آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤

مأخذشناسى اسرائيليات در تفسير و حديث
ديارى بيدگلى محمد تقى

مقدمه

پديده اسرائيليات از كهن ترين موضوعاتى است كه در فرهنگ اسلامى بدان توجّه شده و در روند رشد يا انحطاط فرهنگى و اعتقادى, آثار و پيامدهاى متعدّدى را بر جاى گذاشته است. پيدايى اسرائيليات عمدتاً ناشى از آميزش هاى فرهنگى و اجتماعى مسلمانان صدر اسلام و پيروان آيين يهود به ويژه دانشمندان اهل كتاب (يهودى و نصرانى) بوده است, چه وقتى كه صحابه پيامبر(ص) بسيار علاقه مند بودند كه به اطلاعات و آگاهى هاى بيشترى درباره داستان هاى قرآنى ـ كه به نحو موجز و مجمل در آيات و سور قرآنى بدانها پرداخته شده است ـ دست پيدا كنند و چه بعد از تهاجم فرهنگى و اعتقادى و نيّت هاى سوء و شيطنت آميز چهره هاى شناخته شده گزارشگران و قصه پردازان يهودى و نصرانى كه از روى عمد و آگاهى مطالبى را ساخته و پرداخته و به فضاى ذهنى جامعه دين خواهان آن روزگار تزريق نمودند. همزيستى و همجوارى اهل كتاب با مسلمانان در دوران آغازين اسلام به ويژه در مدينه بسترى مناسب براى پيدايش و نفوذ اسرائيليات در ميان جامعه و فرهنگ اسلامى را فراهم ساخت. برخى از عالمان يهودى (احبار) به آيين اسلام گرويدند و به تدريج موقعيت برجسته و درخور توجهى به دست آوردند; از اين رو گفته هاى آنان در ميان مسلمانانِ كم اطلاع مقبول و رواج يافته است.
علامه طباطبايى (م ١٤٠٢ ق) دو عامل مهم را ريشه و اساس پيدايى و گسترش روايات اسرائيلى دانسته اند; يكى اينكه داستان سرايى بسيار مورد توجّه اهل كتاب بوده و مسلمانان نيز در اقتباس و حفظ روايات و گسترش آنها زياده روى نموده اند و به ويژه صحابه و تابعين بسيارى از اطّلاعات درباره پيشينيان را از گروهى از دانشمندان نوآيين و تازه مسلمان اهل كتاب ـ كه با آنان ارتباط داشته ـ فراگرفته اند; ديگر اينكه شيوه قرآن كريم در نقل داستان ها بر گزيده گويى و بيان نكته هاى سودمند و مهم بوده است, برخلاف داستان هاى اهل كتاب كه همواره با ذكر جزئيات و شرح و بسط هاى بى فايده همراه بوده است.
نگارنده در اين نوشتار درصدد است ضمن اشاره به پيشينه تاريخى پيدايش اسرائيليات و فراوانى نقل و احياناً نقد آنها در منابع تفسيرى و حديثى و تاريخى, مهم ترين مآخذ و مصادر و كتاب ها و مقالاتى را كه تاكنون در اين زمينه تدوين و نگارش يافته معرّفى نمايد تا دسترسى به آنها براى اهل تحقيق و مطالعه آسان شود. با جستجويى كه انجام گرفته, تاكنون ٢٢ كتاب, ١٠ پايان نامه و ٤٨ مقاله كوتاه و بلند در اين زمينه شناسايى گرديده است. درباره آثار گردآورى شده چند نكته شايان ذكر است:
١. از مجموع كتاب هاى منتشر شده, ٢١ مورد به زبان عربى و تنها دو مورد به زبان فارسى نگاشته شده است. آخرين كتاب با نام الاسرائيليات فى التفسير القرآنى در سال ٢٠٠٧ م به چاپ رسيده است.
٢. از مجموع پايان نامه هاى تدوين شده, دو مورد به زبان عربى, هفت مورد به زبان فارسى و تنها يك مورد به زبان تركى است.
٣. بيشتر كتاب هاى معرفى شده, در كتابخانه هاى مركز فرهنگ و معارف قرآن و مرحوم آية اللّه مرعشى نجفى نگهدارى مى شود.
٤. از مجموع مقالات ياد شده, سى مورد به زبان فارسى, پانزده مورد به زبان عربى, ده مورد به زبان انگليسى, آلمانى, ايتاليايى و فرانسوى انتشار يافته است.
٥. بخشى از مقالات ياد شده, برگرفته از كتاب ها يا دائرة المعارف هاى تخصصى قرآنى است.
٦. متأسفانه با وجود تلاش فراوانِ نگارنده برخى از كتاب ها در دسترس نبود, از اين روى چكيده آنها در اين نوشتار نيامده است و نيز برخى مقالات به دليل عدم دسترسى به آنها با واسطه معرفى گرديده است.
٧. شايسته است كليه آثار چاپ شده و نشده از سوى مراكز و مؤسسات پژوهشى گردآورى و در دسترس علاقه مندان و اهل قلم قرار گيرد و موسوعه اى جامع از روايات اسرائيلى (اسرائيليات) همراه با نقد و بررسى آنها فراهم آيد.
٨. افزون بر ده سال است كه يكى از دلمشغولى هاى نگارنده, مطالعه و تحقيق و تدريس درباره اين موضوع است. اميدوار است در آينده نزديك مجموعه اى از مقالات برگزيده در اين مقوله را به زيور چاپ بيارايد.
از همه مراكز علمى و نيز كسانى كه بنده را در شناسايى آثار مساعدت نمودند, به ويژه كتابخانه تخصصى مركز فرهنگ و معارف قرآن و خانم پرفسور (جين دمن مك اوليف) استاد دانشگاه جورج تاون آمريكا براى ارسال مقاله ارزشمندشان صميمانه سپاسگزارى مى نمايم.
١٠. بدين وسيله از همه صاحبنظران و محققان گرانقدر دعوت مى شود نگارنده را در شناسايى ديگر آثار و نوشته هاى مرتبط با اين موضوع راهنمايى و يارى فرمايند.

پيشينه اسرائيليات

اگرچه دكتر محمدحسين ذهبى (م ١٣٩٧ ق) مدّعى است پيشينيان در اين باره سخن نگفته اند١, در برخى منابع از وهب بن منبه (م ١١٤ ق) به نخستين كسى كه اين اصطلاح را به كار برده ياد شده است; گفته شده وى كتاب المبتدأ را با عنوان (اسرائيليات) نوشته است و نيز آورده اند ابن اسحاق (م ١٥٠ ق) تحت تأثير راويان يهودى و مسيحى يا مسلمانان متأثّر از اهل كتاب بوده و كتاب المبتدأ (= تاريخ پيدايش عالم) را كه ابن هشام (م ١٢٨ ق) در سيره خود نياورده است, از طريق آنان و با استفاده از مأخذ اهل كتاب نگاشته است و چون بخش المبتدأ حذف شده, به طور حتم نمى توان گفت اين بخش از سيره او اسرائيليات بوده است.

