آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - نشانه ها و مهرهاى مالكيت در نسخه هاى خطى عربى - انصارى (محقق) نوش آفرين

نشانه ها و مهرهاى مالكيت در نسخه هاى خطى عربى
انصارى (محقق) نوش آفرين

درباره مؤلف
آدم گاچيك رئيس كتابخانه مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مك گيل كاناداست. به عنوان ويراستار با مجله نفيس دستنويس هاى خاورميانه كه در هلند چاپ مى شود همكارى دارد.
MANUSCRIPTS OF THE MIDDLE EAST, a journal devoted to the study of handwritten materials of the Middle East. Ter Lugt Press. Leiden, Holland.
آخرين اثر وى تحت عنوان فهرست مشترك نسخه هاى خطى عربى در كتابخانه هاى دانشگاه مك گيل در سال ١٩٩١ منتشر شده است.
Gacek, Adam. Arabic Manuscripts in the libraries of McGill University (Union matalogue). Montreal: McGill University Libraries, ١٩٩١.
پيش از اين مقاله زير از نامبرده ترجمه شده است:
آدم گاچيك, (كبيكج در نسخه هاى خطى اسلامى), ترجمه نوش آفرين انصارى (محقق).كتابدارى, ١٤ (١٣٦٨): ٥ ـ ١٢.
نسخه هاى خطى عربى, طى قرون متمادى, به دلايل گوناگونى تأليف و يا استنساخ شده است. مؤلف, يعنى كسى كه چركنويس (مسوّده) و يا پاكنونيس (مبيّضه) اثر را تهيه كرده, طبعاً نخستين مالك و يا صاحب آن به شمار مى آيد. به همين ترتيب دانشمند يا دانشجويى كه نسخه اى را براى استفاده شخصى استنساخ مى كند, صاحب آن است. يادداشتهايى نظير (على يد كاتبه و صاحبه) و يا (كتبه لنفسه) و (لمن شاء الله تعالى من بعده) از اصطلاحات رايج كاتبان در پايان كتاب بوده است. حاميان ثروتمندى كه اثر به دستور آنها تهيه مى شد نيز به عنوان صاحب اوّليه اثر شناخته مى شدند. اين گونه يادداشتها نه تنها در صفحه آخر, بلكه در پشت صفحه اوّل نيز ديده مى شود. در نسخه هاى نفيس, اين نوشته ها ميان شمسه و ترنج قرار دارد. اين يادداشتها عموماً با كلماتى مانند (لـ, تحفة), (لأجل), (برسم), (باشارة), (حسب اشارة), (بعناية), (بهمّة) و (حسب الامر) آغاز مى شود و در نسخه هايى كه اصل فارسى دارد به صورت (حسب الخواهش) و (حسب الفرموده) ديده مى شود. يادداشتهايى كه با فعل (استكتب) شروع مى شود و نشان از درخواست استنساخ يا نسخه بردارى دارد نيز جزيى از همين مقوله است (نگاه كنيد به شكل شماره ١٧). براى تعيين مالكيت اوّليه اثر, همچنين مى توان از اجازه نامه هاى انتقال, سماعة يا اجازة و يا يادداشتهاى الحاقى, مقابلة, معارضة و بلاغة استفاده كرد.
ييكى از مشخصات كتابهاى قديمى عربى, نداشتن صفحه عنوان به صورت متداول در كتابهاى چاپى است. حتّى در دوره متاخر, زمانى كه عنوان نسخه و نام نويسنده پشت برگ اوّل كه عموماً ظهر الكتاب خوانده مى شود ثبت مى گردد, باز هم جاى خالى (بياض) زيادى باقى مى ماند. اين نكته در مورد جاهاى خالى اطراف خاتمة الكتاب و قسمت هاى درونى جلد (غاشيه) نيز صادق است.
اين جاهاى خالى, خصوصاً ظهرالكتاب, براى هرگونه يادداشت و در وهله اول يادداشتهاى مربوط به تملك (تمليكات, تملّكات) و نقش هاى مهرها (خواتم, طوابع) جاى بسيار مناسبى است.
