آنچه در پيش روى داريد گفت و گويى است روشن گر با حضرت حجة الاسلام والمسلمين حاج شيخ مهدى غروى نائينى فرزند برومند مرحوم آيت اللّه ميرزا محمد حسين نائينى.

وى در اين گفت و گو به بيان انگيزه خود از گردآورى سخنرانيها و نوشته هاى عالمان و فرهيختگان در روشن گرى مواضع فكرى و سياسى آيت اللّه نائينى و قدردانى از تلاشهاى علمى وى و ترجمه آنها مى پردازد و ويژگيهاى اخلاقى آن بزرگ مرد را بر مى شمارد و به شايعه ها و شبهه هايى كه شايعه پراكنانِ وابسته به بيگانه و شبهه افكنان بيماردل درباره موضع سياسيِ آن مرجع بيدار شيعيان نوشته و نشر داده اند پاسخِ روشن مى دهد.

ايشان افزون بر اين همان گونه كه در گفت و گو اشاره مى كند از مجموعه ارزشمندى كه از گفته ها نوشته ها و سروده هاى عالمان دانشوران و شاعران بزرگ اسلام در اختيار دارد گزيده اى را ترجمه كرده و براى چاپ در ويژه نامه آيت اللّه نائينى فروتنانه در اختيار مجلّه حوزه قرار داد كه از ايشان كمال تشكر را داريم و از خداوند بزرگ سلامتى و عزت و سربلندى ايشان و خاندان بزرگ نائينى را خواهانيم.

* متأسفانه كارى درخور انجام نداده ام. مجموعه اى از سخنرانيها و اشعارى كه پس از رحلت مرحوم نائينى علما و شخصيتهاى ادبى و شاعران بنام ارائه داده و سروده بودند از همان زمان در اختيار داشتم تا اين كه حضرت آيت اللّه خامنه اى رهبر معظم انقلاب اسلامى ادام اللّه ظله العالى على رؤس المسلمين امر فرمودند اين مجموعه راچاپ و نشر بدهم بنده امتثال امر كردم و يازده گفتار از مجموعه گفتارها را برگزيدم و ترجمه كردم و در پى فرصتى مى گشتم كه به چاپ برسانم تا اين كه شنيدم مجله حوزه بر آن است ويژه نامه اى براى علاّمه نائينى نشر دهد من هم اين مجموعه را در اختيار دست اندركاران مجلّه حوزه گذاشتم تا به هر شكلى كه مصلحت مى دانند نشر دهند.

* بنده شانزده ساله بودم كه پدرم علامه نائينى به ديار حق شتافت. بنده افزون بر درس و بحث همراه مرحوم اخوى كارهاى مرحوم ابوى را بر عهده داشتيم. چون مرحوم اخوى مريض بود و نمى توانست در نجف بماند و ناگزير به لبنان رفت و مدتى در آن جا ماند و بعد به ايران آمد اين جانب بيش تر كارها را بر عهده داشتم و در دادن شهريه ثبت و ضبط وجوه شرعى و… كمك مرحوم والد بودم.

* ايشان ويژگيهاى اخلاقى و معنوى بسيار داشت كه به عقيده من مى تواند اكنون براى حوزه هاى علميه و فضلا الگوى مناسب باشد از جمله:

١ . بى علاقگى به دنيا: مرحوم ميرزاى نائينى در نجف اشرف خانه ملكى نداشت. با اين كه تمكن آن را داشت و مى توانست بخشى از املاك خود را در نائين بفروشد و خانه ملكى براى سكونت خود و خانواده تهيه كند ولى اين كار را نكرد و در اين مدت در منزل اجاره اى به سر برد.

٢ . دقت در دريافت و مصرف وجوه شرعى: مرحوم ميرزاى نائينى در امور مردم از عبادات و حج و نماز و روزه و كفارات و ساير حقوق مخصوصه كمال دقت را در ثبت و ضبط داشت. داراى دو دفتر مخصوص بود كه در آنها نماز و روزه و حج خواه ميقاتى و خواه بلدى ثبت مى شد. دفتر عبادات از نماز و روزه و حج مستقل بود. دفتر ديگرى داشت مخصوص كفارات و زكوات و كفاره روزه و كفاره شصت مسكين و كفاره قضا.

