است كه مطالب تمام اين كتابها يا مقالات را يكجا گرد آورد و امكان نگاه جامع و كامل را به محقق در ضمن مطالعه حداقل منابع و صرف كمترين هزينه فراهم آورد. موضوع مذكور باعث ميشود پاياننامه نويسان فرصتهاي زيادي را صرف مطالعه كتابهايي كنند كه گاه درصد اندكي نوآوري دارند و قريب به اتفاق مطالب آنها مشابه و تكراري است.
آنچه گفتيم مهمترين چالشهايي است كه محققان و پاياننامهنويسها به خصوص در حوزه قرآن كريم با آن روبهرو هستند. در فصل آتي نه ويژگي فرهنگ قرآن را برميشماريم كه توان پاسخگويي به اين نيازها را دارند. بديهي است محققان براي پوشش دادن به ديگر نيازهاي خود بايد به منابع مورد نياز ديگر هم مراجعه كنند.
نقش فرهنگ قرآن در تدوين پاياننامهها
فرهنگ قرآن با توجه به توان پاسخگويي به چالشهاي عمده محققان در پاياننامههاي قرآني، در صورت معرفي صحيح آن، خواهد توانست از لحاظ متعددي سير پاياننامه نويسي را با تكامل و سرعت روبهرو سازد. باز كردن افقهاي جديد در نظريه هاي قرآني، دسترسي سريع تر و دقيق تر به اطلاعات قرآني، افزايش حجم پايان نامهها وتحقيقاتي قرآني به دليل كم هزينه بودن تحقيق در سايه وجود معجم بزرگ موضوعي و محتوايي، تنوع و تعدد يافتن موضوعات قرآني پيشنهادي براي پايان نامهها، تنها بخشي از تأثير مذكور است كه در ادامه به آنها ميپردازيم.
١. مرجع موضوع يابي
اولين گام براي نوشتن پاياننامه در حوزه علوم و معارف قرآن، موضوعيابي قرآني است. مراكز و دانشگاهها و نيز قرآن پژوهان همواره با كمبود موضوعات قابل پژوهش روبهرو هستند. فرهنگ قرآن گستردهترين مرجع موضوعيابي و كليد راهيابي جامع به موضوعات قرآني است كه با ارائه دهها هزار موضوع و مدخل قرآني دست محققان و مراكز علمي را در انتخاب موضوع تحقيق باز كرده است. گستردگي مدخلهاي فرهنگ قرآن مديون استفاده از اين منابع است: ١. برنامه نرم افزاري تبيان؛ ٢.كارهاي انجام شده در تفسير راهنما؛ ٣.مراجعه به اصطلاحنامههاي قرآني؛ ٤.مراجعه به تفاسير معتبر شيعه و سني؛ ٥.كتابهاي شأن نزول؛ ٦.اَعلام قرآن؛ ٧.علوم قرآن.
محققان اين كتاب براي يافتن معادلهاي قرآني موضوعات به منابعي همچون: مفردات راغب، لسان العرب، التحقيق و فرهنگنامهها مراجعه كردهاند. روشن است كه محقق و نويسنده پاياننامه بعد از موضوعيابي، ميتواند به تفاسير معتبر فريقين در ذيل هر آيه مراجعه و به تفصيل درباره آن به تحقيق بپردازد. بنابراين، فرهنگ قرآن نه تنها مرجع موضوعيابي براي پاياننامهها است؛ بلكه امكان مراجعه هدفمند و راحت به تفاسير را هم فراهم ميآورد و مرجعي براي منبعيابي نيز خواهد بود، به خصوص در مواردي كه برداشتهاي احتمالي ذكر ميشود، منابع هم معرفي ميگردند.
٢- مرجع قابل اطمينان
روش كار در فرهنگ قرآن به گونهاي است كه محققان در موضوع سازي و مدخلگزيني دچار تفسير به رأي نشدهاند و در سايه معيارهاي علمي و دقيق عناوين و موضوعات مدخلها با مطالب ذيل آن سازگار است.
