پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - پژوهشى در نظريه «اعجاز عددى و رياضى قرآن» - نوروزی حسن

پژوهشى در نظريه «اعجاز عددى و رياضى قرآن»
نوروزی حسن

پيش درآمد
قرآن كريم آخرين كتاب آسمانى است كه بر آخرين پيامبر الهى حضرت محمد مصطفى‌صلى الله عليه وآله وسلم فرود آمد و جهان و جهانيان را به نور كمال و هدايت زينت بخشيد. اين كتاب گرانسنگ علاوه بر اينكه معجزه جاويد پيامبر گرامى اسلام‌صلى الله عليه وآله وسلم بود، نشان صدق و راستى نبوت آن حضرت نيز به شمار مى‌آمد. از اينرو اعجاز قرآن از همان اوايل ظهور اسلام مورد توجه و اهتمام مسلمانان قرار گرفت. و علما و دانشمندان زيادى در طول تاريخ براى دفاع از ساحت قرآن كريم و اثبات اعجاز آن، كتابها و مقالات زيادى در اين زمينه نوشتند كه مراجعه به آنها اين مدعى را اثبات مى‌نمايد.
اين بزرگان، نظرى همه جانبه به اعجاز قرآن داشتند و وجوه مختلفى را براى آن ذكر كرده‌اند و خاطرنشان ساخته‌اند كه كلام الهى علاوه بر فصاحت و بلاغت (اعجاز بيانى) برخوردار از جنبه‌هايى از اعجاز است كه در هيچ كتاب ديگرى نظير ندارد مثل:آموزه‌ها و معارف عالى (اعجاز معانى)، هماهنگى و عدم وجود اختلاف، اخبار غيبى، طرح مسائل دقيق علمى (اعجاز علمى)، آفرينش‌هاى هنرى و...
يادكرد اين نكته ضرورى است كه هيچ كس نمى‌تواند مدعى بررسى همه جانبه ابعاد اعجاز قرآن باشد؛ زيرا بسيارى از رمزها و شگفتى‌هاى قرآن هنوز بر ما پوشيده مانده است و اين مجال براى تمامى محققان و پژوهشگران گشوده است تا با تدبر و تعمق بيشتر در قرآن كريم پرده از اين رموز برگيرند.
يكى از جنبه‌هاى نوظهور اعجاز قرآن كه در قرن اخير مورد توجه قرآن‌پژوهان قرار گرفته و كتابهاى زيادى در رد و اثبات آن نوشته شده است، اعجاز عددى و نظم رياضى قرآن كريم است كه در صدد اثبات نظم اعجاز گونه عددى و رياضى اين كتاب الهى است. در اين نوشتار برآنيم تا پژوهشى پيرامون اين جنبه اعجاز قرآن داشته باشيم و ضمن بيان بضعى موارد آن، ديدگاه موافقان و مخالفان را يادآورى نموده و در نهايت نظرنهايى را پيرامون اعجاز عددى قرآن بيان نماييم.