مثلاً نماز ده سال به نام زيد ثبت شده بود. اشخاصى كه استيجار مى كرد از اشخاص مطمئن و موثق و صحيح العمل والقرائه بودند. اينان به شهادت شاهدانى كه بر عادل بودن و موثق بودن آنان گواهى مى دادند برگزيده مى شدند. به هر يك از آنان يك سال نماز و با يك ماه روزه بيش تر نمى دادند. براى هر يك از مستأجران نماز زمانى ويژه تعيين مى كردند كه در آن زمان بايد نماز را بگزارد.

بدين گونه: اولى از يك تا سه بامداد دومى از ساعت سه تا شش بامداد سومى از ساعت شش تا نُه بامداد چهارمى از ساعت نُه بامداد تا دوازده ظهر پنجمى از ساعت دوازده تا سه بعدازظهر ششمى از ساعت سه تا شش بعدازظهر هفتمى از ساعت شش تا نهُ شب و هشتمى از ساعت نُه تا دوازده شب بايد نمازها را بگزارند.

زيرا مبناى ايشان اين بود كه دو مستأجر در يك وقت نبايد نماز بگزارند و نماز استيجارى بايد به ترتيب گزارده شود.

تمامى اينها در دفتر ثبت و ضبط مى گرديد.

روزه را هم به افراد بيش از يك ماه نمى داد. پس از انجام يك ماه ماه ديگر مى داد. حج بلدى را از شهر متوفى استيجار مى كرد. بايد شخصى كه به نيابت از متوفى مى خواهد حج بگزارد برود به شهر متوفى

و از آن جا قصد نيابت كند و به مكه معظمه مشرف شود.

امّا حج ميقاتى: وجوه آنها و شمار اشخاص و اسامى آنان را نزد وكيل شان در مدينه منوره سيد عمران حبوبى ارسال مى كرد و ايشان از مدينه نايب مى گرفت تا اعمال حج را انجام دهند. در ضمن ايشان سه گونه شهريه داشت. به مجتهدان هر ماهه به گروهى دو يا سه ماه يك بار و به گروهى اگر ابراز نياز مى كردند مى داد.

سهم امام اگر در غير اين سه مورد مى خواست مصرف شود بايد شخص گيرنده و مصرف كننده كارى براى اسلام انجام دهد كه مورد رضامندى امام زمان(عج) باشد; از اين روى به خدمتگزاران از اين پول نمى داد و حتى به ما كه فرزندان ايشان بوديم و تحصيل هم مى كرديم اگر مى گفتيم: وجهى به ما بدهيد مى فرمود: بايد كارى انجام بدهيد كه مورد رضاى امام زمان(عج) باشد تا از سهم امام چيزى به شما بدهم مثلاً تحقيقى بكنيد حاشيه بر رساله اى بزنيد رساله اى تصحيح كنيد و… بنابراين به كسانى از سهم امام شهريه مى داد كه يا اهل درس و بحث باشند يا به كارى تحقيقى و علمى هر چند حاشيه اى مشغول باشند.

٣ . احترام به ماه رمضان: آن مرحوم به ماه مبارك رمضان احترام ويژه اى مى گذاشت. تلاش مى ورزيد در اين ماه به نيازمندان رسيدگى بيش تر بشود; از اين روى هر سال در ماه مبارك رمضان بين فضلا طلاب و نيازمندان برنج تقسيم مى كرد و اين كار بازتاب بسيار عالى داشت.

٤ . احترام به قرآن: آن بزرگوار وقتى براى ملاقات علما روحانيان و مردم به بيرونى تشريف مى برد و در ضمن كسى از ايشان تقاضاى استخاره مى كرد قرآن شريف را مى آورديم ايشان به احترام قرآن به پا مى خاست و همه افراد جلسه نيز بر مى خاستند و ايستاده مى ماندند تا استخاره تمام مى شد و قرآن شريف را از بيرونى مى برديم. اين حركت بسيار با شكوه و عظمت بود. انسان ناچيزى و كوچكى همگى را در برابر قرآن و عظمت قرآن مى ديد.

ايشان همين حركت را در خلوت هم انجام مى داد و در برابر عظمت قرآن به خضوع مى ايستاد.

٥ . توجه به رسالت عالمان: ايشان وقتى كه حديث شريف: (مداد العلماء افضل من دماء الشهداء) را قراءت مى كرد بر سر مى زد و مى فرمود: خاك بر سر ما علما!