محققان براي وصول به اين هدف، اصول و ضوابط يازدهگانهاي را طراحي و براساس آن حركت كردهاند. اين اصول عبارتاند از:
١. در برداشت از آيات، چينش و نظم كنوني آيات در بسياري از موارد مورد توجه بوده است؛ چنانكه برخي روايات نظم فعلي آيات را توقيفي ميداند. (سيوطي،١/١٥٣-١٢٦)
٢. در برداشتها از روايات تفسيري نيز استفاده شده است. مشروط بر اينكه با مباني شناخته شده ديني سازگار باشد؛
٣. از روايات شأن نزول هم با شرايطي استفاده شده است.
٤. ظاهر كلمات قرآن بر اساس فهم عرف داراي حجيّت دانسته شده است.
٥. از همه ابعاد كاربرد زبان عربي سود برده شده است؛ قابليتهايي كه براساس قواعد نحو و اصول بلاغت در ادبيات عرب وجود دارد، مانند: ذكر جملههاي معترضه، كاربرد متفاوت حروف عطف، استثناي مفرّغ، حذف مفعول و...، ترقي و اعراض از مفهومي به مفهوم ديگر، التفات، تغليب، صنعت قلب، آوردن ماضي در جاي مضارع و عكس، كنايه، مجاز، استعاره، تمثيل و تشبيه، استخدام، اشاره و تلميح.
٦.توجه به سياق.
٧.مفاهيم قابل استفاده.
٨.توجه به تقرير قرآن.
نتيجه چنين توجهي در حوزه فرهنگ قرآني، موجب شده است فرهنگ قرآن به عنوان مرجع قابل اعتمادي براي محققان درآيد و ارزش و اعتبار اطلاعات آنان را تأييد كند. بنابراين، از اين جهت نيز فرهنگ قرآن خواهد توانست نقش گستردهاي در معتبر بودن منابع اطلاعاتي پاياننامههاي قرآني ايفا كند و موجب صحت بيشتر نتيجهگيريها ودستاوردهاي علمي پاياننامهها باشد.
٣. طراحي دقيق در موضوعات
از جمله چالشهاي پاياننامهنويسي نگارش طرح پاياننامه، تدوين فصول و چينش بخشهاي آن است. عموم محققان فرصت زيادي را به اين بخش اختصاص ميدهند تا اتقان كار آنان در مرحله ساختار بيشتر شود و البته اين امر خود در گرو مطالعات به نسبت گسترده در مورد موضوع تحقيق است تا محقق بتواند بر زواياي اصلي بحث مسلط شود و گرههاي ناگشوده را بشناسد، ابهامها را دريابد، انحرافات را تشخيص دهد و آنگاه براي هر يك فصل مناسبي اختصاص دهد.
فرهنگ قرآن از اين حيث نيز كمك شاياني به محققان ميكند؛ زيرا محققان آن با دقت نظر فراوان و صرف وقت زياد ريزترين عنوانهاي هر موضوع را كاويدهاند و زواياي پيدا و پنهان هر واژه و عنواني را به طور كامل جستجوكردهاند. محقق با نگاهي دقيق به مدخلها ميتواند به راحتي پاياننامه خود را طراحي كند و عناوين لازم و كافي براي فصول و بخشهاي خود بيابد.
يك نمونه
استبداد
آثار استبداد: اذيت، استثمار، استضعاف، ايجاد ترس، ايجاد نظم طبقاتي، تهمت، حبس بيگناهان، ختم قلب، خفقان، سلب آزادي، شكست، شكنجه، ظلم، قتل، مانع ايمان
استبدادگران: پيروزي بر استبدادگران، عوامل پيروزي بر استبدادگران: استمداد از خدا، تقوا، توكل، صبر.
