آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - عوائد الايام ملاّ احمد نراقى - درايتى مصطفى
عوائد الايام ملاّ احمد نراقى
درايتى مصطفى
ملاّ احمد بن مهدى بن ابى ذر النراقى الكاشانى (١١٥٨ - ١٢٤٥ ه ق)، فقيه متفكّر و دانشمند نوانديش و مبتكرى است كه شجاعت او در طرح مباحث جديد، از او عالمى جاودان و شاخص ساخت. نوشتههاى متنوّع اين نادره زمان، نشان از گستردگى دامنه فضل و دانش او دارد. فقه، اصول، رياضيّات، اخلاق، شعر و ادب و علوم غريبه، عرصههايىاست كه نراقى استوار در آن گام نهاده و سرافراز از آن بيرون آمده است.
ملا احمد نراقى در نراق (از روستاهاى كاشان) متولّد شد و تحت تربيت پدر ارجمند و دانشمند خويش به بالندگى رسيد. او با بهره مندى از درياى دانش و تفكّر جامع پدر خود ملامهدى نراقى (م ١٢٠٩)، معروف به محقّق نراقى - كه دانشمندى نوجو و فيلسوف و فقيهى وارسته و از درخشانترين چهرههاى فضل و اجتهاد و مرجعيّت عامه در نيمه قرن دوازدهم تا اواسط قرن سيزدهم بود. قلّههاى انديشه را پيمود و با درك محضر عالمان بزرگ نجف و كربلا، كمالات خويش را افزود و در مدّت كوتاهى موفّق به اخذ درجه اجتهاد از استادان خود شد.
ملا احمد نراقى در سال ١٢٠٥ قمرى به همراه پدر به عتبات مسافرت كرد و در اواخر عمر وحيد بهبهانى (م ١٢٠٨)، در درس او شركت جُست. پس از آن در كربلا به حلقه درس فقه ميرزا مهدى شهرستانى (م ١٢١٦) پيوست؛ ولى اين مدّت ديرى نپاييد و در سال ١٢٠٩ به علّت وفات پدرش به كاشان بازگشت سال بعد به نجف مشرّف شد و از محضر اساتيدى چون سيّد مهدى بحرالعلوم (م ١٢١٢) و شيخ جعفر نجفى معروف به كاشف الغطاء (١٢٢٨) بهرهها برد و در سال ١٢١٢ - در حالى كه جوانى بيست و هفت ساله بود و به عنوان مجتهدى فاضل شناخته ميشد - به كاشان بازگشت و به تدريس پرداخت. در هوش و استعداد خارق العاده وى همين بس كه گويند كتاب عين الاصول را در بيست و سه سالگى تأليف كرد و رساله حجّيةالمظنّة را نيز در سنين جوانى به رشته تحرير درآورد.
ملا احمد نراقى گرچه استاد بسيار نديد، ولى آثار و *٤٤* تأليفات ارزشمند او نشانگر قدرت تفكّر و نبوغ سرشار اوست.
در فضيلت علمى او همين بس كه شيخ مرتضى انصارى (م ١٢٨١) و حاج سيّد محمّد شفيع حابلقى (م ١٢٨٠) و عالمان بسيار ديگرى از شاگردان او بودهاند. آوردهاند كه شيخ مرتضى انصاى - ره - در سال ١٢٤٠ به قصد زيارت مشهد و درك محضر عالمان وقت از شهرهاى مختلف ايران عبور كرد. در بروجرد و اصفهان به حضور عالمان بزرگ رسيد، ولى مدّت زيادى توقّف نكرد؛ و چون در كاشان به حضور ملا احمد نراقى رسيد، مدّت چهار سال آنجا اقامت كرد و با بهره مندى از درياى دانش و قدرت و نبوغ فكرى استاد خود، سنگ بناى روش نو در فقه و اصول را نهاد كه هنوز محور محافل تدريس در حوزههاى علميّه است.
ارزش كتاب عوائد الايام
در ميان تأليفات گوناگون فاضل نراقى، كتاب گرانسنگ عوائد الايام از جايگاه ارزشمندى برخوردار است. چه اينكه نظريات و انديشههاى نوگرايانه و تفكّرات بلند او در جاى جاى اين كتاب مىتوان ديد.
مرحوم نراقى عوائد را بر خلاف ديگر تأليفات خود، با روشى جديد سامان داده و آن را بر مبناى «عائده» «عائده» تبويب كرده است. وى در اين اثر ابتكارى، به پژوهش در مسائل و مباحثى پرداخته كه براى استنباط احكام لازم دانسته، و يا جاى آن را در كتابهاى فقهى و اصولى خالى يافته است.