نشانه هاى مالكيت از نظر تعيين تقريبى تاريخ اثر و نيز تاريخچه نسخه حايز اهميت است. گاه در يادداشتها عين خط دانشمندان بزرگ به دست مى آيد و تملك نسخه توسط يك نويسنده شناخته شده مى تواند بر اصالت اثر بيافزايد; زيرا اين امكان وجود دارد كه متن توسطمالك تصحيح شده باشد. همچنين اطلاعاتى درمورد عنوان اثر, نويسنده و يا اصل نسخه از خلال اين يادداشتها به دست مى آيد و مى توان اين اطلاعات را به عنوان منبع براى شناسايى اثر به خدمت گرفت. متن زير به عنوان نمونه ذكر مى گردد:

بسم الله الرحمن الرحيم لقد انتقل اليّ هذا الجلد الحادى عشر من بحارالانوار و هذا كتاب نسخة الاصل و فى اغلب صفحاته خط المصنّف العلّامة المجلسى ره (= رحمه الله) فصار من عوارى الزمان لدّى فى سنه ١٣٦٢ الافقر مصطفى […؟] الحسينى الخوانسارى [مهر].
ييادداشتهاى تملك از عبارت بسيار كوتاه تعلق (من كتب) تا تركيبهاى اختصارى مانند بسمله (بسم الله, باسمك تعالى), حمدله (الحمدلله), تصليه (صلى الله عليه و سلّم) و بعديه (اما بعدٌُ يا بُعد) و عبارتهاى بلند را در برمى گيرد. از باب مثال, متن تصوير شماره يك به شرح زير:
بسم الله خير الأسماء, الحمدلله و اهب العطايا و الصّلوة, على رسوله سيّد البرايا و آله سيّما علي§ طلاّع الثنايا و بعد فهذه من جملة مواهب الله تعالى عليّ بلطفه العميم و كرمه العظيم انا اقل الخليقة بل اللّاشئ فى الحقيقة ابن محمدتقى محمدجعفر باقر غفرالله سبحانه له و لو الديه و لجميع من دخل فى بيته و ادخلهم فى جنات النعيم و لا اقول هذا ممّا اتملك لعدم كونى مالى لهُُ [كذا] و قابلا اياه بل من عوار [ى] الزمان لدى العبد الغريق فى بحر العصيان الراجى من الله ذى الامتنان ان يستر عيوبه بذيل الغفران اتم الله الاستفادة منه لى و لجميع الاخوان و من [كذا] صلّى على سيّدنا محمد و آله الّذين هم لشجرة الشفاعة اغصان كتبه صاحبه باقر [مهر پاك شده].
ييادداشتهاى تملك در بسيارى از موارد به جهت رعايت اختصار به صورتهاى كوتاه شده نوشته شده است: حمدله, تصليه, حسبله (حسبنا الله و نعم الوكيل) (لا حول و لاقوة الابالله) و استغفار (استغفرالله) و قسمت آخر يادداشت عموماً به اين صورت است: حامداً مصلياً مُسلّما محسبلاً محوقلاً مستغفراً. و يا حامدا ً للّه مُصلياً على نبيّهِ مستغفراً لذنوبه.
در بسيارى از موارد به جاى بسمله و حمدله, كلمه (هو) (=الله) به كار برده شده و كلمه (هو) نيز عموماً با كلمات مناسبى مانند المنّان, الوّهاب و المالك توصيف شده است. تعبيرات ديگر از اين باب عبارتند از: هوالباقى, هوالقهّار, هو حسبى, هوالله, لا [اله] سواه و مانند اينها. بيشتر يادداشتها داراى تعبيرات گوناگونى است كه همه حكايت از بى اعتبارى و موقت بودن مالكيت مى كند و به وضوح انديشه اسلامى امانت را نشان مى دهد. از باب مثال به جمله هاى زير اشاره مى شود: كيفَ اقول هذا فى ملكى و المُلك لله الواحد القهّار (تصوير شماره ١١), كيف اقول هذا ملكى ولله مُلك السموات والارض بل من عوارى الزمان (تصوير شماره ٢١), كيف اقول هذا ملكى و كُنتُ مملوك الله تعالى (تصوير شماره ١٥), مالك هذا المملوك مملوك مالك المُلوك (تصوير شماره ٢٠).
تعبيرات زير نيز در متون مختلف آمده است:
١. لـ, صارَلـِ, صار الى, كان لِ;
٢. فى ملك, فى ملك و تصرّف, دخل فى ملك, آلَ فى ملك, صارَفى ملك, انتظم (انسلك) فى ملك, فى سلك ملك, صار ملكاً لـِ, استقرّ فى ملك, سُعدِ و استسعد بملكه;
٣. ملكه, مالَكَه, تملّكه, بالأستكتاب, فاز بتملّكه, من تملّكات, من متملّكات, من جملة متملّكات, شُرف (تشرّف) بتملّكه, تملّكتُهُ بالشّراء الشّرعى ممّا تبرّكه بتملّكه, من ممتلّكمات, استملكه;
٤. فى حوزة, فى حيازة, صاحبه, استصحبهُ, تشرّف باستصحابهُ, احرزهُ, اجتناه, اقتناه, اقتناه من ماله لنفسه, من قنية, اشتراه, اشتريته من متحصّلات;
٥. من كتب, من جملة كتب, صارمن كتب, فى نوبة, آل (دخل , صار) فى نوبة, ساقتة النوبة الى فى دول, (ثم) صار فى دول, (ثم) انتقل اليّ, انتقل ابتياعاً اليّ, انتقل بالاِرث اليّ, ورثه;
٦. اعارهُ الزمان لـ, من عوارى الزمان ([الـ] دهـ) اليّ (عندَ), انتقل من عوارى الزمان اليّ, استعرتهُ من الدهر و صار برغمى ملكى, مما اداره الدوران و اودعه الاوان لـ, من ودايع الدهر اليّ (لديّ) ثم استودّعه الله فى يد, مما استودعه الزمان اليّ, من مستودعات الدهر عليّ [ظ: الى] (الديّ) ثم ساقه الزمان الخّوان لديّ, مما ساقه الدهر اليّ, مما ساقه يد القدرة (التقدير) اليّ;
٧. مما انعّم الله عليّ, من نعم الله, من (فيض) فضل الله عليّ, من تفضّلات الله عليّ, مما منحه تعالى عليّ, مما حباه الله عليّ, من مواهب سبحانه و تعالى, مما منّ الله عليّ, من منن المنّان عليّ, منون من منين مَن مَنَّ مِن منينهِ عليّ, منون من منين منّ عليّ بمنّه, من كرم الله و امانه على.
نام مالك تقريباً بدون استثنا با دعا تكميل مى شود; از باب مثال: عفاالله عنه, غفرالله له, لطف الله به, تاب الله عليه, فسّخ الله فى أجَلِه, افاض الله عليه. ايّده الله. چنانچه يادداشت تاريخ داشته باشد, بيشتر به صورت ارقام است و نه به صورت حروف. اعداد عموماً در قسمت بالا و در برخى از موارد نيز در قسمت پايين كلمه سنه يا علامت منحى كه نشانه سنه است, قرار دارد. در قرن سيزدهم هجرى و آغاز قرن چهاردهم كوتاه كردن تاريخ به سه يا دو رقم متداول شد. به اين ترتيب ٢١٤ يعنى ١٢١٤ ولى ١٤ مى تواند به صورت ١٢١٤ يا ١٣١٤ مورد تفسير قرار گيرد.
نام ماهها به صورت كامل, يا تركيب شده با صفات تجليل و از اواخر قرن دوازدهم به بعد به خصوص به صورت خلاصه شده آمده است. از نظر ترتيب, تاريخ بالاى علامت سنه, روز و علامت اختصارى ماه پايين علامت سنه قرار دارد. از باب مثال: ١٢٤٣/٢ب = دوّم رجب ١٣٤٣.
علامت هاى اختصارى معمول به اين شرح است:
محرم: م; صفر: ص; ربيع الاول: را, ع ل, ع١; ربيع الثانى: ر, ر٢, ع٢; جمادى الاولى: جا, ج, ج١; جمادى الاخرة: ج, ج٢; رجب: ر, ب; شعبان: شع, ش; رمضان: مض, ن; شوال: ل, ش; ذوالقعده: قع, ذا; ذوالحجه: ذ.
علاوه بر تاريخ, در برخى از موارد, يادداشتها داراى نام محل است و يا مانند خاتمة الكتاب با علامتهاى اختصارى, از جمله م (تمّ), هى يا هـ (انتهى) و ام يا لم (آمين) به پايان مى رسد.
ييادداشتهاى خواننده (مطالعات) نيز با تملك اثر ارتباط نزديك دارد. اين نوشته ها بيشتر كوتاه است و از خوانده شدن كتابِ مشخص و يا بخشى از كتاب توسط شخص خاصى خبر مى دهد. اين گونه يادداشتها با اين كلمات آغاز مى شود: طالع, طالع فى, نظر فى, و در موارد نادرى نيز: وقف علي§, تأملّهُ, استنار منه به كار برده شده است. در برخى از موارد فعل طالع با ملك آمده و نشان روشن اين است كه مالك, خود آن را خوانده است. از باب مثال: طالعهُ مالكهُ يا مَلكهُ و طالعه فلان بن فلان الفلانى.
ييادداشتهاى تملك بيشتر داراى نقش مهر اختصاصى است. شكل و اندازه مهرها, به صورت نگين انگشترى و بسيار متفاوت است, از جمله دايره, بيضى, مستطيل, مربع, شش گوش و هشت گوش. بر حسب درون نقش يا برون نقش بودن, نقش مهر به رنگ سفيد يا سياه ظاهر مى شود. در بيشتر نقش مهرهاى نسخه ها ى خطى عربى, قسمت حكاكى شده به صورت سفيد (درون نقش) و زمينه سياه است. مهرهاى انگشترى بيشتر از نقره و مس است, زيرا در اسلام استفاده از طلا براى مردان حرام و دست كردن حلقه هاى برنجى و آهنى مكروه است.
متن مهرهاى عربى معمولاً ساده است و شامل نام شخص (به صورت كوتاه و بدون القاب) و يك عبارت علامت گونه است. متن مهر, مانند يادداشت تملك, حكايت از فروتنى شخص نسبت به خداوند دارد, عبده (به معنى بنده خدا) غالباً قبل از نام شخص قرار دارد و عبارتهاى آغازين ديگر مانند: المتوكل على الله, المعتصم بالله و افوّض امرى الى الله. اگر نام مالك در قرآن كريم آمده باشد, عبارت مناسب از كلام الله انتخاب مى شود; از با مثال اذا جاء نصرالله (سوره نصر, آيه يكم) براى شخصى به نام نصرالله مناسب است. گفتارها و دعاها نيز در اين باب مورد توجه قرار دارد; از جمله المؤمن حيّ فى الدّارين, عبده الراجى لطف على, محمد والعترة الطاهرة شفيع يحيى فى الآخرة, ادركنى عليّ بن ابى طالب, يرجو حسن الختام السيد عبدالسلام. آوردن تاريخ نيز به عنوان جزيى از متن مهر مرسوم است.
وقف نامه ها (وقفيّات, تحبيسات) به خاطر ماهيت و نقش خاصى كه دارند, مقوله جداگانه اى از نشانه هاى تملك به حساب مى آيند. يادداشتهاى وقف متون, بسيار كوتاه وغالباً حتى بدون اشاره به موارد وقف يا موقوف اليه است تا اسناد كامل فقهى را شامل شود. نسخه هاى خطى وقفى را مى توان به آسانى شناخت; زيرا بدون استثنا كلمه وقف يا عبارت وقف لى يا (على) الله در قسمت بالاى صفحه, و يا سرتاسر روى صفحه قيد شده است (نگاه كنيد به تصوير شماره ٤). يك وقف نامه كامل شامل بخشهاى زير است:
١. بسملة يا حمدله يا هر دو; ٢. صيغه وقف, وقف و حبس و سبّل و حرّم و اَبَدَّ و تصدّق; ٣. نام واقف; ٤. مورد وقف يا موقوف يعنى تعداد جلدها و عنوان/ عنوانها و كتاب/ كتابها; ٥. مصرف وقف, موقوف عليه در اين مورد معمولاً نام كتابخانه است; ٦. شرايط واقف; ٧. تاريخ وقف; ٨. شهادت (اشهاد) با ذكر نام شهود.
در اين جا سه نمونه وقف نامه ارائه مى شود:
وقف هذا الكتاب الشريف سلطان محمدبن قطب الدين وقفاً عاماً تقريباً [ظ: تقرّبا] الى الله تعالى و التمَس للناظرين فيه ان يدعولهُ ولو الديه قربةً الى الله تحريراً فى جمادى الاولى سنه ١٠٨٣ (مهر كوچك بيضى: عبدهُ سلطان محمد؟ ١٥٦٣)
*
وقف و حبس و سبل جامع هذا الكتاب, فقير رحمة ربّه العليّ احمدبن احمد بن عوض المقدسى الحنبلى على عامّة طلبة العلم و جعل مقرّهُ بزاوية الشيخ احمد السحيمى فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه على الذين يبدلونه.
*
بسم الله الرحمن الرحيم وقف و حبس و سبّل و ابّد العبد الفقير الى الله تعالى, ابوسعيد سيف الدين بكيم [؟] الساقى الملكى الناصرى ـ اعاد الله عليه من بركات القران العظيم ـ جميع هذه الربعة و عدّتها ثلاثون جزءاً على المسلمين كافةً ينتفعون بها فى القراءة و النقل و المطالعة و جعل مستقرّها بالتّربة الّتى تعرف بانشاءها بالقرافة الصغرى المجاورة, لحوش الملك الظاهر يجرى الحال فى ذلك كذلك على ان يرث الّله الارض و من عليها و هو خير الوارثين. و جعل الواقف المذكور بأعاليه النظر فى ذلك لنفسه طول حياته ثم من بعده لأولاده الأرشد فالأرشد فاذا انقرضت الذرية و لم يبق منهم احد يكونا لنظر لمن يكون شيخاً بالتربة المذكورة. يجرى الحال فى ذلك كذلك. فحرام حرام على من غيّره او بدّله فمن بدلّه بعد ما سمعه فانما اثمه على الذين يبدّلونه ان الله سميع عليم. و شرط الواقف المذكور بأعاليه ان هذه الربعة بكمالها يكون مستقرّها بالقبة المباركة و انها لاتخرج من التربة المباركة و لاتُعار و لاتَخرج الالاصلاح و وقّع الاشهاد بذلك فى السابع و العشرين من شهر جمادى الاخرة سنة ستة و عشرين و سبمائة.

يادداشتها
در اين قسمت عنوان منابع اروپايى به فارسى ترجمه شده است. كتابشناسى كامل اثر طبق شماره عنوان در قسمت لاتين آمده است.
١. محل و تا ريخ در نسخه هاى خطى عربى, فهرست توصيفى مجموعه اى از نسخه هاى خطى عربى متعلق به اى. جى بريل(١). (ليدن, ١٩٨٧). ص١١٦ و منابع تاريخ ادبيات عربى(٢) (و يسبادن, ١٩٧٦) ج١, ص١٦. در اين اثر يادداشتهايى كه با (كتبه لنفسه) شروع مى شود به صورت جداگانه تلقى شده است.
٢. صلاح الدين المنجد. الكتاب العربى المخطوط الى القرن العاشر الهجرى (قاهره, ١٩٦٠). ج١, الواح ٦٤, ٦٦, ٦٧, ٦٩, ٧٠ ـ ٧٩.
٣. فهرست نسخه هاى خطى عربى در كتابخانه موسسه مطالعات اسماعيلى(٣) (لندن, ١٩٨٥). ج٢, شماره ٤١, ٨٧, ١١١, ١٣٣, ١٩٧, ٢٣٩ و ٢٤٥. در علم انشاء, اين يادداشتها به مستند معروف است. نگاه كنيد به احمدبن على قلقشندى (ف٨٢١). صبح الاعشى فى صناعة الانشأ. (قاهره, ١٣٨٣هـ). ج٦, ص٢٦٤ ـ ٢٦٥.
٤. از باب مثال نگاه كنيد به فهرستى از نام مالكان كه از سماعات نسخه اى از رساله شافعى استخراج شده است. محمدبن ادريس شافعى (ف٢٠٤). الرسالة. به اهتمام احمد محمد شاكر. (قاهر, ١٣٥٨هـ). ص٢٥ ـ ٢٧.
٥. وجه الكتاب با ظهر الكتاب مترادف است. ولى ناقض جالب توجهى در مورد ظهر الورقه و وجه الورقه كه به ترتيب به معناى پشت و روى ورق به كار مى رود, وجود دارد. در منابع جديد طرة الكتاب نيز براى پشت برگ يا پشت ورق اوّل به كار برده شده است. نگاه كنيد به عبدالكريم امين. (ملاحظات فى قواعد فهرست المخطوطات). المورد ٥ (١٩٧٦). ص١٥٤ و المنجده الكتاب العربى, ج١, لوح ٥٩.
٦. احمد حسينى. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه عمومى حضرت آيت الله مرعشى (قم, ١٣٩٥هـ.) ج١, لوح شماره ٢٥١. اين مجموعه ده جلدى, حاوى ١٦٩٠ تصوير سياه و سفيد, براى مطالعه در مورد خط شناسى فارسى و عربى از اهميت خاصى برخوردار است. جلد٢٠ در ١٣٧٠ منتشر شده است (مترجم).
٧. (هو), غالباً در نسخه هاى خطى شيعه ديده مى شود. برخى از متكلمان اسلامى بر اين عقيده هستند كه كلمه (هو) اسم اعظم است و بر خاتم سليمانى آمده است. از باب مثال نگاه كنيد به مقاله (اسم اعظم خداوند)(٤) (ناپل, ١٩٦٧). ص١٠ ـ ١١; (خاتم سليمانى) (٥) (١٩٤٤). ص١٤٥ ـ ١٥٠; احمدبن على بونى (ف٦٢٢). (شرح جلجلوتيه الكبرى) در منبع اصول الحكمة للبونى (بيروت, بدون تاريخ). ص١٧١ ـ ١٨٢.
٨. صفات مشعر بر عبوديت, به صورت بسيار متنوع توسط نويسندگان, كاتبان و مالكان به كار برده شده است. علاوه بر تعبيرهايى چون اقل الخلق, افقر الخلق, احقر الانام, اضعف العباد, تعبيرهايى متعدد ديگرى نيز ديده مى شود, از جمله الضعيف, الفقير, الحقير اللهيف, الآسف, المذنب, المسكين, النحيف, الذليل, الجانى, الاثيم و غيره.
٩. در اين مورد بايد توجه داشت كه از حدود قرن سيزدهم استفاده از خط رقعه رواج يافت كه در آن شيوه نوشتن دو و سه (٢,٣) با شيوه نسخ (٢و٣) تفاوت داشت.
١٠. صفات مشعر بر تجليل ماههاى اسلامى عبارتند از: الحرام براى محرم, رجب, الخير يا الظفر براى صفر; المرجب, الاصم, الاصب, الفرد براى رجب, المعظم براى شعبان و رمضان, المبارك براى رمضان وشوال, المكرم براى شعبان يا شوال. از باب مثال نگاه كنيد مقاله (نامهاى تجليلى و نامگذارى جديد ماههاى عربى)(٦) (١٩١٨). ص٢٢٨ ـ ٣٣٦.
١١. محل و تاريخ در نسخه هاى خطى عربى: ٤١.
١٢. حسين على محفوظ, (العلامات و الرموز عند المولفين العرب قديماً و حديثاً. التُراث الشعبى. يك (٤ ـ ٥) (١٩٦٣ ـ ١٩٦٤). ص٣٣ ـ ٣٧ (٤٤٧ ـ ٤٥١); راهنماى سندشناسى تركى عثمانى(٧) (ورشو, ١٩٥٥). ص٦٩.
١٣. فهرست مختصر نسخه ها خطى عربى در كتابخانه چستربيتى(٨) (دابلين, ١٩٥٥ ـ ١٩٥٦). ج١, لوح اول; ج٢, الواح ٤٣ و ٥٩; ج٤, لوح ١٣١; خط شناسى عربى, مجموعه از متون عربى از قرن اول هجرى تا سال١٠٠٠(٩) (قاهره, ١٩٠٥). ج٢, لوح ١٦٧); فهرست كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى, ج٤, شماره ١٥٤٨, ج٥, شماره ١٧٠٤, ج٩, شماره ٣٤٨٦ و ج١٠, شماره ٣٧٧٣; خيرالدين زركلى. الاعلام ويرايش چهارم (بيروت, ١٩٧٩). ج٥, ص٥٤.