اسرائيليات و تفاسير فريقين

متأسفانه با آغاز عصر تدوين تفسير, اسرائيليات فراوانى ـ كه وارد حوزه فرهنگ اسلامى شده بود ـ به تفاسير راه يافت. ذهبى اعتراف مى كند بسيارى از صحاح عامّه و نيز تفسير و تاريخ طبرى مملوّ از اخبار كعب الاحبار, ابن جريج و عبداللّه بن سلام است.٢ وى تفاسير عامّه را از نظر نقل يا عدم نقل و نيز كيفيت نقل و نقد روايات اسرائيلى به شش گروه دسته بندى مى كند:
١. تفاسيرى كه اسرائيليات را با سند آنها يادآور شده و جز مواردى اندك به نقد و ارزيابى آنها نپرداخته است, مانند تفسير جامع البيان ابن جرير طبرى (م ٣١٠ ق);
٢. تفاسيرى كه روايات اسرائيلى را با اسانيد آنها آورده و به نقد و بررسى آنها نيز پرداخته است, مانند تفسير ابن كثير دمشقى (م ٧٧٤ ق);
٣. تفاسيرى كه اسرائيليات را بدون ذكر سند و نقد آنها يادآور شده است, نظير تفسير مقاتل بن سليمان (م ١٥٠ ق) و الكشف و البيان ثعلبى (م ٤٢٧ ق);
٤. تفاسيرى كه اسرائيليات را بدون سند يادآور شده و گاهى به نقد و بررسى آنها پرداخته است, مانند لباب التأويل فى معانى التنزيل, علاء الدين خازن (م ٧٤١ ق);
٥. تفاسيرى كه اسرائيليات را بدون ذكر سند آورده و فراوان به نقد و ارزيابى آنها اهتمام داشته است, مانند روح المعانى آلوسى (م ١٢٧٠ ق);
٦. تفاسيرى كه ضمن حمله به راويان اسرائيليات خود نيز در نقل آنها مبالغه كرده اند, نظير تفسير المنار محمد رشيد رضا (م١٣٥٤ ق).٣
استاد علاّ مه عسكرى (م ١٤٢٨ ق) ضمن ابراز تأسف از راهيابى اسرائيليات و خرافات يهودى به كتب معتبر حديثى و از همه بيشتر و مهم تر تفسير و تاريخ طبرى و الدّر المنثور و ابن كثير و امثال آنها مى افزايد:
از اين بدتر آن است كه فرهنگ يهودى كعب الاحبار از كتب تفسير مكتب خلفا به پاره اى از كتب تفسيرى موجود در مكتب اهل بيت(ع) نيز نفوذ كرده است و تا همين حدّ كه به اين گونه مصادر نفوذ كرده, معارف اهل بيت(ع) را كنار زده است. ٤
استاد محمدهادى معرفت (م ١٤٢٨ ق) با الگوگيرى از تقسيم بندى ذهبى تفاسير فريقين را به شش دسته تقسيم نموده اند; وى الدّر المنثور سيوطى (م ٩١١ ق) را جزو آن گروه از تفاسير قرار داده كه فراوان به نقل اسرائيليات پرداخته, بى آنكه سند آنها را ذكر نمايد يا اينكه به نقد آنها بپردازد. ايشان تفاسيرى نظير مجمع البيان طبرسى (م ٥٨٤ ق) و روض الجنان ابوالفتوح رازى (م ٥٢٠ ق) را از جمله تفاسيرى دانسته كه اسرائيليات را بدون سند نقل كرده و بيشتر به نقد آنها اهتمام ورزيده است, همچنين از تفاسير الجامع لاحكام القرآن (م ٦٧١ ق) و روح المعانى آلوسى (م ١٢٧٠ ق) به تفاسيرى ياد كرده كه ضمن حمله شديد به اسرائيليات و ناقلان آنها خود نيز در مواردى گرفتار اين روايات شده و بدون نقد آنها را نقل كرده اند. ايشان قسم ششم از تفاسير را تفاسيرى برشمرده كه ضمن احتراز از نقل اسرائيليات, جز در موارد اندك, به نقد و ردّ آن مبادرت كرده و تفسير الميزان علاّ مه طباطبايى (م ١٤٠٢ ق) را از اين دسته تفاسير دانسته و افزوده است كه وى گاهى اسرائيليات را با سند يا بدون سند و با ذكر منبع نقل كرده, امّا با معيارهاى عرضه بر قرآن, سنّت و عقل به نقد اين روايات مى پردازد.٥