عوائد الايّام به روى هم مشتمل بر هشتاد و هشت عائده است و مؤلّف در هر عائده، مسأله و يا قاعده را با دقّت تمام به بحث گذاشته است. اغلب مباحث عوائد الايّام از نوآوريهاى مؤلّف آن است و پيش از آن هيچ اثرى يافت نمىشود. از اين روى اطّلاع از مطاوى اين اثر، خاصّه عائده ولايت فقيه آن، در بايسته دانشوران و پژوهندگان است.
اشتغالات ملا احمد نراقى به امور اجتماعى و سياسى و توجّه ظاهرى فتحعلى شاه قاجار به نظريات او، تلاش وى را در طرح مباحث جديد فقهى به گونهاى كه راهگشاى اداره زندگى مردم باشد، افزود و از او عالمى روشنفكر و فقيهى مبتكر ساخت و شهامت خرق سنّتهاى غلط و عدم تبعيّت كوركورانه و مقلّدانه از آراء گذشتگان را در او تقويت كرد. بسيارى از اين تفكّرات نوجويانه نراقى را در كتاب جاودانه عوائد مىتوان يافت. در مثل بحث اسراف را كه در عائده شصت و يك به صورت مبسوط و محقّقانه و واقع گرايانه مطرح شده، در هيچ كتاب فقهى و فنى مانند آن يافت نمىشود. تلاش نراقى بر آن بود تا ضمن حذف مباحث زايد در فقه و اصول، جهتگيرى آن را به واقعيّات زندگى نزديكتر نمايد. و از سوى ديگر پژوهش در مباحثى را كه جز اتلاف عمر و سرگرمى بى ثمر نتيجهاى بر آن متصوّر نيست، با زبان شعر و با جسارت تمام به تمسخر گيرد و بر آن بتازد. پارهاى از اين درايتها و شجاعتها را در مثنوى طاقديس نراقى مىتوان سراغ گرفت. و اين همه نشانگر درد عميق و درك روشن او از واقعيّات ملال آور گذشته، و فراخوانى وى به پويايى فقه و جاندار شدن آن است. (در مقدّمهاى كه بر كتاب عوائد الايام نگاشته خواهد شد. به تفصيل بدين مسائل پرداخته خواهد شد).
امتيازات كتاب عوائد را چنين مىتوان برشمرد:
الف: مشتمل بر آخرين نظريّات و يافتههاى فقيهى ژرف انديش و نوگراست.
ب: داراى موضوعات و مباحثى است كه در تأليفات پيش و برخى از آنها در تأليفات پس از آن، مستقلاً مطرح نگرديده است.
ج: مباحثى در اين كتاب آمده كه اطّلاع از آن براى فقيهان و دانشوران دربايسته است. سهل است كه سراغ گرفتن اين مباحث به شكل منسجم و مرتّب، در آثار ديگر مشكل است.
د: داراى نوآوريهايى در طرح مباحث و شكل استنباط احكام است كه امروزه مورد نياز فقيهان دورنگر مىباشد.
با عنايت به آنچه گذشت، مركز تحقيقات و پژوهشهاى علوم اسلامى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميّه قم، از مدّتى پيش تحقيق و تصحيح و چاپ اين اثر گرانسنگ را آغاز كرده است. سپس درباره آن سخن خواهيم گفت.
گفتهاند كه عوائد آخرين تأليف نراقى است؛ ولى در اجازه وى به برادر همنام پدر خود، مهدى نراقى (به سال ١٢٢٨ ق كه عين دستخط آن موجود است)، ضمن برشمردن تأليفات خويش، از كتاب عوائد نيز نام برده است. شايد بتوان گفت اين كتاب به تفاريق و در طول ساليان دراز تدريس و *٤٥* تحقيق نوشته شده است. آنك مؤلّف در اواخر عمر آن را تكميل كرده است؛ چنانچه نام كتاب نيز شاهدى بر اين مدّعاست. گو اينكه يقيقناً بخشى از اين اثر پس از تأليف كتاب ارزشمند مستند الشيعه نگاشته شده است. چه اينكه در مواردى نراقى در عوائد به نقد نظر خويش در مستند پرداخته و نظر جديدى مطرح كرده است. (گفتنى است تأليف كتاب مستند الشيعه به سال ١٢٣٤ خاتمه يافته است).