١٤. در عربى كلمه هاى زير براى مهر يا نقش آن به كار برده شده است: خاتِم: خاتم (ج: خواتم), خاتم (ج: خواتيم), خيتام (ج: خياتيم), طابِع, طابَع (ج: طوابع) همچنين مطبع و ميفق نگاه كنيد به عبدالله بن عبدالعزيز بغدادى (قرن سوّم). (كتاب الكتاب و صفات الدواة و القلم و تصريفها). به اهتمام هلال ناجى, المورد, ٢ (٢) (١٩٧٣). ص٥٤; محمدبن يحيى صولى (ف٣٣٥). ادب الكتاب, به اهتمام محمد بهجة الاثرى. (بغداد, ١٣٤١هـ); عبدالله بن محمدبن السيد البطليوسى (ف٥٢١). الاقتضاب فى شرح ادب الكتاب (بيروت, ١٩٧٣). ص ٩٦ ـ ٩٨.
١٥. دايرة المعارف اسلام, طبع نخست, مقاله (خاتم), ج٢, ص٩٢١ ـ ٩٢٤; دايرة المعارف اسلام. طبع دوم مقاله (خاتم) ج٤, ص١١٠٢ ـ ١١٠٥, همچنين نگاه كنيد به تحقيق پيرامون مهرهاى عربى, فارسى و تركى(١٠) (وين, ١٨٤٩). اين اثر حاوى ٧٢ نقش مهر است.
١٦. تعبيرهاى ديگرى كه توسط حكمرانان, وزرا و كتّاب در دوره متقدم حكومت اسلامى به عنوان شعار يا علامت به كار رفته به اين شرح است: اعتصمت بالله, اعتمادى على الله, استعنتُ بالله, توكلت على الله, اعتضدت بالله وحده, الله حسبى, الله املى, اللّه وليّ, المنة لله, الله مفتح الابواب. نگاه كنيد به اسناد اصيل از ديوان خلفاى فاطمى(١١) (لندن, ١٩٦٤). ص١٢٣ ـ ١٦٥. براى علامتهاى ديگر نگاه كنيد به قلقشندى. صبح الاعشى. ج٦, ص٣٥٢ ـ ٣٥٦ و اثر شماره ١٠.
١٧. فهرست نسخه هاى خطى عربى در كتابخانه موسسه مطالعات اسماعيلى, ج٢, شماره ١٢١ (يادداشت شماره ٣ همين اثر).
١٨. نگاه كنيد به تصاوير ٨, ٩ و١٥ اثر حاضر و محل و تاريخ …: ١١٦ (يادداشت شماره١).
١٩. ملخص دايرة المعارف اسلام, مقاله (وقف). ص٦٢٤ ـ ٦٢٨.
٢٠. قلقشندى. صبح الاعشى, ج١٤, ص٣٥٣ ـ ٣٥٤; احمد عبدالوهاب نويرى (ف٧٣٣), نهاية الارب فى فنون الادب. (قاهره, بدون تاريخ), ج٩, ص١٥٦ ـ ١٦٠.
٢١. فعل اوقف نيز به كار برده شده است. برخى از قديمى ترين وقف نامه ها كه بيشتر از داخل جلدهاى دور انداخته به دست آمده, در دو مقاله زير آمده است: (اشياء متعلق به قيروان, قرن نهم تا سيزدهم)(١٢) (تونس, پاريس, ١٩٤٨). ص١٠٥, ١٠٦, ١٢٤, ١٢٨, ١٤٥, ١٧٥, ١٧٦, ١٨٠, ٢١٠. و (مجموعه نسخه هاى خطى كهن قران در استانبول).(١٣) (پاريس, ١٩٨٣). ص١٤٥ ـ ١٦٥.