نظريه اعجاز عددى و رياضى قرآن
اين نظريه كه بيانگر نظم اعجاز گونه عددى و رياضى قرآن كريم است، نخستين بار توسط دكتر رشاد خليفه مطرح گرديد و باعث حيرت و شگفتى مردم شد.
رشاد خليفه تحصيلات جديد خود را تا مقطع كارشناسى در دانشكده كشاورزى «عين الشمس» قاهره گذراند، سپس در دانشگاه آريزونا آمريكا در سال‌هاى ١٩٥٩ تا ١٩٦١ ميلادى مقطع كارشناسى ارشد را پشت سر گذاشت و سپس دكتراى خود را در رشته بيوشيمى گياهى در سال ١٩٦٤ ميلادى از دانشگاه كاليفرنيا دريافت كرد.١
او به مدت سه سال كار مداوم در مورد قرآن با استفاده از رايانه تحقيق كرد و نتايج تحقيقات خود را در سال ١٣٥١ شمسى (١٩٧٢ م) به رسانه‌هاى گروهى و روزنامه‌ها داد.٢ كتاب وى نيز تحت عنوان «معجزة القرآن‌الكريم» در سال ١٩٨٣ ميلادى در بيروت چاپ شد٣ و به زبان انگليسى نيز در آمريكا چاپ شد.٤
رشاد خليفه همچنين صاحب ترجمه قرآن به زبان انگليسى در ١٢ جلد و بنام «ترجمه استاندارد انگليسى از قرآن كريم» است كه ده سال براى بدست آوردن يك متن انگليسى بهتر و نزديكتر به اصل آن تلاش كرد و انگيزه خود را از اين ترجمه وجود نارساييها و غلطهاى فاحشى مى‌داند كه در ترجمه‌هاى موجود در زبان انگليسى وجود دارد و گاه عمدى است.٥
اما آنچه باعث شهرت دكتر رشاد خليفه در جهان گشت، همين نظريه اعجاز عددى قرآن و موضوع عدد نوزده و مفتاح حروف مقطعه در قرآن است كه وى در كتابش «معجزة القرآن‌الكريم» به طرح آن پرداخت. وى معتقد بود كه كليد رمز اعجاز قرآن عدد نوزده مى‌باشد كه برابر تعداد حرف «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» است و اين آيه را كليد معجزه جاويد قرآن مى‌دانست كه بر سينه پاك پيامبر گرامى اسلام‌صلى الله عليه وآله وسلم توسط فرشته وحى نازل شده است. از اينرو به دنبال مصاديق عدد نوزده يا مضربى از اين عدد در قرآن بود و نمونه‌هاى قرآنى بسيارى بيان كرد. وى همچنين در پى اثبات اعجاز قرآن به سراغ حروف مقطعه قرآن رفت و براى كشف معانى و اسرار حروف مقطعه از رايانه كمك گرفت و به نتايجى در اين زمينه رسيد كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:
نسبت حرف «ق» در سوره «ق» از تمام سوره‌هاى قرآن بدون استثناء بيشتر است.
مقدار تكرار حرف «ص» در سوره «ص» به تناسب مجموع حروف سوره از هر سوره ديگر بيشتر است و نيز حرف «ن» در سوره «قلم» بيشترين تكرار را در ١١٤ سوره قرآن دارد و...٦
اين كار رشاد خليفه مورد اقبال و ادبار قرآن‌پژوهان قرار گرفت؛ به طورى كه همواره بحثهايى در تأييد يا رد نظريه اعجاز عددى وى وجود داشته و دارد و امروزه كتابهاى بسيارى در اين زمينه به رشته تحرير در آمده است.
يكى از كسانى كه راه رشاد خليفه را ادامه داد، قرآن‌پژوه معاصر مصرى، عبدالرزاق نوفل است كه در كتاب خود «الاعجاز العددى فى القرآن الكريم» و «معجزة الارقام و الترقيم» به طرح، بسط و توسعه نظريه اعجاز عددى قرآن پرداخت و با ذكر پاره‌اى از كلمات كليدى قرآن و تكرار آنها در قرآن، عجايب و غرايبى را در اين باره استخراج كرد كه باعث حيرت و تعجب همگان شد. كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:
كلمات «دنيا» و «آخرت» به صورت مفرد در آيات قرآنى به طور مساوى هر كدام ١١٥ مرتبه به كار رفته است.
دو كلمه «شيطان» و «ملائكه» در قرآن ٦٨ مرتبه به صورت جداگانه به كار رفته است.
لفظ «حيات» و مشتقات آن به تعداد لفظ «موت» و مشتقات آنها به تعداد ١٤٥ مرتبه در قرآن به كار رفته است...٧
همچنين ابوزهراء النجدى قرآن‌پژوه شيعى در ادامه كار آقاى نوفل به مواردى ديگر از اعجاز عددى قرآن دست يافت و در كتاب خود به نام «من الاعجاز البلاغى و العددى للقرآن الكريم» مطرح ساخت كه به نمونه‌اى از آنها اشاره مى‌شود:
كلمه «ساعة» ٢٤ مرتبه و به تعداد شبانه روز در قرآن به كار رفته است. همچنين «سماوات السبع» ٧ مرتبه، «سجده» و مشتقات آن ٣٤ مرتبه (به تعداد سجده‌هاى نمازهاى شبانه‌روز) لفظ «شيعه» و مشتقات آن ١٢ مرتبه و مشتقات «فرقه» ٧٢ بار مطابق با حديث نبوى‌صلى الله عليه وآله وسلم٨و... در قرآن كريم به كار رفته است.٩
افراد ديگرى نيز در اين زمينه كتاب نوشته‌اند كه به تفصيل در قسمت ديدگاه موافقان و مخالفان اعجاز عددى قرآن بدان خواهيم پرداخت.
نكته‌اى كه مؤلفان اين كتاب‌ها به آن اشاره كرده‌اند اين است كه اعجاز عددى و نظم رياضى قرآن چيزى نيست كه به طور تصادفى و قهرى پديد آمده باشد؛ بلكه ارتباط موضوعى كلمات و تناسب در تكرار الفاظ قرآن و همچنين اعجاز عدد ١٩ و رموز حروف مقطعه از روى حكمت و هدف بوده است كه امروزه با تدبّر و تفّكر در آيات قرآنى و همچنين استفاده از رايانه بدست آمده است كه همه اين موارد دلالت بر اعجاز قرآن دارد.
البته اينها در حد توان محدود صورت گرفته است و چه بسا با تأمل و دقت بيشتر رموز بيشترى از قرآن كشف شود. همان‌طورى كه اين اتفاق افتاده است. حال با وجود چنين اعجازى در قرآن كه از توان همه انسانها خارج است، چگونه ممكن است كه اين آيات از فرد امى و درس نخوانده‌اى مثل پيامبر گرامى اسلام‌صلى الله عليه وآله وسلم صادر شده باشد؟! بنابراين قرآن كتابى الهى و آسمانى است كه به عنوان معجزه جاويد آخرين پيامبر آسمانى، براى همه جهانيان نازل شده است.
نكته ديگر اينكه فهم و درك اعجاز عددى و رياضى قرآن نيازى به دانستن علوم و فنون مشكل و پيچيده قرآنى ندارد، حتى آشنايى عميق به زبان عربى نيز ضرورت ندارد. همه انسانها مى‌توانند به اين شمارش اقدام نمايند و حقايق نهفته در آن را تجربه كنند. از سوى ديگر چون اين مباحث با زبان اعداد و رياضى بيان شده است، ديگر جايى براى اختلاف نظر در مورد ارقام و اعداد وجود نخواهد داشت و مباحثى مستند است كه هر كسى آن را تصديق مى‌كند.
ما در اين نوشتار برآنيم تا به معرفى بخشى از اين جنبه اعجاز قرآن بپردازيم (چرا كه پرداختن به همه موارد آن به جهت كثرت، كارى مشكل و غيرممكن است) و ديدگاه موافقان و مخالفان اين نظريه و در نهايت نظرنهايى را در اين زمينه بيان نماييم.

