آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - رسائل المحقّق الحلّى - استادى رضا
رسائل المحقّق الحلّى
استادى رضا
يكى از بلند پايهترين و نامدارترين فقيهان شيعه مرحوم محقّق حلّى قدّس سرّه الشريف (٦٠٢ - ٦٧٢ ق) است. علامه حلّى - عليه الرّحمة - درباره او گويد: «وى فاضلترين فرد روزگار خويش در دانش فقه بود».
تا كنون شش كتاب از تأليفات محقق حلّى مكرّراً به چاپ رسيده كه عبارت است از:
١) شرائع الاسلام في مسائل الحلال والحرام؛
٢) النافع في مختصر الشرائع؛
٣) المعتبر في شرح المختصر؛
٤) نكت النهايه؛
٥) رسالة في القبله؛
٦) معارج الاصول.
اين كتابها - جز معارج الاصول كه در دانش اصول است - فقهى و در زمينه دانش فقه است. يكى از كهنترين چاپهاى شرائع، چاپ سنگى سال ١٢٦٧ ق است. پارهاى از شرائع به زبان روسى ترجمه شده و در سال ١٨٦٢ و ١٨٦٧ م در دو جلد به چاپ رسيده است. همچنين همه شرايع به زبان فرانسه ترجمه گرديده و در سال ١٨٧١ م در دو جلد در پاريس چاپ شده است. ولى هنور جاى تصحيح فنّى و دقيق و عرضه شايسته اين كتابها خالى است.
محقق حلّى افزون بر كتابهاى مذكور، تأليفات ديگرى دارد كه تاكنون به چاپ نرسيده است. از آنجا كه آثار اين فقيه بزرگ عموماً ارزنده و مورد نياز حوزههاى علوم دينى است؛ اين ناچيز بر اين شد كه آثار چاپ نشده اين بزرگوار را تحقيق و آماده نشر سازد.
از اين آثار، رسالههاى زير تهيّه شده و در دست تحقيق است:
١) المسائل العزيّة؛ شامل نُه مسأله فقهى. (در ذريعة شامل ده مسأله ذكر شده است كه درست نيست.) اين رساله يكى از بهترين نوشتههايى است كه مىتواند شيوه استدلالها و مباحثات فقهى زمان محقّق را ارائه دهد. از رساله مزبور چهار نسخه در اختيار است: يكى متعلق به كتابخانه ملك تهران و سه نسخه متعلق به كتابخانه آيةاللَّه العظمى مرعشى.
٢) المسائل العزّية؛ شامل هفت مسأله كلامى و رجالى و فقهى. از اين رساله فقط يك نسخه متعلق به كتابخانه آستان قدس رضوى در اختيار است؛ و جز آن نسخه ديگرى سراغ نداريم.
٣) المسائل المصرية؛ شامل پنج مسأله فقهى. ازاين اثر شش نسخه در اختيار داريم و نسخههاى ديگرى هم در كتابخانهها هستند.
٤) المسائل البغدادية؛ شامل چهل و دو مسأله فقهى. از اين رساله چهار نسخه در اختيار داريم كه قديميترين آنها مورّخ ٩٩٧ ق و متعلق به كتابخانه آستان قدس رضوى است.
٥) المسائل الخمسة عشر؛ (شايد نام ديگرى هم داشته باشد). شامل پانزده مسأله فقهى. از اين رساله فقط يك نسخه، شامل مسأله پنجم تا پانزدهم، و متعلق به كتابخانه آستان قدس رضوى در دست است و نسخه ديگرى از آن سراغ نداريم.
٦) المسائل الكمالية؛ شامل ده مسأله كلامى و فقهى. دو نسخه از آن متعلق به كتابخانه ملك تهران و كتابخانه آستان قدس رضوى در اختيار است.
٧) المسائل الطبرية؛ (يا المسائل الخواريات، و يا المسائل الخوارية). شامل بيست و دو مسأله فقهى. از چهار نسخه آن در تصحيح استفاده شده است.
*٤٧* ٨) رسالة في القبلة؛ نسخههاى فراوانى از آن در كتابخانهها هست و تا كنون بارها چاپ شده است. در تصحيح آن علاوه بر برخى نسخههاى چاپى، از دو نسخه خطى هم استفاده شده است.
٩) المقصود من الجمل و العقود؛ اثر مزبور مختصر الجمل و العقود شيخ طوسى است و محقق علاوه بر تلخيص، آن را با فتواهاى خود مطابق كرده است. از اين اثر تنها دو نسخه سراغ داشته و تهيه كردهايم: ١- نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى؛ ٢- نسخه كتابخانه حجةالاسلام والمسلمين حاج سيد محمد على روضاتى در اصفهان.
١٠) الماتعية؛ مختصرى است در كلام و عقائد. نسخهاى از آن در كتابخانه ملك تهران است و تصحيح آن بر اساس همان نسخه صورت گرفته است. نسخه ديگرى هم از آن معرّفى شده است كه متأسّفانه نتوانستم عكس آن را تهيه كنيم.
كار تصحيح ده رساله مزبور متجاوز از دو سال پى آغاز شده و تا كنون بخش مهمى از آن انجام شده است و به خواست خداوند سبحان تا چند ماه ديگر آماده چاپ و نشر خواهد شد.
در اينجا مناسب است از كتابشناسان و مطّلعان تقاضا شود كه اگر از نسخههاى چهار كتاب و رساله ذيل (تأليف محقق حلّى) آگاهى دارند، اينجانب را مطّلع كنند تا به توفيق حضرت منّان نسخههاى آن تهيه و تصحيح و آماده نشر شود:
١) مختصر المراسم؛ مختصر كتاب مراسم سلاّر در فقه است در ذريعة (ج ٢٠، ص ٢٠٧ - ٢٠٨)، يك نسخه آن معرّفى شده است.
٢) مختصر الفهرست؛ مختصر فهرست شيخ طوسى در رجال است؛ گويا يكى از كتابشناسان يك نسخه از آن سراغ دارند. مرحوم آقا بزرگ تهرانى - قدس سره - در ذريعة (ج ٤، ص ٤٢٥) گفته است كه يك نسخه اثر مزبور را در كتابخانه مرحوم سيد حسن صدر - ره - ديده است.
٣) الكهنة؛ رسالهاى است در منطق. نام دقيق اين رساله مشخص نيست و گوناگون ضبط شده است. سالها پيش يكى از دانشمندان نسخهاى از آن را ديدهاند، ولى اكنون از آن اطّلاعى نداريم.
٤) المسلك؛ كتابى است در علم كلام، و يك نسخه از آن در كتابخانه ملك تهران هست.