٦ . شب زنده دارى: هميشه دو ساعت به فجر مانده بيدار مى شد و به عبادت و تهجّد مى پرداخت و تا اذان صبح و طلوع فجر به عبادت مشغول بود.

٧ . برگماردن مراقبان تيز نگر براى رفتار خود: مرحوم والد با دو نفر از آقايان خلوت مى كرد:

* آقا سيد عبدالغفار مازندرانى امام مسجد بزرگ هندى نجف.

* آقا سيد جمال الدين گلپايگانى.

به اين دو گفته بود:

(شما نزد خدا مسؤول هستيد اگر از من خطايى سر بزند يا گرفتار هواى نفس شوم و متوجه نباشم به من تذكر ندهيد و مرا از هوا و لغزش متوجه نسازيد و چشم پوشى كنيد.)

٨ . اهميت به تبادل نظرهاى علمى: حضرات آيات و حجج اسلام: آقا سيد جمال الدين گلپايگانى آقا سيد محمود شاهرودى آقا شيخ موسى خوانسارى آقا سيد على مدد قائنى آقا شيخ على كاظمى خراسانى آقا شيخ حسين حلى و… در شبانه روز دو مرتبه به محضر مرحوم نائينى مى رسيدند و در مسائل علمى با اين آقايان تبادل نظر علمى مى شد.

٩ . اهميت به علم و گفت وگوهاى علمى: در نشستهايى كه مرحوم والد با اصحاب و شاگردان خود داشت به ياد ندارم مجلسى تشكيل شود و فرعى و مسأله اى عنوان نشود و آن مرحوم نظر خود را بيان نفرمايد.

١٠ . احترام به استاد: ايشان بسيار مقيد بود كه احترام ويژه به استادان خود بگذارد و هميشه احترام به آنان را جزو برنامه كار خود قرار مى داد. حتى به فرزندان استادان

خود احترام مى گذاشت. گاه پيش مى آمد در مجلسى شركت مى جست و فرزند مرحوم ميرزاى شيرازى بزرگ آقا ميرزا على آقا هم حضور داشت در هنگام خروج يا ورود ايشان را بر خود مقدم مى داشت به احترام پدر بزرگوارشان.

امّا مرحوم آقا سيد ابوالحسن اصفهانى هيچ گاه بر مرحوم والد پيشى نمى گرفت و هميشه مرحوم والد را بر خود پيش مى داشت امّا بر مرحوم آقا ميرزا على آقا فرزند ميرزاى بزرگ پيشى مى گرفت مگر آن جا كه مرحوم والد حضور داشت كه به احترام ايشان آقا ميرزا على آقا را بر خود مقدم مى داشت و پس از آقا ميرزا على آقا و مرحوم والد وارد مجلس يا از آن خارج مى شد. اين است مبناى (من علّمنى حرفاً فقد صيّرنى عبدا.)

١١ . اهميّت به زيارت ائمه(ع): ايشان همه ساله روزهاى زيارتهاى مخصوصه حضرت ابا عبداللّه الحسين عليه السلام به كربلاى معلّى مشرف مى شد: در ماه ذيحجه براى زيارت عرفه محرم براى زيارت عاشورا صفر براى زيارت اربعين و اوّل رجب و نيمه شعبان. در اين پنج سفر پنج روز تا يك هفته در كربلاى معلى اقامت مى گزيد.

١٢ . نخبه پرورى: مرحوم نائينى نسبت به تربيت شاگرد خيلى اهتمام مى ورزيد و علاقه مند بود شاگردان خود را از هر جهت علم و تقوا افراد ممتاز و نخبه بار آورد. از اين روى بسيارى از شاگردان ايشان از مراجع تقليد شدند.