مواردى از اعجاز عددى و رياضى قرآن
تعداد كتاب‌ها و مقالاتى كه پيرامون اعجاز عددى و رياضى قرآن نوشته شده است، بسيار زياد است و هر كدام از اين كتاب‌ها به نوبه خود به موارد متعدد از اين اعجاز اشاره نموده‌اند؛ به گونه‌اى كه شمارش و يادكرد همه اين موارد كارى بس مشكل و بيرون از حوصله اين گفتار است. بنابراين ما فقط به ذكر مواردى از اين اعجاز بسنده مى‌كنيم.
با بررسى و تأمّل در اين كتاب‌ها به اين نتيجه رسيديم كه تقريباً موارد مطرح شده در اعجاز عددى و رياضى قرآن را مى‌توان در سه بخش كلى زير تقسيم‌بندى نمود:
بخش اول: اعجاز عدد ١٩
بخش دوم: حروف مقطعه و ارتباط با عدد ١٩
بخش سوم: تناسب در تكرار الفاظ قرآن

البته شايان ياد است كه علاوه بر اعجاز عدد ١٩ در كتاب‌هاى مربوط به اعجاز عددى، به اعجاز اعدادى مانند: ٩٩١٣١١٩١ و... نيز پرداخته شده است كه به جهت رعايت اختصار در اين نوشتار از ذكر آنها خوددارى مى‌كنيم.١٠