شكست استبدادگران، كيفر استبدادگران، مبارزه با استبداد گران، ترك مبارزه با استبدادگران
مصاديق استبدادگران: اشراف قوم شعيب، اصحاب قريه، حاكمان بيتالمقدس، حاكمان عصر اصحاب اخدود، حاكمان عصر اصحاب كهف، حاكمان مصر، فرعون، فرعونيان، قوم ثمود، قوم عاد، قوم نوح، كافران امتها
زمينههاي استبداد: استكبار، افساد، قدرت، كفر.
البته روشن است كه محققان فرهنگ قرآن به دلايلي از جمله آسانياب بودن موضوعات، روش الفبايي را در كل كتاب جاري كردهاند. از اينرو، محققان بايد خود به موضوعات و فصول ترتيب منطقي دهند؛ براي مثال، در طرح فوق نظم منطقي چنين خواهد بود:
١. معناي استبداد (با الهام از بخش آغازين مدخل، نويسنده بايد به شرح و بسط آن بپردازد.)
٢. زمينهها
٣. مصاديق
٤. آثار استبداد
٤. كليد راهيابي به مفاهيم
بيشتر مجموعههاي موجود بر اساس الفاظ قرآن طراحي شدهاند و فقط آن بخش از اطلاعات قرآني را كه بر مبناي الفاظ قابل بازيابي است، در اختيار محقق قرار ميدهند. اين مشكل در نرمافزارها هم وجود دارد و مشكلي تقريباً فراگير براي محققان در پاياننامهنويسي و ديگر نگارندگان قرآني است. صدها موضوع وجود دارد كه با ظاهر و لفظ نميتوان به آنها دست يافت؛ اما مراجعه به محتواي قرآن نشان از وجود آنها ميدهد. در مواردي هم كه لفظ در قرآن هست، باز مراجعه به محتوا تحقيق را كاملتر ميكند و بدون آن دامنه تحقيق، ناقص و نتيجه و نظر نهايي فاقد استحكام لازم خواهد بود. فرهنگ قرآن تا حد زيادي اين مشكل را حل و موضوعات را به طور محتوايي كاوش كرده است؛ براي مثال، به چند نمونه توجه ميكنيم كه عنوان و نمايه ذكر شده در لفظ آيه وجود ندارد:
١٥٦.«افترا بستن به نوح» و نفي نبوت وي از سوي اشراف خويش
« وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ... فَقَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ » (مؤمنون/٢٣و ٢٤) (هاشمي رفسنجاني،٤/١٠٦)
«و ما نوح را بسوي قومش فرستاديم.....جمعيت اشرافي(و مغرور)از قوم نوح كه كافر شده بودند گفتند:«اين مرد جز بشري همچون ما نيست، كه مي خواهد بر شما برتري جويد!»
١٠٣. اهميت تلاش براي كسب آزادي سياسي
«أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا...»(بقره/٢٤٦)
«آيا مشاهده نكردي جمعي از بني اسرائيل را بعد از موسي، كه به پيامبر خود گفتند: « زمامدار ( و فرماندهي) براي ما انتخاب كن! تا ( زير فرمان او) در راه خدا پيكار كنيم. پيامبر آنها گفت: « شايد اگر دستور پيكار به شما داده شود، (سرپيچي كنيد و ) در راه خدا، جهاد و پيكار نكنيد!» گفتند: ر چگونه ممكن است در راه خدا پيكار نكنيم، در حالي كه از خانه ها و فرزندانمان رانده شده ايم،...»
٥. جهتگيريهاي عصري
توجه به علايق، نيازها و ضرورتهاي روز در تفسير كه جهتگيري عصري يا اتجاهات تفسيري ناميده ميشود، موجب كاربرديتر شدن تفسير و استفاده عملي از معارف قرآني ميشود. به كار بستن همين روند در فرهنگ قرآن موجب خواهد شد پاياننامههايي كه به عنوان منبع از آن استفاده ميكنند، در صحنه جامعه استفاده عملي داشته باشند. مدخلهاي اين كتاب و نمايههاي آن به خوبي گوياي جهتگيري نويسندگان به سوي مسائل و موضوعات زمان ما است.