فهرست كتاب ها

١. اسرائيليات القرآن, تفسير اسرائيليات القرآن يظهر حقيقه اليهود و عقيدتهم الصهيونيه, محمدجواد مغنيه, دارالجواد, بيروت, ١٤٠٤ ق, ٢٤٦ صفحه.
چكيده: اين اثر خلاصه بحث هاى مؤلّف در همان تفسير كاشف درباره يهوديان و بنى اسرائيل است. هم از يهود باستان و هم از يهود معاصر با رسول خدا(ص) در تاريخ صدر اسلام و مقارن با ظهور آيين اسلام و كارشكنى هاى آنان و همدستى و هم داستانى با كفّار و مشركان قريش در تهديد كيان اسلام و هم از يهوديان امروز سخن گفته است. اين كتاب با مقدمه اى مفصّل و افزودن مقالاتى برگرفته از تفسير كاشف از سوى فرزند مؤلّف, عبدالحسين مغنيّه به سال ١٤٠٠ ق/ ١٩٨١ م در لبنان انتشار يافته است.٦
٢. الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير, رمزى نعناعه, طبع اول, دارالقلم, دمشق, ١٣٩٠ ق/١٩٧٠ م, ٢٩٥ صفحه.
چكيده: اين اثر از يك مقدمه, چهار باب و يك خاتمه سامان يافته است; مؤلف در مقدمه كتاب درباره آغاز تفسير و سير تطور آن در دوران هاى گوناگون بحث كرده و چگونگى ارتباط قرآن با ديگر كتاب هاى آسمانى را بيان نموده و سپس درباره تغييرات و تحريفاتى كه در تورات و انجيل پديد آمده, سخن گفته است. در باب اول به بيان معناى اسرائيليات, اقسام و احكام آن و نيز چگونگى آميختگى فرهنگ اسرائيلى با فرهنگ اسلامى و راهيابى و نفوذ آن به تفسير قرآن كريم پرداخته است. وى در بابِ دوم اسرائيليات را در دو مرحله روايت و تدوين مطرح نموده و موضع گيرى صحابه و تابعين را در مقابل آن يادآور شده است. در باب سوم ـ طولانى ترين و مهم ترين بخش كتاب ـ به تفصيل درباره اسرائيليات در كتب تفسيرى و موضع گيرى مفسران به بحث پرداخته است. در باب چهارم به دو موضوع پرداخته است: بررسى تطبيقى اسرائيليات در منابع تفسيرى و مصادر آنها در عهدين و ديگر مآخذ اهل كتاب و بيان ديدگاه ها و نحوه برخوردهاى خاورشناسان در برابر اسرائيليات. پايان بخشِ كتاب درباره پيامدهاى اسرائيليات بر عقايد و افكار مسلمانان, مسئوليت سنگين مفسران در باب نقل و نشر اسرائيليات و نيز پيشنهادهايى در خصوص راهكارهاى رهايى از چنگال اسرائيليات و آثار سوء آن است. شايان ذكر است اين كتاب رساله دكتراى تخصصى رمزى نعناعه در دانشگاه الازهر مصر بوده كه با راهنمايى محمدعلى ابوالروس و محمدحسين ذهبى در سال ١٨٦٩ م به قلم نويسنده در قاهره نگارش و نخستين بار در سال ١٩٧٠ م از سوى دارالقلم دمشق انتشار يافته است.
٣. اسرائيليات فى التفسير و الحديث, محمدحسين الذهبى, طبع دوم, لجنه النشر فى دارالايمان, دمشق, ١٤٠٥, ١٩٨٥ م, ٢١٠ صفحه.
چكيده: يكى از تأليفات ارزشمند در زمينه اسرائيليات, اثر دكتر ذهبى استاد برجسته دانشگاه الازهر مصر در دوران معاصر است. نويسنده در اين اثر ضمنِ اشاره به رابطه قرآن با ديگر كتب آسمانى به معناى اسرائيليات, علل نفوذ آن در تفسير و حديث و تاريخ پرداخته است. وى ضمن بيان اقسام اسرائيليات و مشهورترين راويانِ آن نمونه هايى از اين روايات را آورده و نيز بخشى از تفاسيرى را كه موضعى طرفدارانه يا نقّادانه داشته اند, معرفى كرده است. در فصل اول و دوم كتاب به بيان مفهوم, تاريخچه, علل و زمينه هاى نفوذ گسترش اسرائيليات و نيز معرّفى ناقلان آنها پرداخته است. وى با تفصيل به اقسام اسرائيليات, حكم روايت آنها و نيز مراجعه به اهل كتاب اشاره كرده است. در فصلِ سوم ضمنِ معرّفى تفصيلى كتب تفسيرى آنها را از نظر نقل و نقد اسرائيليات به شش دسته تقسيم نموده است. وى در بخش پايانى كتاب پيشنهادهايى را مطرح ساخته است از جمله: زدودن و پاك كردن تفاسير از اسرائيليات از سوى علما و چاپ آنها همراه با تعليقات و ارزيابى و نقد و در نتيجه نگارش تفاسيرى خالى از اسرائيليات و گردآورى مجموعه اى از روايات اسرائيلى در كتابى مستقل براى روشنگرى اذهان و پرهيز از نقل آنها.
٤. الاسرائيليات و الموضوعات فى كتب التفسير, محمد بن محمد ابوشهبه, طبع اول, دارالجيل, بيروت, ١٤١٣ هـ. /١٩٩٢ م, ٣٤٨ صفحه.
چكيده: دكتر ابوشهبه (استاد علوم قرآن و حديث دانشگاه الازهر مصر) اين اثر را با مقدمه اى درباره انگيزه نگارش و تدوين آن آغاز كرده و سپس به مفهوم شناسى اسرائيليات, موضوعات, تفسير و تأويل و دانش هاى مورد نياز مفسر, اقسام تفسير (مأثور, قرآن با قرآن), تفسير صحابه و تابعين و مفسران هر دوره, مدارس تفسيرى مكه و مدينه, عراق و شام, مصر و يمن, تفسير به رأى, آفات تفسير مأثور, اسباب وضع در تفاسير, اسرائيليات و شرح حال كوتاهى درباره راويان روايات اسرائيلى, اقسام اسرائيليات, مهم ترين تفاسير مأثور, روش هاى تفسيرى مفسران, معرفى اهم تفاسير اجتهادى, طرق حديثى ابن عباس, تفسير ابن مسعود, امام على(ع) و بيان اسرائيليات در داستان هاى قرآنى و نقد و بررسى آنها (بيش از سى مورد) پرداخته است و در پايان نيز به احاديث موضوعه در باب فضايل آيات و سور از طريق ابى بن كعب و جز او و نيز در باب اسباب نزول قرآنى اشاره نموده است; مهم ترين آنها از نظرِ مؤلف افسانه غرانيق, داستان ازدواج پيامبر(ص) با زينب بنت جحش و اسباب نزول آيات سوره دهر و قدر, حديث انا ابن الذبيحين و برخى قرائات موضوعه است.
٥. الاسرائيليات فى التراث الاسلامى, مصطفى حسين, بى جا, بى نا, بى تا, ١٣٧ صفحه.
چكيده: نويسنده در آغازِ كتاب ضمنِ تبيين اصطلاح اسرائيليات به زمينه ها و ريشه هاى پيدايى آن اشاره كرده و سپس به موضع گيرى مفسران در برابر جريان اسرائيليات پرداخته و از برخى مفسران از جمله محمد عبده به چهره برجسته تفسيرى عقل گراى ياد كرده كه به شدت به مقابله با پديده نفوذ اسرائيليات در تفاسير برخاسته است. سپس وى مصادر اصلى اسرائيليات را (تورات, تلمود, اوهام و خرافات نومسلمانان اهل كتاب نظير كعب الاحبار و وهب بن منبه) ذكر كرده است. نويسنده عواملِ نفوذ اسرائيليات در تفاسير را به پنج دسته شناسايى نموده است: يهوديان شبه جزيره; منافقان; اهل كتاب تازه مسلمان; برخى صحابه; وعاظ و قصه خوانان.
در بخش ديگر كتاب به انواع گوناگون اسرائيليات با عنوان طوابع الاسرائيليات به چهار عنوان اشاره كرده است: الطابع الاسطورى; الطابع الخرافى; الجنس; النزوع الى التفاصيل.
نگارنده در پايان اهدافِ اصلى پشت پرده جريان اسرائيليات را ويرانگرى بنيه عقلانيت و شبهه افكنى در ميراث اعتقادى و فرهنگى جامعه اسلامى از سوى معاندان و دشمنان اسلام دانسته است; توهين به مقام شامخ پيامبران الاهى به ويژه زير سؤال بردن گوهر عصمت آنان از جمله نقشه هاى شوم آنان براى متزلزل ساختن اعتقادات مسلمانان است. با اينكه حجم كتاب زياد نيست, حاوى مطالبى سودمند است كه خواندن آن به اهل علم و تحقيق توصيه مى شود.