اعجاز عدد ١٩
صاحبان نظريه اعجاز عدد ١٩ در قرآن كريم به آياتى از سوره مدّثّر استناد كرده‌اند كه اين عدد براى موكلان آتش ذكر شده است:
«... فَقالَ إِن هذا إلاّ سِحرٌ يُؤثَرُ. إِن هذا إِلاّ قَولُ البَشَرِ. سَاُصليهِ سَقَرَ. وَ ما أدراكَ ماسَقَرُ. لاتُبقى وَ لا تَذَرُ. لَوّاحَةٌ لِلبَشَرِ. عَلَيها تسعَةَ عَشَرَ. وَ ما جَعَلنا اصحابَ النّارِ إِلاّ مَلائِكَةً وَ ما جَعَلنا عِدَّتَهُم إِلاّ فِتنَةً لِلَّذينَ كَفَروُا لِيَستَيقِنَ الَّذينَ اوتوُا الكِتابَ وَ يَزدادَالَّذينَ آمَنوُا إيماناً وَ لايَرتابَ الَّذينَ اوتوُا الكِتابَ وَ المؤمِنوُنَ وَ لِيَقولَ الَّذينَ فى قُلُوبِهِم مَرَضٌ وَ الكافِرونَ ماذا ارادَاللَّهُ بِهذا مَثَلاً كَذلكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشاءُ وَ يَهدى مَن يَشاءُ وَ ما يَعلَمُ جُنوُدَ ربِّكَ إلاّ هُوَ وَ ما هِىَ إلاّ ذِكرى لِلبَشَرِ.» (مدثر/ ٢٤-٣١)
«و سرانجام گفت: «اين (قرآن) جز افسون و سحرى همچون سحرهاى پيشينيان نيست! اين فقط سخن انسان است (نه گفتار خد)!» (امّ) به زودى او را وارد سقر [= دوزخ] مى‌كنم! و تو نمى‌دانى «سقر» چيست! (آتشى است كه) نه چيزى را باقى مى‌گذارد و نه چيزى را رها مى‌سازد! پوست تن را به كلى دگرگون مى‌كند! نوزده نفر (از فرشتگان عذاب) بر آن گمارده شده‌اند! مأموران دوزخ را فقط فرشتگان (عذاب) قرار داديم، و تعداد آنها را جز براى آزمايش كافران معين نكرديم تا اهل كتاب [= يهود و نصارى] يقين پيدا كنند و بر ايمان مؤمنان بيفزايد، و اهل كتاب و مؤمنان (در حقانيت اين كتاب آسمانى) ترديد به خود راه ندهند، و بيماردلان و كافران بگويند: «خدا از اين توصيف چه منظورى دارد؟!» (آرى) اين گونه خداوند هر كس را بخواهد گمراه مى‌سازد و هر كس را بخواهد هدايت مى‌كند! و لشگريان پروردگارت را جز او كسى نمى‌داند، و اين جز هشدار و تذكرى براى انسانها نيست!»
در سوره مدّثّر تمامى آيات بسيار كوتاه هستند جز آيه ٣١ كه در بردارنده حكمت عدد نوزده است. خداوند در اين آيه مى‌فرمايد: شماره آنها را آزمايشى براى كافران قرار داديم تا اهل كتاب (يهود و نصارى) يقين پيدا كنند و ايمان مؤمنان افزوده شود و اهل كتاب و مؤمنان ترديد به خود راه ندهند و كافران بگويند: خدا از اين توصيف چه منظورى دارد؟
حال با توجه به معناى آيه، چگونه عدد ١٩ مايه آزمايش و ابتلا و وسيله‌اى براى يقين و افزايش ايمان و حفظ از شك و ترديد مى‌باشد؟! حكمت به كار رفتن عدد ١٩ در آيه چه مى‌باشد؟
گر چه مفسران پيرامون آيه مطالبى را بيان كرده‌اند. اما آيا نمى‌توان احتمال داد كه آيه اشاره به اعجاز جديدى از قرآن دارد كه همان عدد ١٩ باشد؟ و اين اعجاز وسيله‌اى است براى آزمايش كافران، افزايش ايمان مؤمنان و عدم شك و ترديد اهل كتاب؟ به يقين چنين اعجازى صلاحيت دارد تا وسيله آزمايش كافران و افزايش ايمان و باعث عدم شك و ترديد در مؤمنان و اهل كتاب باشد.١١

مواردى از اعجاز عدد ١٩
اينك به ذكر پاره‌اى از موارد و مصاديق اعجاز عدد ١٩ در قرآن مى‌پردازيم:

الف) آيه بسمله
١- مهمترين و كليدى‌ترين آيه قرآن يعنى «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» طبق رسم‌الخط عثمانى داراى ١٩ حرف است.
٢- قرآن داراى ١١٤ بسمله مى‌باشد كه اين عدد مضربى از عدد ١٩ است: (٦*١٩)
با اين توضيح كه در سوره توبه بسمله وجود ندارد و به جاى آن در سوره نمل علاوه بر ابتداى سوره در آيه ٣٠ يك بسمله ديگر وجود دارد.
٣- سوره توبه كه بسمله ندارد، نهمين سوره قرآن است و اگر از ابتداى اين سوره شمارش را آغاز كنيم، سوره نمل كه دو بسمله دارد، نوزدهمين سوره خواهد شد:
توبه يونس هود يوسف رعد ابراهيم حجر ... نمل
١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ... ١٩

٤- ترتيب سوره توبه در قرآن ٩ و ترتيب سوره نمل ٢٧ است. حال اگر ارقام سوره از توبه تا نمل را با همديگر جمع كنيم، عدد ٣٤٢ بدست مى‌آيد كه مضربى از عدد ١٩ است: (١٨*١٩)
توبه يونس هود يوسف رعد ابراهيم حجر نحل اسراء ... نمل
٩+ ١٠ + ١١ + ١٢ + ١٣ + ١٤ + ١٥+ ١٦ + ١٧ + ... ٢٧ = ٣٤٢

ب: سوره حمد
٥- مهمترين آيه قرآن يعنى «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» در ابتداى اين سوره مى‌باشد كه داراى ١٩ حرف است كه كليد قرآن محسوب مى‌شود و در قرآن ١١٤ مرتبه به كار رفته است: (٦*١٩)
٦- كلمه «اسم» در قرآن كريم ١٩ بار تكرار شده است.
٧- كلمه «بسم» در قرآن كريم در سه موضع به كار رفته است: