آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - آينه پژوهش در سالى كه گذشت

آينه پژوهش در سالى كه گذشت




با انتشار اين شماره, يكسال از انتشار آينه پژوهش گذشت. در سال گذشته, باران مطبوعات در كشور ما آغاز شد و دهها مجله علمى و فرهنگى از زهدان علم و ادب, باليد, و منتشر شد. اين همه, مبارك است و ميمون و نشانه تناور گشتن فرهنگ اين سرزمين.
آينه پژوهش, تولد اين نشريات را ارج مى نهد و تعدد آنها را سائق به (فاستبقوا الخيرات) قلمداد مى كند. بى آنكه حديث نفس شود و از ميزان استقبال از اين نشريه سخن رود, تنها يادآورى مى شود كه آينه پژوهش در هنگامه اى پسند خاطر ارباب علم و ادب قرار گرفت كه دهها نشريه ديگر در كنار آن باليده و منتشر شده بود.
اكنون در آستانه انتشار دوّمين سال, ضمن سپاس بى دريغ از بزرگوارانى كه با اظهار لطف و راهنمايى و نكته گيرى, يارى رسانده اند و بسامان كننده و گره گشاينده بوده اند, نكاتى را مطمح نظر خوانندگان قرار مى د هيم; مستعيناً باللّه و متوكلاً عليه.

١. پيشتر نيز گفتيم كه آينه پژوهش در حيطه نقد كتاب, كتابشناسى و اطلاع رسانى, آن هم در حوزه فرهنگ اسلامى است. اكنو ن نيز ضمن تأكيد بر آنچه گفته شد, توجه داده مى شود كه آينه پژوهش به انگيزه بسامان رساندن (پژوهش) و (نگارش) منتشر مى شود و مى كوشد تا با نقد كتاب, مقالات روش دهند, ارائه بايسته هاى پژوهشى و مقولاتى ديگر از اين دست, به فربهى و چالاكى پژوهش و نگارش يارى رساند. بدين لحاظ, آينه پژوهش نخستين نشريه, و اكنون يگانه نشريه تخصصى است كه عهده دار نقد كتاب و كتابشناسى در حوزه فرهنگ اسلامى است. گو اينكه در گذشته و نيز امروزه مجله هاى متعددى در حوزه اسلاميات منتشر مى شود; امّا هيچيك از اين مجله ها, به صورت تخصصى در مقوله نقد كتاب و كتابشناسى نبوده است. سهل است كه در ميان مقالات آنها, كمترين مقالات در اين مقوله بوده و حكم (النادر كالمعدوم) درباره اين دسته مقالات آنها, صادق است و گو اينكه در گذشته, مجله هاى گرانسنگى چون راهنماى كتاب, انتقاد كتاب, نامه انجمن كتابداران ايران و كتاب امروز در مقوله نقد كتاب و كتابشناسى بوده است; امّا اين نشريات نيز به صورت تخصصى در حوزه فرهنگ اسلامى نبوده است. كما اينكه امروزه مجله بسيار معتبرى چون نشر دانش, و مجله نوبنيادى به نام ارغوان, در مقوله نقد كتاب و كتابشناسى منتشر مى شود; وليك اين نشريات هم به صورت تخصصى در حوزه فرهنگ اسلامى نيست. از اين رو, آينه پژوهش راه سوّمى را در ميان اين دسته مجله ها گشوده است: ويژه نقد كتاب, كتابشناسى و اطلاع رسانى, آن هم تنها در حوزه فرهنگ اسلامى. از اين رو, وجه اشتراك آينه پژوهش با ديگر مجله هاى اسلامى, اسلامى بودن آن است و وجه افتراقش با آنها, در ويژگى كتابشناختى آن است. همچنين وجه اشتراكش با ديگر مجله هاى تخصصى در نقد كتاب و كتابشناسى, كتابشناختى بودن آن است و وجه افتراقش با آنها, در ويژگى پرداختن به حوزه فرهنگ اسلامى آن است. بنابراين دو ويژگى (كتابشناختى) و (حوزه فرهنگ اسلامى), لاينفك آينه پژوهش است و از اين روست كه اشاره شد اين مجله, نخستين نشريه و يگانه نشريه در اين حوزه است.
از يادآورى اين نكته, به هيچ رو قصد مباهات و فخر فروشى نداشته ايم. بلكه خواسته ايم يادآور شويم كه آينه پژوهش در راهى ناپيموده و ناهموار گام گذاشته است. و اين گام را نه از سر تفنّن و آزمون, بلكه جدّى و تحقيقى برداشته است و اميد به پيمودن و باليدن اين راه دارد. پس, از آنان كه درد دين دارند و درك از نابسامان بودن بسيارى از مطالعات دينى, فروتنانه تقاضا مى شود كه آينه پژوهش را در بهسازى پژوهش و نشر يارى رسانند. از ارسال مقالات و رهنمودهاى خود دريغ نورزند و آينه پژوهش را آينه پژوهش خود و مجله خود دانند. افزون بر اين, نواقص و نقايص مجله را بدون مجامله و غمض عين, يادآور شوند. بانيان آينه پژوهش از فقيه آل محمّد ـ عليهم آلاف التحية و الثناء ـ آموخته اند و بارها گفته اند كه: (رحم اللّه امرء اهدى اليّ عيوبى).
كوتاه سخن اينكه رهنمودها و انتقادات را پاس مى داريم و بر ديده مى نهيم و از دريافت مقالات استقبال مى كنيم.

٢. سوگمندانه مسأله (روش) در پژوهش و نگارش, چندان در حوزه هاى علميه مطرح نشده و اهميت آن مكتوم مانده است. اين در حالى است كه پيشوايان ما به (روش), توجه داده اند و اهميت آن را با توصيه هايى چون (عليكم بالجادة و ان طالت) و (عليكم بالجادة و ان دارت) يادآور شده اند. فراتر از اين, از امام باقر العلوم ـ ع ـ در ذيل آيه (وَ أتُو البُيوتَ مِن ابوابِها) روايت شده است كه: (يعنى ان يأتى الامر من وجهها من اى الامور كان). و يا: (ائتوا الامور من وجهها). (مجمع البيان و الميزان در ذيل آيه; بحار الانوار, ج٢, ص ١٠٤و١٠٥). با عنايت به اهميت (روش) در بسامان شدن پژوهش, آينه پژوهش فصلى را ويژه مقالات روش دهنده كرده و سرفصل (روشها) را در آغاز مجله گشوده است. از اين رو از دانشوران دانشگاهى و حوزوى تقاضا مى شود كه مقالات خود را در روش تحقيق, آيين نگارش, آيين ويرايش, آيين نقد كتاب و نظاير آنها, براى مجله ارسال دارند. البته كليه مقالاتى كه جنبه هاى نظرى موضوعات مجله را بكاود و به بحث گذارد, مجال نشر خواهد يافت.

٣. نقد كتاب نيز از اهميت بسزايى برخوردار است و سوگمندانه اهميت آن در نزد برخى مغفول و مجهول مانده است. در چشم انداز ما, امروزه نقد كتاب از اهميتى مضاعف برخوردار است. چه, بعضى مسوّدان تنك مايه و ناآگاه از چگونگى پژوهش و نگارش, مشتى رطب و يابس را به نام كتاب دينى به هم مى بافند و به خورد مردم مى دهند. از اين روست كه نقد كتاب در حوزه فرهنگ اسلامى, خدمت به انديشه دينى و كوششى است براى معرفى كالاهاى ناسره به نام كتاب دينى. لذا در پى آنيم كه اين بخش از مجله را پر برگ و بارتر كنيم و پيش از آنكه ديگران به قدح اين گونه كتابها بپردازند, حوزه هاى علميه به نقد اين كتابها دست يازند و بى اعتبارى آنها را آشكار سازند.
آينه پژوهش, به هيج رو وهن به دين را در ادبيات مذهبى بر نمى تابد و هر كتابى را ـاز هر ناشرى و هر نويسنده اى ـ كه مايه وهن به دين تلقى كند و سبب بى اعتبارى و آبرو ريزى تحقيقات دينى داند, بى هيچ باكى به نقد مى كشد و زشتيهاى آن را آفتابى مى كند. اگر هم لحن يك ـ دو مقاله در مجله, گزنده و تند بوده است, تنها به همين سبب بوده است. و توجه شود كه آن گزندگى در اختلاف فكرى ميان نويسنده كتاب و ناقد نبوده است كه لازمه آن, شرح صدر است.
شگفت آور است كه برخى, اساساً نقد كتاب و نشان دادن كاستيها و كژيهاى يك اثر را به مصلحت حوزه هاى علميه نمى دانند و مى پندارند كه اين گونه نقدها و نماياندن معايب يك كتاب ـ كه در حوزه فرهنگ اسلامى است ـ مايه وهن به حوزه است. پيداست كه نفس اين پندار, خود بهترين رديه اين پندار است. مضافاً اينكه همين پندار سبب گرديده كه امروزه بدين سان كتابهاى بى ارزش و منحط و مالامال ازعيب در حوزه ادبيات دينى منتشر مى گردد. تو گويى اگر ما به نقايص يك اثر نپردازيم, ديگران هم بدان نمى پردازند و ديگران هيچ نمى فهمند! چگونه است كه انتشار كتابى سخيف و بى بهره از كمترين شرايط پژوهش و نگارش, وهن به حوزه نيست; اما نقدى عالمانه و مستند و همه جانبه وهن به حوزه است؟ افزون بر اين, روشن است كه تمامت مقالاتى را كه در نقد و معرفى كتاب است, مقالات جرح تشكيل نمى دهد. ما تمام تلاش خود را به كار بسته ايم كه مفهوم دقيق نقد, يعنى بازشناسى سره از ناسره, رعايت گردد و پژوهشهاى استوار و تحقيقات عالمانه, مورد تشويق قرار گيرد و ثمرات كاوشهاى ژرفنگرانه ستوده شود; چنانكه تاكنون نيز چنين شده است.

٤. هرگز روا نمى دانيم آنچه در بخش نقد و معرفى كتاب مى آيد, به عنوان رويارويى انديشوران تلقى گردد. بر اين باوريم كه انديشه اى به نقد انديشه اى بر مى خيزد و انديشورى, با تمام احترام و منزلتى كه براى نويسنده اى قائل است, اثرش را نقد مى كند و كاستيهايش را مى نماياند و فرازها و فروديهايش را يادآور مى شود. هاله قداست گردا گرد برخى از چهره ها كشيدن و نوعى عصمت علمى براى برخى قائل شدن, قطعاً به زيان رشد علم و گسترش پژوهش است. برخى ـ حال به هر دليل و شايد گاهى براى مصون ماندن خود ـ مى كوشند تا گفتگو درباره آثار برخى از بزرگان را ناروا جلوه دهند. ما هرگز چنين پندارها را بصواب نمى دانيم وشيوه سلف صالح را پسنديده مى دانيم كه با خستويى به مقتضاى جمله بلند (حياة العلم بالنقد و الرد), نقد آراء را در فضايى علمى و سالم ضرورى مى دانسته اند.

٥. اميدواريم دامنه نقد بگسترد و ظاهر زننده و دلهره آفرين آن رخت بربندد و هيچكس آثار خود را پيراسته و آراسته و بدون اشكال تلقّى نكند و فضاى علم و تحقيق براى نقد و بررسيها هر چه آماده تر گردد; كه رشد پژوهش قطعاً در سايه آن است.
اين است كه توصيه مى كنيم مؤلفان و محققان, گاه به نقد آثار خود بپردازند و كاستيها و نقايص آن را برشمارند و نشان دهند كه هيچكس نبايد بپندارد كه آخرين سخن را گفته و در پژوهش و تحقيق فرازترين گام را برداشته است. به تعبير لطيف و طنزآلود محققى نامدار, نويسندگان بايد به (خود مشت مالى) بپردازند و خود, عهده دار نقد كتابهايشان شوند. خواه نقد يكى از آثارشان كه پيشتر منتشر شده و اكنون به برخى از لغزشهاى آن متفطّن شده اند; و خواه نقد كليه آثار خويش. مطمئناً چنين روشى, سبب مخدوش شدن صلاحيت علمى هيچ نويسنده اى نخواهد شد; بلكه نشانه دانشورى و بيانگر روحيه علمى نويسندگان است. چه, به فرموده صادق آل محمّد ـ ص: (من دلائل العالم انتقاده لحديثه). اين گام اگر آغاز شود و بگسترد, يكى از راههاى بسيار موفق براى گسترش آيين (انتقاد از خود) خواهد بود.