٦. الاسرائيليات, مكونات اسطوريه فى المعرفه التاريخيه العربيه, عصام سخينى, طبع اول, المؤسسه العربيه للدراسات و النشر, بيروت, ٢٠٠٤ ق, ٢٣١ صفحه.
چكيده: اين كتاب از يك مقدمه, هشت فصل و يك خاتمه تشكيل شده است. فصل اول: با عنوان مقدمات و تعريفات و مؤاطات اوليه; فصل دوم: الكتاب فى ترجمانه العربيه الاولى; فصل سوم: رواه الاسرائيليات و مصادرهم اليهوديه; فصل چهارم: رواه الاسرائيليات و تلويناتهم العربيه و الاسلاميه; فصل پنجم: تلقى الاسرائيليات بالقبول; فصل ششم: العناصر الاسرائيليه فى الخطاب التاريخى العربى; فصل هفتم: رفض الاسرائيليات; فصل هشتم: الاسرائيليات فى الكتابات العربيه الحديثه.
٧. الاسرائيليات فى التفسير, معايير و نماذج, عبداللّه الحاج, بيروت, مؤسسه ام القرى, طبع اول, ١٤٢٤ ق / ٢٠٠٤ م, ٣٩٠ صفحه.
چكيده: اين كتاب از چهار فصل و يك خاتمه سامان يافته است. نويسنده در فصل اول با عنوان (كليات التفسير و اصوله) به مفهوم شناسى, نيازمندى, تاريخ پيدايش و سير تطور تفسير از عهد پيامبر(ص) به بعد تا دوره تدوين, اقسام و روش هاى تفسير, مقدمات و شرايط تفسير و مفسر و اسباب اختلاف در تفسير پرداخته است و در فصل دوم با عنوان (تاريخ الاسرائيليات) به مباحث مختلفى از جمله پيوند كتاب هاى آسمانى با يكديگر, مفهوم شناسى اسرائيليات, اقسام, اسباب پيدايى, موضع قرآن در قبال آن, موضع گيرى پيامبر(ص) در برابر اسرائيليات, موضع گيرى ائمه(ع) و صحابه, پيامدهاى منفى اسرائيليات و معرفى برجسته ترين چهره هاى مروج اسرائيليات اشاره شده است و در فصل سوم با عنوان (معابير كشف الاسرائيليات) پنج معيار اصلى (قرآن كريم, سنت شريفه, علم قطعى, عقل سليم و تاريخ) معرفى شده است. در فصل چهارم با عنوان (نمادج الاسرائيليات) ده نمونه از روايات اسرائيلى با توجه به معيارهاى يادشده در فصل پيشين به نقد و بررسى درآمده است. در پايان كتاب, فهارس آيات و روايات و مصادر و موضوعات نيز افزوده شده است.
٨. الاسرائيليات فى تفسير الطبرى, دراسه فى اللغه و المصادر البحريه, آمال محمد عبدالرحمن ربيع, القاهره, ١٤٢٢ ق /٢٠٠١ م, ٤٢٨ صفحه.
چكيده: اين كتاب در دو بخش و دو پيوست سامان يافته است. نويسنده در آغاز به معرفى فصل هاى كتاب اهتمام ورزيده است; در بخش اول با عنوان (الاطار العام) به تفصيل درباره تفسير طبرى و پيدايى اسرائيليات در تفسير و موضع گيرى طبرى در برابر آن و در بخش دوم با عنوان (الدراسه النصيه) به عبرى و روايات اسرائيلى تفسير طبرى (حدود ٣٥٠ مورد) پرداخته است.
پيوست نخستِ كتاب درباره جداول تطبيقى مواضع اسرائيليات در تفسير طبرى و مصادر يهودى است و پيوست دوم نيز مربوط به برجسته ترين راويان اسرائيليات (٢٩ نفر) در تفسير طبرى و ميزان فراوانى روايات آنان است. كتاب حاضر با مقدمه اى از دكتر عبدالصبور مزروق استاد راهنماى رساله دكترى خانم آمال محمد عبدالرحمن ربيع به چاپ رسيده است.
٩. اسرائيليات حول الرسول محمد(ص), شاكر الحاج, طبع اول, مؤسسه المعارف, بيروت, ١٤٢٤ ق/٢٠٠٣ م, ٩٦ صفحه.
چكيده: نويسنده در اين كتاب كم حجم تلاش نموده است بى اعتبارى بيشتر روايات اسرائيلى را كه در منابع تاريخى به ويژه تاريخ طبرى درباره سيره و شخصيت پيامبر اكرم(ص) نقل گرديده است نشان دهد. متأسفانه اين اثر فاقد ارجاعات و مستندات روايى و تاريخى است.
١٠. الاسرائيليات و الموضوعات فى كتب التفاسير قديماً و حديثاً, سعد يوسف محمود ابوعزيز, المكتبه التوفيقيه, القاهره, ١٤٢٢ ق /٢٠٠١ م, ٣٣٦ صفحه.
چكيده: اين كتاب مشتمل بر دو فصل است: در فصل اول با عنوان تعاريفات عامه به اختصار درباره مفهوم تفسير, تأويل, جايگاه و اهميت تفسير, اقسام تفسير به ويژه تفسير به رأى, تفسير اشارى, مأثور و معرفى مشهورترين مفسران عهد صحابه و تابعين, شروط تفسير و آداب آن, مفهوم اسرائيليات و موضوعات, راويان اسرائيليات, اسباب وضع حديث و مشهورترين كتاب هاى تفسيرى كهن و دوران معاصر و روش هاى نادرست در تفسير بحث و گفتگو شده است.
نويسنده در فصل دوم با عنوان (موضوعات و اسرائيليات فى كتب التفسير القديمه و المعاصره) به تفصيل به نقل و نقد نمونه هايى از روايات اسرائيلى و موضوعه در منابع تفسيرى عامه و در پاره اى موارد نيز تفاسير شيعه ذيل آيه هفت و هشت سوره دهر و قصه على بن ابى طالب مع و اليتيم و الاسير اقدام نموده است; در نهايت رواياتِ ساختگى درباره فضايل بعضى سور قرآن را آورده است. وى سبب نزول صحيح آيات سوره دهر را بر اساس نظر قرطبى عام دانسته و اختصاص آن به اهل بيت(ع) را رد كرده و گفته است: و الصحيح انها نزلت فى جميع الابرار و من فعل فعلاً حسناً, فهى عامه (ر. ك: تفسير القرطبى, ج ١٩ ص ١١٦). وى بيش از بيست مورد از روايات اسرائيلى و موضوعه را در تفاسير قديم و جديد بررسى و نقد كرده است.
١١. الاسرائيليات فى التفسير القرآن, محمدوهيب علام, طبع اول, دارالعلوم العربيه, ٢٠٠٧ م, ٢٧٥ صفحه.
چكيده: اين اثر منعكس كننده ديدگاه هاى قرطبى در تفسير الجامع لاحكام القرآن در باب اسرائيليات است. نويسنده تلاش نموده موضع گيرى قرطبى را با ديگر مفسران موافق يا مخالف مانند فخر رازى, خازن, طبرى, ابن كثير و جز آنان مقايسه نمايد و اسباب و عوامل را كه موجب گرديده هريك از آنان جهت گيرى طرفدارانه يا نقادانه داشته باشند, بازگو كند و اينكه از كدام مأخذ و منبعى به چنين داورى و حكم نهايى مى توان رسيد.
١٢. الاضواء القرآنيه فى اكتساح الاحاديث الاسرائيليه و تطهير البخارى منها, السيد صالح ابوبكر, شركه مطابع محرم الصناعيه, القاهره, ١٩٧٤ م, ٣٨٤ صفحه.
١٣. الاسرائيليات فى الغزو الفكرى, عائشه عبدالرحمن, جامعه الدول العربيه, معهد البحوث و الدراسات العربيه, القاهره, ١٩٧٥ م.
١٤. البدايات الاولى للاسرائيليات فى الاسلام, حسنى يوسف الاطير, طبع اول, مكتبه النافذه, القاهره, ١٤٢٥ ق / ٢٠٠٤ م, ١٥٩ صفحه.
چكيده: اين كتاب در دو بخش كلى تنظيم يافته است; بخش اول با عنوان آثار (من ترجمه الاسفار المعتمده فى العهديين القديم و الجديد قبل البعثه المحمديه و بعهدها فى نهايه القرآن الثانى للهجره ـ الثانى للميلاد) به موضوع نشانه هاى ترجمه تورات و انجيل به زبان عربى و سير تطور و مستندات تاريخى آن قبل از بعثت پيامبر اكرم(ص) و پس از آن تا پايان قرن دوم ق پرداخته و در بخش دوم با عنوان (آثار من ترجمه اسفار منحوله فى العهدين القديم و الجديد ظهرت عندالاسلاميين منذ البعثه و حتى نهايه القرن الثامن للهجره ـ الثامن للميلاد) درباره ترجمه اسفار جعلى عهدين (اپوكريفا) به زبان عربى كه در ميان مسلمانان و قبل از آنان رواج يافته است, ارائه مطلب كرده است. مؤلف در فصول پنجگانه اين بخش رواياتِ اسرائيلى ساختگى در منابع اسلامى را با اپوكريفاى يهودى و نصرانى و اناجيل غيرمعتبر ـ كه از طريق برخى صحابه نظير ابن عباس و ابوهريره وارد فرهنگ اسلامى شد ـ به نحو تطبيقى نقد و بررسى نموده است. حسنى يوسف كتابش را به سال ١٤١٠ ـ ١٤١١ق در قاهره به رشته تحرير درآورده است.
١٥. التراث الاسرائيلى فى العهد القديم و موقف القرآن الكريم منه, صابر طعيمه, دارالجيل, بيروت, ١٩٧٩ م, ٨٤٣ صفحه.
١٦. ١٨٠ سئوال و جواب فى الرد على الاكاذيب الاسرائيليات فى تفسير الايات و شبهات الطاعنين فى عصمه النبيين, سمير ربيع سليم, طبع اول, مكتبه الدعوه, الازهر, ١٤١٩ق /١٩٩٨ م, ١٣٧ صفحه.
چكيده: نويسنده در اين اثر تلاش نموده است از مهم ترين منابع تفسيرى رواياتِ اسرائيلى را گردآورى و تبيين نمايد و در ضمن شبهاتِ مربوط به عصمت پيامبران الاهى را پاسخ گويد. وى كتابش را به گونه پرسش و پاسخ سامان داده است. مؤلف درباره انگيزه تأليف كتاب مى نويسد: و السبب الذى دعانى الى اعداد الكتاب اننى رأيت ان تلك الاسرائيليات و الشبهات متفرقه متناثره فى كتب التفسير و بعض كتب العلماء قديمها و حديثها فاردت ان اجمعها فى كتاب مستقل يجمع شتاتها و يؤخر على قارئه مشقه الرجوع الى كثير من الكتب المطوله… .٧
نويسنده نخستين پرسش كتاب را با چيستى اركان ايمان آغاز كرده و سپس درباره ويژگى هاى پيامران الاهى و جواز سهو و گناه از سوى آنان سخن گفته و آن گاه به ترتيب در زمينه نسبت هاى ناروايى كه به پيامبران الاهى داده شده, يكايك از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص) بر اساس آيات قرآنى و نظريات مفسران اهل سنت به بحث پرداخته است. گفتنى است بسيارى از پرسش ها و پاسخ هاى نويسنده هيچ ارتباطى با مبحث اسرائيليات ندارد.
١٧. السياده العربيه و الشيعه و الاسرائيليات فى عهد بين اميه, فان فلوتن, تعريب و تعليق دكتر حسن ابراهيم حسن و محمدزكى ابراهيم, النهضه المصريه, القاهره, ١٩٦٥ م.
١٨. اليهود خرافاتهم حول انبيائهم و القدس ـ الاسرائيليات, عبدالعزيز عزت الخياط, اردن, ٢٠٠١ م.
١٩. داء الفصام بين الدينى و الوطنى, الاسرائيليات فى التفسير القرآنى على ضوء تاريخيه التوراه, د. فضال عبدالقادر الصالح, طبع اول, دارالطليعه, بيروت, ٢٠٠٣ م, ١٦٥ صفحه.
چكيده: اين كتاب از يك مقدمه كوتاه و چهار فصل و يك خاتمه تنظيم شده است; نويسنده در آغاز انگيزه خود را از تدوين و نشر آن بيان داشته و اين ادعاى يهوديان را كه سرزمين فلسطين ارض موعود آنان است و بر اساس اسطوره هاى اسرائيلى خود را مردم برگزيده خداوند دانسته اند, ادعايى دروغين و موقوم دانسته و گفته هيچ مستند تاريخى درستى ندارد. در فصل اول با عنوان (بنواسرائيل فى التوراه) به موضوعاتى از قبيل ماهيت تورات, ابراهيم و خاندانش, موسى(ع) و تجديد وعده الاهى, سرزمين افسانه اى يهود در تورات, دوران اسارت و چرايى و چگونگى آن در تورات پرداخته شده است. در فصل دوم با عنوان (اليهود و اليهوديه) به معرفى يهوديان امروزين و يهوديان از منظر دينى و سياسى و مسيحيت صهيونى و در فصل سوم با عنوان (الاسرائيليات بين الاسطوره و التاريخ) به پيشينه تاريخى بنى اسرائيل از ابراهيم تا موسى و پادشاهان و سرزمين هاى بنى اسرائيل اشاره شده است. در فصل چهارم با عنوان (الاسرائيليون فى الاسلام) تورات از منظر اسلام, ابراهيم(ع) و موسى(ع) و ذريه آن دو و نيز پادشاهان و سرزمين هاى بنى اسرائيلى به نحو تطبيقى بر اساس متون اسلامى (قرآن كريم) و موارد افتراق آن با تورات بررسى و تحليل گرديده است. نويسنده به نفوذ برخى انديشه هاى اسرائيلى در فرهنگ اسلامى به ويژه تفاسير و نيز بيمارى جدايى ميان دين مدارى و ملى گرايى (سكولاريزم) هشدار داده است.
٢٠. اصحاب الكهف فى التوراه و الانجيل و القرآن, احمدعلى المجذوب, ترجمه سيد محمدصادق عارف, ويراسته سيدجلال قياسى ميرحسينى, چاپ اول, بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس, مشهد, ١٣٨٠ ش, ٨٨ صفحه.
٢١. المواجهه بين القرآن و الاسرائيليات, حسنى يوسف الاطير, طبع دوم, مكتبه النافذه, الجيزه, ٢٠٠٤ م, ٣٢٠ صفحه.
چكيده: اين كتاب از يك پيشگفتار و دو باب اصلى تشكيل شده است; در باب اول با عنوان (توطئه و تمهيد چگونگى و چرايى پيدايش اسرائيليات پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) در جامعه اسلامى و چهره هاى اصلى پديد آورنده (راويان) اسرائيليات) تنها سه موضوع مهم يعنى مسئله آفرينش هستى, داستان آفرينش انسان و قصه آدم و حوا از منظر قرآن و تورات به نحو مقايسه اى بررسى گرديده است.
٢٢. اسرائيليات و تأثير آن بر داستان هاى انبياء در تفاسير قرآن, حميد محمد قاسمى, سروش, تهران, ١٣٨٠ ش, ٥٣٧ صفحه.
چكيده: اين كتاب از يك مقدمه, سه بخش عمده و يك خاتمه تشكيل شده است; در مقدمه, اصطلاح اسرائيليات تعريف و مصادر آن شناسايى شده اند. در بخش اول با عنوان (اسرائيليات و تاريخچه آن) به عوامل و زمينه هاى نفوذ اسرائيليات در تفاسير در دوره صحابه و تابعين و پس از آن اختصاص يافته و نيز در ادامه نمونه هايى چند از موضع گيرى هاى مفسران اسلامى فريقين (شانزده تفسير = ده تفسير سنى « شش تفسير شيعى) نقل گرديده است. مؤلف در بخش سوم با عنوان (اسرائيليات در داستان هاى انبياء) ابتدا به تأثير روايات اسرائيلى به داستان هاى انبيا در تفاسير قرآن (آدم(ع), نوح(ع), ابراهيم(ع), يوسف(ع), ايوب(ع), موسى(ع), داوود(ع), سليمان(ع), عيسى(ع) و حضرت محمد(ص) پرداخته و سپس ويژگى هاى داستان هاى قرآن را با اسرائيليات مقايسه نموده و در خاتمه نيز ضمن بيان آمار و پيامدهاى سوء اسرائيليات رسالتِ مفسران و دانشمندان مسلمان را در قبال اسرائيليات يادآور شده است.
٢٣. پژوهشى در باب اسرائيليات در تفاسير قرآن, محمدتقى ديارى, دفتر پژوهش و نشر سهروردى, تهران, ١٣٧٩ ش, ٢٩٦ صفحه.
چكيده: اين اثر از يك مقدمه, شش فصل و يك خاتمه سامان يافته است; نويسنده در آغاز به ضرورت پژوهش, روش, اهداف و تاريخچه آن اشاره نموده و در فصل اول با عنوان (دانش تفسير, روش ها و منابع) به مهم ترين روش هاى تفسيرى به ويژه يهوديان و نيز معارف تورات و وجوه تمايز و تشابه داستان هاى قرآن و عهدين اشاره شده است. فصل سوم به زمينه ها و انگيزه هاى ورود اسرائيليات و گسترش آن در جامعه و فرهنگ دينى اختصاص يافته است. در فصل چهارم شاخص ترين چهره هاى پديدآورنده اسرائيليات شناسايى شده اند و در فصل پنجم دلايل پذيرش يا عدم پذيرش روايات اهل كتاب بررسى گرديده و واكنش هاى پيشوايان دينى(ع) و برخى صحابه در قبال اسرائيليات گزارش شده است. در فصل ششم با تفصيلى بيشتر به نقد و بررسى اسرائيليات در تفاسير و بيان نمونه هايى از آنها پرداخته شده است. در خاتمه مهم ترين نتايج پژوهش و پيشنهادهاى نويسنده براى پژوهش هاى كامل تر و همسو با موضوع كتاب مطرح گرديده است.

فهرست پايان نامه ها

١. اسرائيليات و تأثير آن در تفاسير قرآن كريم, سيد محمدحسين ميرصادقى, راهنما: دكتر سيد محمدباقر حجتى, دانشگاه تربيت مدرس, تهران, ١٣٦٤ ش, ٣٨٠ صفحه.
٢. اسرائيليات در تفاسير, سهيلا پيروزفر, راهنما: محمدعلى مهدوى راد, دانشگاه تهران, ١٣٧٣ ش, ٢٦٢ صفحه.
٣. افسانه غرانيق, فاطمه تهامى, راهنما: على دوانى, دانشگاه تهران, ١٣٦٩ ش, ١٤٢ صفحه.
٤. موقف الامام ابن كثير من الاسرائيليات فى ضوء تفسيره, محمدابراهيم تراورى, رساله ماجستر, الجامعه الاسلاميه بمدينه المنوره, بدون تا.
٥. اسرائيليات در تفاسير (به زبان تركى), حاجى اورلنج, دانشكده الهيات داكا, تركيه.
٦. كعب الاحبار و دوره فى التفسير, صباح بيضون, راهنما: محمدتقى ديارى, دانشگاه قم.
٧. بررسى اسرائيليات در تفسير الدرالمنثور و نورالثقلين, بخش قصص انبياء, مرجان نجفى, راهنما: ولى اللّه نقى پورفر, دانشكده اصول دين, ١٣٧٩ ش, ٢٦١ صفحه.
٨. بررسى اسرائيليات در قصص انبياء (طالوت, داوود, سليمان, عليهم السلام در تفاسير الدرالمنثور و نورالثقلين), مژگان نجفى, راهنما: ولى اللّه نقى پورفر, دانشكده اصول دين, تهران, ١٣٨٤ ش.
٩. نقد و بررسى اسرائيليات در قصص انبياء (زكريا, يحيى, مريم, عيسى عليهم السلام) با توجه به تفاسير الدرالمنثور و نورالثقلين منظر قرنقلى, راهنما: ولى اللّه نقى پورفر, دانشكده اصول دين, تهران, ١٣٨٤ ش.
١٠. نقد و بررسى اسرائيليات در قصص انبياء (درباره ى چهار پيامبر شعيب, موسى, يوشع, يونس عليهم السلام) با توجه به تفاسير الدرالمنثور و نورالثقلين, فهيمه كلباسى اصفهانى, راهنما: ولى اللّه نقى پورفر, دانشكده اصول دين, تهران, ١٣٨٤ ش.

فهرست مقاله ها

١. آفرينش زن در قرآن, كتاب مقدس و نقد و بررسى اسرائيليات, سيدحيدر علوى نژاد, پژوهش هاى قرآنى, شماره ٢٧ و ٢٨, ١٣٨٠ ش, ص ١٧٦ ـ ١٩٣.
٢. اسرائيليات, پيرايه اى بر تفسير, داود معمارى, صحيفه مبين, شماره ٣, ص ١٩١ ـ ١٧٠, ١٣٧٩ ش.
٣. اسرائيليات و زمينه هاى نفوذ آن به فرهنگ اسلامى, حميد محمدقاسمى, بينات, شماره ٢٤, ص ٨٧ ـ ١٠٣, ١٣٧٨ ش, و مشكاه, شماره ٦٢ ـ ٦٥, ص ١٧٥ ـ ١٩٢, ١٣٧٨ ش.
٤. ابوهريره و نشر اسرائيليات و احاديث موضوع, حسينعلى تركمانى, علوم حديث, شماره ١٠, ص ١٣٦ ـ ١٦١, ١٣٧٧ ش.
٥. اسرائيليات و اساطير ايرانى, نصراللّه امامى, دانشكده ادبيات و علوم انسانى تبريز, شماره ١١٢, ص ٤٢١ ـ ٤٣١, ١٣٥٣ ش.
٦. اسرائيليات در تاريخ طبرى, سيدجعفر مرتضى عاملى, كيهان انديشه, ش ٢٥, ص ٤٢ ـ ٥٦, ١٣٦٨ ش.
٧. اسرائيليات, محمدهادى معرفت, دائره المعارف قرآن كريم, ص ٢٢٠ ـ ٢٣٤, چاپ اول, مركز فرهنگ و معارف قرآن, ١٣٨٥.
٨. الاسرائيليات فى تاريخ الطبرى, سيدجعفر مرتضى عاملى, دراسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام, ج ٣, بخش سوم, چاپ اول, مركز الجواد, بيروت, ١٤١٤ ق.
٩. اسرائيليات در قرآن و حديث, وهبه الزحيلى, على اوجبى, كيهان (روزنامه) ٢٥ دى ماه, ص ١٠, ١٣٧٦ ش (شماره كتاب شناسى ملى ايران, ٢٢٣١٠ ـ ٧٦).
١٠. الاسرائيليات فى تفسير القرآن الكريم, عبداللّه ابوالسعود, منارالاسلام, سال هشتم, ص ١٢ ـ ٢١, ٧/١٤٠٣ ق = ٤ و ٥/ ١٩٨٣ م.
١١. الاسرائيليات و تفسير القرآن الكريم, فضل حسن عباس, منار الاسلام, ص ٢٦ ـ ٣٠, آوريل ١٩٧٧ م.
١٢. اسرائيليات فى تفسير ابن كثير, اسماعيل سالم عبدالعالى, الوعى الاسلامى, سال يازدهم, ص ٧٤, ١٣٩٥ هـ.
١٣. اسرائيليات, فرامرز حاج منوچهرى, دائره المعارف بزرگ اسلامى, ج ٨, ص ٢٩٠ ـ ٢٩٤, چاپ اول, تهران, ١٣٧٧ ش.
١٤. اسرائيليات و مسيحيات, محمد ابوريه, اضواء على السنه المحمديه, مصر, دارالمعارف افست قم, دارالكتب العلميه, بى تا.
١٥. الاسرائيليات, علوم القرآن عند المفسرين, ج ٣, ص ٤٠٣ ـ ٤٢٢, چاپ اول, مركز فرهنگ و معارف قرآن, قم, ١٤١٧ ق/١٣٧٥ ش.
١٦. اسرائيليات, مسعود انصارى, دانشنامه قرآن, ج ١, ص ٢١٣ ـ ٢١٧, به كوشش بهاءالدين خرمشاهى, چاپ دوم, دوستان و ناهيد, تهران, ١٣٨١ ش.
١٧. الاسرائيليات, محمدهادى معرفت, التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب, ج ٢, ص ٧٩ ـ ٣١١, الجامعه الرضويه للعلوم الاسلاميه, مشهد, ١٣٧٧ ش/١٤١٩ق.
١٨. الاسرائيليات, محمدحسين الذهبى, التفسير و المفسرون, ج ١, ص ١٦٥ ـ ٢٠١, قاهره, دارالكتب الحديثه, ١٣٨١ق/١٩٦١ م.
١٩. ارزش گذارى اسرائيليات, معضلى در تفسير, جين دمن مك اوليف استادِ ادبيات عرب و مطالعات قرآنى دانشگاه جورج تاون آمريكا و سر ويراستار دائره المعارف قرآن چاپ ليدن, ١٩٩٨ م.
٢٠. اسرائيليات در سيره نبوى از نگاه الصحيح, قاسم خانجانى, مجموعه مقالات نكوداشت آية اللّه علامه سيد جعفر مرتضى عاملى, ص ٢٢ ـ ٢٣٨.
٢١. افسون ابليس, اسرائيليات در تفسير كشف الاسرار (بخش اول), عبدالوهاب شاهرودى, گلستان قرآن, ش ١٦٥, ص ١٦ ـ ١٩, ١٣٨٢.
٢٢. تقديس ابليس, اسرائيليات در تفسير كشف الاسرار (بخش دوم), عبدالوهاب شاهرودى, گلستان قرآن, ش ١٦٦, ص ٢٠ ـ ٢٥, ١٣٨٢ ش.
٢٣. الاسرائيليات فى صحيح البخارى, الشيخ حسين غيب غلامى, مركز الابحاث العقاعديه, ١٤٢٠ق/ ٢٠٠٢ م.
٢٤. الاسرائيليات فى الاسلام, توراى (ت ١٨٦٣ م), خاورشناس آمريكايى, نيويورك, ١٩٣٣ م.
٢٥. الاسرائيليات فى الاسلام, آرنت جان وينسينك (ت١٩٣٩ م), خاورشناس هلندى.
٢٦. بررسى اسرائيليات در تفسير و حديث, محمدهادى مؤذن, كيهان انديشه, ش ٤٧, ص ١٥١ ـ ١٥٧, ١٣٧٢ ش.
٢٧. عيار نقد, نقدى بر مقاله ابوهريره و نشر اسرائيليات, سيد كاظم طباطبايى, علوم حديث, ش ١٥, ص ١٣٤ ـ ١٤٣, ١٣٧٩ ش.
٢٨. تفسير رمزى كعب الاحبار, نعمت اللّه صالحى نجف آبادى, كيهان انديشه, ش ٦٨, ١٣٧٥ ش.
٢٩. التفكير الاسطورى فى الاسرائيليات, محمد شاهين, الدعوه الاسلاميه, رقم ٦١٢, ٦ سبتمبر ١٤٢٨ ق.
٣٠. التكفير الاسطورى فى الاسرائيليات, تيسير بن موسى, الدعوه الاسلاميه, رقم ٩٥٩, ٨ اغسطس ١٤٢٩ ق.
٣١. التكفير الاسطورى فى الاسرائيليات, قضايا و شخصيات, عبدالحكيم النطاح, صحيفه الشمس, رقم ١٧٠٧, ١١ فبراير ١٤٢٩ ق.
٣٢. تلاش براى گريز از اسرائيليات, محمود حكيمى, ديدار جام جم, ش ٥, ص ١٢, ٢٨ ارديبهشت ١٣٨٥ ش.