مدخلها، عناوين و نمايههايي چون: استكبار، اشاعه فحشا، تحريف دين، آخر الزمان، دنيا و آخرت، علاقهمندان به فحشا در آخرت، آزادي (آزادانديشي، آزادي اجتماعي، آزادي اقتصادي، آزادي اقليتها، آزادي انتخاب دين، آزادي تحقيق، آزادي جنسي، آزادي رأي، آزادي زنان، آزادي مطلق، آزادي ممنوع، امتحان با آزادي، حكومت و آزادي و...) اعتدال اجتماعي، اعدام محارب، حكومت و اقتصاد، مديريت اقتصادي، علم اقتصاد، مشكلات اقتصادي، اكثريت (اكثريت مردم، مسلمانان، ناآگاهي اكثريت و...) امامت (مرجعيت علمي امامان، امامت عليعليه السلام، منشأ امامت و...) كه هر كدام گوياي نيازي از نيازهاي سياسي، اعتقادي، علمي، فرهنگي و اجتماعي است و محققان فرهنگ قرآن با مدخل و نمايه كردن هر يك كوشيدهاند به معارف قرآني در آن زمينه دست يابند و آنها را در اختيار محققان قرار دهند.
٦. دسترسي آسان و حداكثري به اطلاعات
در فرهنگ قرآن براي سهولت دستيابي به اطلاعات، نظام ارجاع مناسبي به كار رفته است. تنظيم الفبايي نمايهها و فرعيها، از جمله روشهاي آسانسازي وصول به موضوعات است. گرچه تنظيم منطقي كار را زيباتر ميكرد، اما اين كار هميشه ممكن نيست و از طرفي دستيابي به اطلاعات آن هم نيازمند پيشينه علمي نسبت به آن موضوع است؛ ولي در نظام الفبايي اين مشكلات وجود ندارد و هر كسي با هر سطحي از معلومات ميتواند به موضوع مورد نظرخود برسد. بنابراين، محقق بعد از مراجعه و يافتن موضوع و زير موضوعات، ميتواند بعد از مطالعه و تعمق براساس نظام منطقي دست به چينش بزند.
نكته مهمتر اينكه موضوعات فرهنگ قرآن به دقت داراي ساختار هستند. براي اين كار تمام موارد موجود درقرآن ملاحظه و چينش شده است. آنگاه براي جلوگيري از ايجاد عنوانها و نمايههاي غيراستاندارد و گمراهكننده، هر موضوع و عنوان ارزيابي محتوايي و شكلي شده است و نمايهها با هم هماهنگ شدهاند.
براي دستيابي به حداكثر آيات در موضوعات اصلي و ارجاعي و مرتبطات نيز علاوه بر تفسير راهنما منابع ديگري هم ملاحظه شدهاند، مانند:
- المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، محمد فؤاد عبدالباقي
- المعجم المفهرس لمعاني القرآن العظيم، محمد سام رشدي
- تصنيف آيات القرآن الكريم، محمد محمود اسماعيلي
- تفصيل الآيات القرآن الكريم، ژول لابوم
- فروغ بي پايان، عبدالمجيد معاديخواه
- نرمافزارهاي رايانهاي: صراط، تبيان، نور الأنوار ٢ و...
همچنين بسياري از تفاسير مانند الميزان در بخشهاي موضوعي، آيات مرتبط را جمعآوري كرده كه مورد استفاده قرار گرفته است.
گفتني است نمونههاي فراواني از مدخلها را ميتوان ملاحظه كرد كه هم امكان دسترسي آسان به آنها وجود دارد و هم دستيابي حداكثري به اطلاعات قرآني آن فراهم ميباشد، مانند مدخل امامت.(هاشمي رفسنجاني، ١/٢١٨)
٧.راهيابي به واژههاي مرتبط
از جمله مشكلات محققان در پاياننامهنويسي، يافتن واژههاي معادل و مرتبط با واژه اصلي و موضوع تحقيق است؛ زيرا عدم تتبع در اين زمينه موجب فراموش شدن بخش مهمي از اطلاعات قرآني و ناقص ماندن طرح تحقيق خواهد شد. توضيحات آغازين فرهنگ قرآن درباره هر موضوع، تا حدي واژههاي مرتبط را معرفي ميكند و محقق ميتواند علاوه بر استفاده از اين واژههاي معادل، در بخش روايات نيز با بهرهگيري از آنها بر غناي تحقيق خود بيفزايد.
محققان فرهنگ قرآن براي يافتن معادلهاي قرآني موضوعات به منابعي چون: المفردات راغب، لسان العرب، التحقيق، فرهنگنامهها، و اصطلاحنامهها مراجعه نموده و كار را براي محققان آسان كردهاند؛ براي نمونه، درتوضيح مدخل آزادي ميخوانيم:
«آزادي در لغت به معناي حرّيت، اختيار، خلاف بندگي، عمل و ترك عمل و قدرت انتخاب است و در اصطلاح به معناي مصون ماندن از اراده مستبدانه است و در حقوق انسان از قبيل: آزادانديشي، انتخاب عقيده، اظهار نظر و حق انتخاب نظاماجتماعي دلخواه، تجلي مييابد. گفتني است كه آزادي مورد نظر در اين مدخل از مقولههاي روانشناختي عرفاني و فلسفي نيست. در اين مدخل از واژههاي «جدال»، «خلوا سبيلهم»، «شوري»، «نجات»، «واجتنبوا الطاغوت» و... استفاده شدهاست.»(همان،/٢٦١)
٨. گشودن افقهاي جديد
فرهنگ قرآن در برابر آيات دو گونه عمل ميكند؛ اول اينكه آيات را صريحاً ذيل مدخلها و نمايهها ميآورد. دوم آنكه آيات را به گونه احتمالي مطرح ميكند.
اين روش باعث ميشود علاوه بر اطلاعات قطعي قرآني، مطالب احتمالي هم از دست نرود و محقق بتواند با دقت در آنها امكان اظهار نظر داشته باشد و افقهاي جديدي در عرصه تحقيق و نظارت قرآني گشوده شود؛ موضوعي كه تحقيقات و پاياننامههاي قرآني بر اساس آن به اجرا در ميآيند. محققان فرهنگ قرآن در دوازده مورد برخورد دوم را داشتهاند و در پاورقي به توضيح دليل خود براي گزينش يك احتمال و ترجيح آن بر احتمالات ديگر پرداختهاند. اين احتمالات عبارتاند از:
١. لغات مشكل، مبهم، غريب، مشترك لفظي، استعاره و معناي غير رايج
٢. عبارتهاي مشكل
٣. اماكن و اعلام مشتبه
٤. برداشتهاي مبتني بر تقدير و حذف
٥. برداشتهاي مبتني بر سياق و تناسب آيات با بيان كيفيت نسبت
٦. برداشتهاي مبتني بر بازگشت ضمير به يكي از چند مرجع
٧. برداشتهاي مبتني بر يكي از احتمالات معنايي
٨. برداشتهاي مبتني بر كنايه، مجاز، استعاره و...
٩. برداشتهاي انتزاعي و استفاده پيامي از آيات
١٠. برداشتهاي مبتني بر روايات، شأن نزول و...
١١. موارد شبهه انگيز كه با آيات ديگر مشابهت دارد و فقط از برخي برداشت ميشود
١٢. موارد احتمال نسخ.
براي مثال، در مدخل «امر به معروف» و در نمايه «احكام امر به معروف» (همان،٤/١٠٤) دو عنوان پشت سر هم چنين آمده است:
٢٥. امر به معروف از واجبات كفايي بر امت اسلام
« وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ...»(آل عمران/١٠٤)٧
« بايد از ميان شما، جمعي دعوت به نيكي، و امر به معروف ...»
٢٦. امر به معروف از واجبات عيني و همگاني بر امت اسلام:
« وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ...»(آل عمران/١٠٤)٨
اعدام در شريعت موسي
١١. صدور حكم اعدام گوساله پرستان بنياسرائيل از سوي موسي ٧
« وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ...»(بقره/٥٤)٩
« و زماني را كه موسي به قوم خود گفت: « اي قوم من! شما با انتخاب گوساله ( براي پرستش) به خود ستم كرديد! پس توبه كنيد؛ و به سوي خالق خود باز گرديد! و خود را [= يكديگر را] به قتل نرسانيد!...»
٩. جامع روشهاي تفسيري
روشهاي مختلفي براي تفسير معتبر قرآن وجود دارد كه تفسير قرآن به قرآن، روايي، اجتهادي و كامل از آن جملهاند. گرايشهاي مختلفي هم وجود دارد مانند: فقهي، عرفاني، اجتماعي، اخلاقي، تاريخي.(رك: علوي مهر)
در فرهنگ قرآن، به دليل مراجعه گسترده به منابع، تمام روشها و گرايشها به گونهاي گرد هم آمدهاند و موضوعاتي را ارائه كردهاند كه حاصل آن نگرش جامع به آيات قرآني است و جمع يكجاي آن ممكن نبود. به همين جهت، محقق براي دستيابي به آن بايد كتب تفسيري متنوعي را با گرايشها و روشهاي مختلف مطالعه ميكرد. البته اين بهرهگيري از گرايشهاي مختلف به جهت هدف اصلي فرهنگ قرآن، يعني اطلاع رساني است.
به بيان ديگر، فرهنگ قرآن اگر چه يك فرهنگ با دهها هزار عنوان خواهد بود، اما از سويي بايد به عنوان يك تفسير جامع به آن نگاه كرد؛ با اين تفاوت كه در تفاسير جامع، مفسر به بيان تفسير در ذيل آيات ميپردازد؛ اما درفرهنگ قرآن محققان محتواي تفسير جامع را در قالب مدخلها و نمايهها جا دادهاند و جويندگان معارف با هر سطح و گرايش ميتوانند بر ساحل آن بنشينند و جرعه نوش فرهنگ قرآني باشند.
براي نمونه، گرايش سياسي را ميتوان در مدخل آزادي(هاشمي رفسنجاني،/ ٢٦١)، گرايش فقهي را در مدخل آب(همان،/٦١)، گرايش اجتماعي را در امنيت(همان،/٣٧٥)، گرايش روايي را در احكام آميزش(همان،/٤٠٣) و گرايش ادبي را در صفحات متعددي (همان،/٢٨١، ٣٧٢، ٤٠٢ و... ) مشاهده نمود.
پينوشت ها
١. ر.ك: مقدمهاي بر روش تحقيق در علوم انساني، دكتر محمد رضا حافظ نيا، انتشارات سمت؛ مقدمهاي بر روش تحقيق در علوم تربيتي، ترجمه محمد عليفرجاد، انتشارات الهام؛ روشهاي تحقيق در علوم تربيتي و روانشناسي، علي دلاور، دانشگاه پيام نور.
٢. با درك اين واقعيت مهم، در كتب مربوط به روش تحقيق و پاياننامهنويسي راهها و معيارهايي براي انتخاب موضوع پاياننامه مطرح ميشود، مانند مورد علاقه بودن، در حد توان بودن، نيازمندي جامعه، يافتن استاد راهنماي شايسته در آن مورد...) خاكي، / ٩ ؛ رباني، / ٣١ - ٢٤ ؛ نادري و نراقي، / ٥٧ - ٤٥)
٣. بر اين اساس، محققان ساختارهاي متنوعي را براي طراحي دقيق پيشنهاد ميكنند.(نادري ، ٦٢ - ٢٧ ؛ رياحي، / ٤٣ - ٣٧)
٤. محققان برخي از راههاي محتوايي را چنين پيشنهاد ميكنند: استفاده از تجارب ديگران و يا متون مربوط به موضوع.(نادري،/٥٠)
روشن است كه متون مربوط هم گاه همه محتواي مورد نظر را در بر ندارند و محقق به طور كامل نميتواند جستجوي خود را پايان يافته تلقي كند؛ بلكه بايد در پي كتب ديگر باشد وخود با در كنار هم نهادن آنها به مجموعه كامل از اطلاعات محتوايي دست يابد.
٥. براي همين، در بخش كليات از محقق خواسته ميشود كه كليد واژههاي مستقيم و مرتبط را جستجو و ثبت كند.
٦. وجود عنوان «پيشنهاد» در خاتمه تحقيقات و پاياننامهها با همين هدف طراحي شده است.
٧. طبق نظر بيشتر مفسران «من» در «منكم» تبعيضيّه است(طبرسي،١-٢/٨٠٦) و روايتي از امام صادق (ع) آن را تأييد ميكند(كليني، ٥/ ٥٩ ،ح ١٦).
٨. برخي مفسران«من» در «منكم» را بيانيه دانسته و وجوب عيني را از آيه فهميده اند.(طبرسي،١-٢/٨٠٦)
٩. در اينكه مقصود از «اقتلوا انفسكم» چيست؟ چند احتمال وجود دارد. از جمله آنها اين است كه همديگر را بكشيد؛ به اين معنا كه پاكان گناهكاران را بكشند.(طبرسي،١-٢/٢٣٨) در اين صورت، فرمان قتل، نوعي اعدام خواهد بود.
منابع و مآخذ
١. حافظ نيا، محمد رضا؛ مقدمهاى بر روش تحقيق در علوم انسانى، انتشارات سمت.
٢. خاكى، غلامرضا؛ روش تحقيق با رويكردى به پاياننامه نويسى، انتشارات بازتاب.
٣. دلاور، على؛ روشهاى تحقيق در علوم تربيتى و روان شناسى، دانشگاه پيام نور.
٤. ربانى، هادى؛ پژوهش روشمند، اول، كتاب باز،١٣٧٧ش.
٥. رياحى، غلامحسين؛ آشنايى با اصول و روش تحقيق، اول، نشر اشراقية، ١٣٧٠ش.
٦. سيوطي، جلال الدين؛ الاتقان فى علوم القرآن ،تعليقه دکتر محمد مصطفي ديب البغا، الطبعة الثالثة، دار ابن کثير، دمشق، ١٤١٦ ه
٧. طبرسي، فضل بن الحسن؛ مجمع البيان، الطبعة الاولي، دار المعرفة، بيروت، ١٤٠٦هـ.
٨. طوسي، محمد بن الحسن؛ التبيان في تفسير القرآن، دار احياء التراث العربي، بيروت.
٩. علوى مهر، حسين؛ روشها و گرايشهاى تفسيرى،اول، اسوه، ١٣٨١ش.
١٠. فرجاد، محمد على؛ مقدمهاى بر روش تحقيق در علوم تربيتى، انتشارات الهام
١١. كليني، محمد بن يعقوب؛ اصول كافى، تعليقه محمد جعفر شمس الدين، دار التعارف للمطبوعات، بيروت، ١٤١١ ه.
١٢. معرفت، محمد هادي؛التفسير و المفسرون، اول، التمهيد، قم، ١٣٧ ش
١٣. نادرى، عزت الله و سيف نراقى، مريم؛ روشهاى تحقيق در علوم انسانى با تأکيد بر علوم تربيتي ، مهارت،١٣٦٣ش.
١٤. هاشمي رفسنجاني، اكبر و محققان مركز فرهنگ معارف قرآن؛ فرهنگ قرآن، چاپ دوم، بوستان كتاب، قم، ١٣٨٣ش.