* كناره گيرى از مشروطيت با كناره گيرى از سياست فرق مى كند. بله مرحوم نائينى پس از انحراف مشروطيت و به شهادت رسيدن شيخ فضل اللّه نورى از هوادارى و پشتيبانى مشروطيت دست برداشت ولى اين كه از سياست دست بردارد خير اين

چنين نبوده گواه بر اين موضع گيريهاى ايشان در برابر كارهاى ناشايست و خلاف اسلام رضاخان است از جمله: در قضيه كشف حجاب برداشتن عمامه از سر روحانيان و كوتاه كردن لباس آنان جلوگيرى از بر پايى مجلس روضه و وعظ و اجتماع درمساجد و بستن دَرِ مساجد رواج منكرات سركوبى خونين مردمان مسلمان كه در مسجد گوهرشاد عليه كشف حجاب گرد آمده بودند تبعيد حاج آقا حسين قمى دستگيرى آيت اللّه زاده خراسانى و آوردن ايشان بدون لباس و عمامه به تهران و…

علامه نائينى و آقا سيد ابوالحسن اصفهانى تلگرافهاى فراوانى به رضاخان مخابره كردند و عليه اين نابسامانيها و كارهاى خلاف به وى هشدار دادند امّا رضاخان به هيچ يك از اين تلگرافها پاسخ نداد و راه خود را مى رفت و گوش به فرمان ارباب خودش بود.

اوضاع نابسامان و ناگوار ايران سبب شد در سفرى كه حاج آقا حسين بروجردى به زيارت عتبات مقدسه مشرف شده بود آقايان: نائينى اصفهانى و بروجردى جلسه اى در منزل ما تشكيل بدهند و در چگونگى برخورد با اين مصيبت بزرگ به مشورت بپردازند و در پايان از جمله تصميمهايى كه گرفته مى شود اين كه مرحوم بروجردى به ايران برود و با رضاخان ملاقات و پيام شفاهى آقايان مراجع را به وى ابلاغ كند.

مرحوم بروجردى اين مأموريت را انجام مى دهد و پيام شفاهى آقايان را به رضاخان ابلاغ مى كند; امّا رضاخان هيچ توجهى به پيام نمى كند و روز به روز بر ستم به مردم و انجام كارهاى خلاف مى افزايد و بى پروا همه ارزشهاى انسانى و اسلامى را زير پا مى گذارد تا اين كه جنگ شروع مى شود و روس و انگليس وارد ايران مى شوند انگليسيها از جنوب و روسها از شمال ايران را به زير سلطه خود در مى آورند و رضاخان بدبخت با خفت و خوارى به جزيره موريس تبعيد مى شود و پس از چندى در همان جزيره پس از عذاب دنيا به عذاب آخرت و جهنّم گرفتار مى آيد.

حوزه: پس اين كه درپاره اى از نوشته ها آمده: مرحوم ميرزاى نائينى گاه با ارسال تلگراف و يا هديه از رضاخان

جانبدارى مى كرده است چگونه توجيه مى كنيد.

* اينها صددرصد دروغ است. اصلاً چنين چيزى نبوده است. متأسفانه در اين اواخر آقاى عبدالهادى حائرى اين مطالب واهى و دروغ را به مرحوم نائينى نسبت داده آن هم از زبان فرزند ايشان مرحوم آقا ميرزا على نائينى كه از اساس دروغ است; از اين روى برخى از منسوبين به وزارت ارشاد شكايت كردند و وزارت ارشاد هم از چاپ و نشر دوباره كتاب وى جلوگرفت.

بله اخوى آقا ميرزا على نائينى در يكى از سفرهايى كه به ايران مى آيد در تهران به مرحوم سيد محمد بهبهانى وارد مى شود چنانكه خود ايشان براى من نقل كرد: آقاى بهبهانى با اصرار از اخوى مى خواهد كه با رضاخان ديدارى داشته باشد. اخوى به ديدن رضاخان مى رود و در اين ديدار تربت كربلا به او هديه مى كند و او هم ساعتى به مرحوم اخوى هديه مى دهد.

اين ديدار به هيچ روى از سوى مرحوم والد نبوده بلكه اخوى از پيش خود آن هم با اصرار بهبهانى چنين كارى را انجام مى دهد و ما از اين ديدار هيچ اطلاعى نداشتيم تا اين كه خود ايشان براى ما نقل كرد.

* اين هم از داستانهاى شگفت تاريخ معاصر است. دستانى در كار بوده كه چهره ايشان را مخدوش كنند و گرنه اين همه دروغ و شايعه چرا؟

البته اين داستان را پس از رحلت ايشان در ايران شنيدم: ميرزاى نائينى براى هر كتاب تنبيه الامه يك ليره مى داده و آنها را جمع آورى مى كرده است!

اصلاً چنين چيزى درست نيست; زيرا دست كم بايد من كه هزينه هاى ايشان را ثبت مى كردم از اين موضوع با خبر مى شدم.