٢٢. كتابخانه هاى عمومى و نيمه عمومى اسلامى در بين النحرين, سوريه و مصر در قرون وسطى(١٤). (دمشق, ١٩٦٧). در فصل سوّم بخصوص به شيوه وقف كتاب پرداخته است. ص٣١٠ ـ ٣١٣.
٢٣. حسينى. فهرست. ج٢, شماره ٤٠٧.
٢٤. زركلى. اعلام. ج٤, ص٢٠٣.
٢٥. فهرست نمايشگاه قرآنهاى خطى در موزه بريتانيا.(١٥) (لندن, ١٩٧٦). لوح ١٩. براى نمونه هاى ديگرى از وقف نامه ها نگاه كنيد به المنجد. الكتاب العربى. الواح ٥٣ و ٨٦; محل و تاريخ در نسخه هاى خطى عربى. ص٨٠٨ (يادداشت شماره١); منابع تاريخ ادبيات عربى. ص٢٨ (يادداشت شماره ١٠); (يادداشتهايى در مورد نسخه هاى كهن ادب الكاتب ابن قتيبه). (١٩٦٠ ـ ١٩٦١). ص١٨٠; فواد سيد, (نصّان قديمان فى اعارة الكتب). مجلة معهد المخطوطات العربية, ج٤, ١٩٥٨), لوح ٧, بعد از صفحه ١٢٨. ترجمه فارسى اين مقاله در پايگاه محمد النديم در كتابشناسى. تأليف محمدحسين ساكت (١٣٦٨) آمده است (مترجم).

كتابشناسى آثار به زبان اروپايى
١. P.S. van koningsveld and Q. al-samarrai. Localities and dates in Arabic manuscripts. Descriptive catalog of a collection of Arabic manuscripts in the possession of E.J. Brill (Leiden, ١٩٧٨).
٢. R. Sellheim. Materialen zur arabischen Literaturgeschichte (Wiesbaden, ١٩٧٦).
٣. A. Gacek. Catalogue of Arabic manuscripts in the Library of the Institute of Ismaile Studies (London, ١٩٨٥).
٤. G.C. Anawati, "Le nom supreme de Dier", Atti del Terzo Congresso di studi Arabi e Islamici, Ravello, settembre ١٩٦٦ (Napoli, ١٩٦٧).
٥. J. McG Dawkins, "The seal of solomon", Journal of the Royal Asiatic society (١٩٤٤).
٦. E. Littman, "Uber die Ehrennamen und Neubennungen der islamischen Monate", Der Islam, ٨ (١٩١٨).
٧. A. Zajaczkowske and J. Reychman. Zarys dyplomatyki osmansko-tureckiej (Warszawa, ١٩٥٥).
٨. A.J. Arberry. A handlist of the Arabic manuscripts (The Chester Beatty Library), (Dublin, ١٩٥٥-١٩٦٦).
٩. B. Moritz. Arabic paleography, a collection of Arabic texts from the first century of the Hidjra till the year ١٠٠٠ (Cairo, ١٩٠٥).
١٠. Freiherr Hammer-Purgstall. Abhandlung uber die siegel der Araber, perser und Turker (Wien, ١٨٤٩).
١١. S.M. Stern. Fatimid decrees, original documents from the Fatimid chancery (London, ١٩٦٤).
١٢. G. Marcais and L. Poinssot. Objects kairouanais, IX au XIII siecles (Tunis, Paris, ١٩٤٨).
١٣. F. Deroche, "Collections de manuscrits anciens du Coran a Istanbul, rapport preliminaire", Etudes medievales et patrimoine turc, ed. by J. Sourdel - Thomine (paris, ١٩٨٣).
١٤. Y. Eche. Les bibliotheques arabes publiques et semi publiques en Mesopotamie et en Egypte au moyen age (Damas, ١٩٦٧).
١٥. M. Lings and Y. H. Safadi. The Quran catalogue of an exhibition of Quran manuscripts at the British Library, August ١٩٧٦ (London, ١٩٧٦).
١٦. S.A. Bonebakker, "Notes on some old manuscripts of the Adab al-Katib of Ibn Qutayba ة", Oriens ١٣-١٤ (١٩٦٠-١٩٦١).