٦. گو اينكه اختلافات سياسى در جاى خود سودمند خواهد بود و در وادى سياست نيز فضاى باز براى اهل آن مفيد است; اما آينه پژوهش, مجله اى است تحقيقاتى و هرگز مقالات آن را در وادى تنشهاى سياسى مجال نشر نخواهد داد. سوگمندانه امروزه در جامعه ما, واژه (خط) بدان سان گسترده شده و انتساب افراد وجريانها به اين يا آن خط به گونه اى سهل شده است كه گاه فاضلان و استادان نيز بدان تفوّه مى كنند و در داوريها پيشتر از هر چيز به سراغ وابستگيهاى خطى مى روند. شايد كسانى براى موجه ساختن اقدامهاى خود و كاستن آثار ضربه هاى وارد آمده, با طرح اين گونه مسائل, دل خوشكنكى براى خود بسازند; امّا از نيكدلان و آگاهان, اين گونه داوريها, به دور باد.
باز هم اعلام مى كنيم كه در معرفيها و اطلاع رسانيها, آينه پژوهش هيچ ملاكى را جز تحقيقى بودن, با قيد (در حوزه فرهنگ اسلامى) برنمى تابد; و اين را خدمتى بزرگ به اين فرهنگ مقدس مى داند. از اين روى مقالات, نقدها و گزارشهاى همه كسان و مراكزى كه از ملاك ياد شده برخوردار باشد, مجال نشر خواهد يافت. اين حقيقت براى بينادلان در شماره هاى پيشين كاملاً روشن بوده است و قطعاً پس از اين, روشنتر خواهد شد; و توفيق از خداوند است.

٧. چنان كه پيشتر آورديم, آينه پژوهش هرگز خود را پيراسته از كاستيها و كژيها نمى پندارد. از اين رو چشم به راه انديشوران تيزبين است كه انتقاد كنند و اشتباهات را بنمايانند وبراى هر چه بهتر شدن و بارورتر گشتن آن, يارى رسانند. بى گمان ـ چنان كه تا بدين جا انجام شد ـ نامه ها و نقدها در مجلّه نشر خواهد يافت. اين را هم بگوييم كه گاه نوشته اى و يا اظهار نظرى, نفع عام ندارد و نشر در مجلّه را برنمى تابد, پس اميد است كه عدم انتشار آن در مجلّه, مايه تكدّر خاطر كسى نشود. بنابر اين از نويسندگان تقاضا مى شود كه در مقالات و نقدهاى خود, به مشى مجله و سرفصلهاى آن عنايت كنند و از نام و نشان دقيق خود براى تبادل نظر و رايزنى بيشتر و زدودن ابهامها, دريغ نورزند.

٨. از اين شماره, سرفصل جديد تحت عنوان (اقتراح) به مجله افزوده شده و در همان جا توضيحات لازم درباره آن ارائه شده است. مؤكدانه از نويسندگان و دانشوران تقاضا مى شود كه درخواست ما را ـ كه نياز عاجل فرهنگ ماست ـ بدون جواب نگذارند و با ارسال مقالات و نظريات خويش به بهبود فضاى فكرى جامعه مدد رسانند.

٩. بسيارى از خوانندگان مجله كه از سر لطف تماس مى گيرند, با بيان و بنان از چگونگى توزيع آن گلايه دارند. بزرگوارى ضمن ارسال نقدى سودمند, در نامه اى جداگانه نوشته اند:
به جهت اداى وظيفه لازم مى دانم تا حداقل بخواهم كه مجله به وقت خود و سر موقع منتشر شود; چرا كه بسيارند آنانكه هر روز در كيوسكهاى فروش مجله دنبال مقصود خويش مى گردند و آن را نمى يابند.
حق با اين بزرگواران است. اميدواريم در اين سال نسبت به انتشار و توزيع بهتر آن اقدامى شايسته به عمل آيد. در همين جا بايسته است از مراكز پخش, كتابفروشيها و مراكز علمى كه به گونه اى در توزيع اين مجله مى توانند ما را يارى كنند, بخواهيم كه از يارى رسانى در پخش آن دريغ نورزند.
اين همه گفتيم ليك اندر بسيج
بى عنايـات خدا, هيچيم هيچ
والله من وراء القصد آينه پژوهش