٣٣. منابع اسرائيليات در ادبيات فارسى, نصراللّه امامى, دانشكده ادبيات و علوم انسانى تبريز, ش ١٨, ص ٥٦١ ـ ٥٦٨, ١٣٥٢ ش.
٣٤. فرهنگ ضد زن مبنتى بر اسرائيليات است, جميله كديور, بهمن, سال اول, ش ١٢, ص ٦, ٢٦ اسفند ١٣٧٤ ش و ش ١٣, ص ٧, ١٨ فروردين ١٣٧٥ ش.
٣٥. مسلمانان صدر اسلام و انديشه هاى اسرائيلى (پذيرش و انكار), على غلامى دهقى, تاريخ در آينه پژوهش, ش ٣, ص ٨١ ـ ٨٢, ١٣٨٣ ش.
٣٦. نقل و نقد اسرائيليات در تفسير ابوالفتوح رازى, محمد تقى ديارى بيدگلى, مجموعه مقالات كنگره ابوالفتوح رازى, جلد اول, ص ٢٨٧ ـ ٣٣٢ (٤٦), چاپ اول, دارالحديث, تابستان ١٣٨٤ ش.
٣٧. اسرائيليات و ابوالفتوح رازى, سيدمحمد كاظم طباطبايى و معصومه خاتمى, مجموعه مقالات كنگره ابوالفتوح رازى, ص ٢٥٧ ـ ٢٨٦, چاپ اول, دارالحديث, قم, ١٣٨٤ ش.
٣٨. اسرائيليات زمينه ها و ريشه ها, محمد تقى ديارى, قرآن در آيينه پژوهش, دفتر دوم, ص ١٦٧ ـ ١٩٦, هستى نما, تهران, چاپ اول, ١٣٨٠ ش.
٣٩. اسرائيليات و مجعولات در تفاسير, محمدتقى ديارى بيدگلى, دانشنامه قرآن شناسى, پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى (در شرف نشر).
٤٠. آيا كعب الاحبار در قتل خليفه دوم نقش داشته است, رسول جعفريان, ٢٣ اسفند ١٣٨٣ ش, كتابخانه تخصص تاريخ اسلام و ايران, www.historylib.com.
٤١. نقش يهود در تخريب مبانى اسلام (پژوهشى در باب حوزه هاى تأثيرگذارى اسرائيليات در فرهنگ اسلامى), على اسعدى, مركز فرهنگ و معارف قرآن, كد مقاله ٨, ٨٦٣١ش, www.maarefquran.com.
٤٢. نقد و بررسى اسرائيليات از ديدگاه حضرت آية اللّه معرفت, محمدتقى ديارى بيدگلى, مجموعه مقالات يكمين سالگرد ارتحال مرحوم آية اللّه معرفت (در شرف نشر).
٤٣. خيره در مغاك, نگاهى به كتاب اسرائيليات و تأثير آن بر داستان هاى انبياء در تفاسير قرآن, سيدرضا نجفى, كتاب ماه دين, ش ٦٠ ـ ٦١, ص ٩٢ ـ ٩٧, ١٣٨١ ش.
٤٤. نگين سليمان (اسرائيليات در تفسير كشف الاسرار ميبدى), عبدالوهاب شاهرودى, يادنامه ابوالفضل رشيد الدين ميبدى صاحب كشف الاسرار و عده الابرار, ص ١ ـ ٣١.
٤٥. موقف السيد العلامه الطباطبايى (ت ١٤٠٢ ق) من الاسرائيليات فى تفسيره الميزان, الدكتور محمدتقى الديارى, الجامعه الحره, آلمانيا, برلين, ١٥ ينراير ٢٠٠٨ م.
٤٦. كعب الاحبار هوالصهيونى الاول, محمود ابوريّه, الرساله, ش ١٤, ص ٣٦٠ ـ ٣٦٣, ١٩٤٦.
٤٧. حدّثوا عن بنى اسرائيل و لاحرج, بررسى يك حديث كهن, ام. جى. كيستر, مجله مطالعات خاورشناسى اسرائيل, ش ٢, ص ٢١٥ ـ ٢٣٩ (به زبان انگليسى), ١٩٧٢.
٤٨. درباره نوشته هاى وهب بن منبه, ام. جى. كيستر, ش ٣٧, ص ٢١٥ ـ ٢٣٩ (به زبان انگليسى), ش ٣٧, بولتن مدرسه آفريقايى و آسيايى, ١٩٧٤.
٤٩. يك موقعيت جديد انتقادى در رويارويى با اسرائيليات, روبرتو توتولى, شرق جديد, ش ٧٠, ص ١١٥ ـ ١١٨ (به زبان ايتاليايى), ١٩٩٠ م.
٥٠. رابطه آگادا با افسانه هاى اسلامى, برنارد هلر, جهان اسلام, ش ٢٤, ص ٢٨١ ـ ٢٨٦ (به زبان انگليسى), ١٩٣٤.
٥١. اسرائيليات, دائره المعارف اسلام (به زبان انگليسى) تأليف جى وجدا, ج ٤, ص ٢١١ ـ ٢١٣, ١٩٨٦.
٥٢. اسرائيليات در تفسير, شكل گيرى تفسير قرآن در نخستين سده هاى اسلامى و پيوند آن با منقولات يهودى ـ مسيحى در تفسير كتاب مقدس (به زبان انگليسى), تأليف گردن نيوباى, نشريه مؤسسه آمريكايى دين, ش ٤٧, ص ٦٨٥ ـ ٦٩٧, (ر. ك: مرتضى كريمى نيا, كتاب شناسى مطالعات تفسيرى در زبان هاى اروپايى, پژوهش هاى قرآن, ش ٣٥ ـ ٣٦, ص ٣١٥, رديف ٣٠٠).
٥٣. ريشه هاى يهودى آيات ٦٥ ـ ٨٢ سوره كهف, بازنگرى در نظريه ى آرنت وينسينگ (به زبان انگليسى), تأليف برانون ويلر, نشريه مطالعات خاورشناسى آمريكايى, ص ١٥٣ ـ ١٧١, ١٩٩٨ م (ر. ك: پيشين, ص ٤٣١, رديف ٤١١).
٥٤. تفسير جديد اسلامى و رد اسرائيليات: افسانه هاى مربوط به عصاى موسى كه مار شده است (به زبان ايتاليايى), تأليف روبرتو توتولى, مجموعه خاورشناسان, ش ٢١, ص ٢٥ ـ ٣٥, ١٩٩٠ م (ر. ك: ص ٤٢٩, رديف ٣٩٧).
٥٥. آميختگى يهودى ـ عربى, اسرائيليات, گلدزيهر, مجله مطالعات يهوديان, ش ٤٤, ص ٦٣ ـ ٦٦, ١٩٠٢ م (به زبان فرانسوى).

پي نوشت ها:

١. ر. ك: التفسير و المفسرون, ص ١٦٥.
٢. همان, ص ١٨٦ ـ ١٩٨.
٣. الاسرائيليات فى التفسير و الحديث, ص ١١٩ ـ ١٢١.
٤. سيدمرتضى عسكرى, نقش ائمه در احياى دين, ج ٦, ص ١١٣ و نيز ج ٧, ص ٧٠.
٥. اسرائيليات, دائره المعارف قرآن, ج ٣, ص ٢٣٣ ـ ٢٣٤.
٦ . دانشنامه قرآن, ج ١, ص ٢١٧.
٧ . كتاب حاضر, ص ٦.