اثر ياد شده به جهت اهميّت آن مورد توجّه عالمان عصر مؤلّف و پس از آن واقع شده و تنها كتاب فقهى نراقى است كه بر بعضى از مباحث آن حواشى مفيدى از مبرّزترين شاگرد خود شيخ انصارى را دارا است. همچنين محمّد حسين بن آقاى محمّد على النجفى بن آقاى محمّد باقر هزار جريبى، حاشيهاى بهام البوارق لكشف معضلات الحقائق بر اين كتاب دارد. قسمتى از حاشيه شيخ انصارى بر نسخهاى كه در سال ١٢٦٦ قمرى چاپ سنگى شده، به عنوان مدقّق تسترى ديده مىشود.
چاپهاى عوائد
در فهرست خانبابا مشار آمده كه اين اثر نخست به سال ١٢٤٥ در ٢٢٩ صفحه در تهران چاپ سنگى شده است. سپس در سال ١٢٦٦ به صورت سنگى و بدون شماره صفحه به چاپ رسيده؛ و آنگاه در سال ١٣٢١ در قطع وزيرى در ٣٠١ صفحه چاپ سنگى شده است.
چاپى كه در فهرست مشار به سال ١٢٤٥ نسبت داده شده، ملاحظه نشد و بنظر مىرسد اساساً چنين چاپى از عوائد نشده است. چه اينكه تاريخ ١٢٤٥ كه در پايان نسخه آمده، سال وفات مؤلّف است و نه چاپ كتاب. تعداد صفحات اين چاپ نيز ٢٩٨ صفحه است، و با اين قرائن مىتوان حدس زد كه چاپ مفروض، همان چاپ سال ١٣٢١ است. چنانچه حاشيهاى كه ناشر در آخر كتاب آورده، گوياى اختلاف ايشان با ناشر ديگرى است كه همزمان و با استفاده از كتاب وى به چاپ آن اقدام كرده است. در آخر يادداشت او تاريخ ١٣٢١ ديده مىشود كه گوياى سال چاپ اين كتاب است. در سالهاى اخير انتشارات بصيرتى مكرراً از روى اين چاپ اُفست كرده است كه چاپ سوّم آن به تاريخ ١٤٠٨ قمرى باز مىگردد.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى و ضرورت تبيين مسأله ولايت فقيه، كتاب عوائد الايّام با علّت احتواء اين مسأله و گستره پژوهش آن پرآوازه گرديد. چنانچه بحث ولايت فقيه اين اثر به نام حدود ولايت حاكم اسلامى، به نام وزارت ارشاد اسلامى به فارسى گردانيده و در سال ١٣٦٥ چاپ شد.
فرايند پژوهش در عوائد الايّام
اثر حاضر بر اساس نسخههاى معتبرى كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مىشود، تصحيح گرديده است:
١- نسخهاى به خط مؤلّف كه سى عائده نخست آن ناقص است.
٢- نسخهاى مصحح و مقابله شده با نسخه اصل؛ با تاريخ تحرير ١٢٦١ قمرى.
٣- نسخهاى تصحيح شده كه در كنار آن علامت تصحيح دارد و حواشى شيخ انصارى و دعاى «منه رحمه اللَّه» در حاشيه آن ديده مىشود. تاريخ تحرير اين نسخه ١٢٦٦ است.
٤- نسخهاى بدون تاريخ، متعلّق به حسن نراقى كه متن اجازه ملا احمد نراقى به برادر خود و به خط خودش در اوّل آن موجود است.
٥- نسخهاى تصحيح شده كه به تاريخ ١٢٦٤ نوشته شده است.
٦- نسخهاى نگاشته شده به سال ١٢٥٣.
افزون بر اين، كليّه روايات و اقوال در متن كتاب، به مصادر اصلى ارجاع داده شده و تا حد امكان اقوالى كه با اشاره «قيل» و مانند آن آمده و يا به مضامين رواياتى اشاره كرده، به مصادر آن بازگردانده شده و تعليقاتى بر آن افزوده شده است. مقدّمهاى جامع در شرح حال مؤلّف و تنظيم فهرستهاى متعدد بر كتاب، از كارهاى جديدى است كه در انتشار اين كتاب مورد توجّه است.
بيش از نيمى از كار تصحيح و تحقيق سامان يافته است و اميد مىرود تا آخر سال جارى، كليّه مراحل كار به پايان رسيد و به چاپى چشم نواز و شايسته در دوجلد، به دانشوران و حوزههاى علميّه عرضه گردد. اين تحقيق به صورت گروهى انجام مىپذيرد و جمعى از پژوهندگان اين مركز دست اندركار پژوهش آن مىباشند.