نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٦ - رابطۀ مذهبگرايي و عوامل جمعيتشناختي با سوء مصرف مواد در دانشجويان / مير نادر ميري / هادي بهرامي احسان

سال سوم، شماره چهارم، زمستان ١٣٨٩، ص ١٠٩ ـ ١٢٦

Ravanshenasi-va- Din, Vol.٣. No.٤, Winter ٢٠١١

مير نادر ميري* / هادي بهرامي احسان**

چكيده

پ‌ژوهش حاضر با هدف بررسي رابطة مذهب‌گرايي و عوامل جمعيت‌شناختي با سوء مصرف مواد انجام شده است. همه دانشجويان دختر و پسر دانشگاه تهران كه در سال تحصيلي ١٣٨٨-١٣٨٩ مشغول به تحصيل بوده‌اند، جامعة آماري اين پژوهش را تشكيل مي‌دهند. گروه نمونه، شامل ١٨٢ دانشجو بوده كه با روش نمونه‌گيري تصادفي خوشه‌اي چند مرحله‌اي انتخاب شده‌اند. ابزار پژوهش «مقياس مذهب‌گرايي، بسطامي و بهرامي احسان، ١٣٨٧)» و «پرسش‌نامه رفتارهاي پرخطر(نسخه ٢٠٠٧)» بوده است. ضريب پايايي مقياس مذهب‌گرايي ٩٦/٠و ضريب پايايي پرسش‌نامه رفتار‌هاي پرخطر ٦٧/٠ به دست آمد. تجزيه و تحليل داده‌ها با استفاده از ضرايب همبستگي پيرسون و رگرسيون گام به گام انجام شده است. نتايج نشان مي‌دهد. كه بين دانشجويان دختر و پسر در متغير‌هاي مذهب‌گرايي، مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر تفاوت معنادار وجود داشته و همچنين مذهب‌گرايي با مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر همبستگي منفي دارد. نتايج رگرسيون گام به گام مشخص كرد كه جنسيّت، مذهب‌گرايي و تأهل حدود ١٤٤/٠ از واريانس مصرف سيگار را تبيين مي‌كنند. همچنين نتايج رگرسيون گام به گام مشخص كرد كه جنسيّت و مذهب‌گرايي توانسته‌اند در دو گام به ترتيب حدود ١٤٦/٠و ٠٨٨/٠ واريانس مصرف الكل و مواد مخدر را تبيين كنند.

واژه‌هاي كليدي: مذهب‌گرايي، عوامل جمعيت‌شناختي و سوء مصرف مواد.

سوء مصرف مواد از قرن‌ها پيش وجود داشته است و با گسترش علم و فناوري، روز به روز بر گونه‌هاي مختلف مصنوعي و نيمه‌مصنوعي مواد افزوده شده و به اين ترتيب، امكان دسترسي آسان‌تر به آنها نيز فراهم گرديده است. اكنون نيز تقريباً كشوري وجود ندارد كه از گسترش سوء مصرف مواد در امان مانده باشد.[١] اگرچه از ديرباز در تمام جوامع بشري سوء مصرف مواد افيوني، عادتي غير‌اجتماعي و نامقبول تلقي شده است، اما با وجود اين، طبقات مختلف اجتماع با اين مسئله به صورت جدي درگير هستند، به طوري كه هم‌اكنون مردان و زنان زيادي، خصوصاً از سنين نوجواني تا ميان‌سالي مواد مخدر مصرف مي‌كنند و به آن وابسته‌اند.[٢] اين معضل يكي از آسيب‌هاي مهم اجتماعي است، به طوري كه نه‌تنها سلامت فرد و جامعه را به خطر مي‌اندازد، بلكه موجبات انحطاط رواني و اخلاقي افراد را نيز فراهم مي‌آورد و پيامدهاي مختلفي، به خصوص عوارض رواني را هم براي فرد مصرف كننده و هم براي سايرين كه به نوعي با او ارتباط دارند، به همراه مي‌آورد[٣].

يكي از قشرهايي كه مصرف مواد در بين آنها رواج دارد، دانشجويان هستند. دانشجويان معمولاً در محدوده سني ١٨ـ٢٤ سال قرار مي‌گيرند. بسياري از آنها بلافاصله پس از پايان دوره دبيرستان، تحصيلات دانشگاهي را آغاز كرده‌اند، همچنان كه بسياري نيز براي اولين بار از خانه و والدين دور شده‌اند. اين سبك زندگي سبب مي‌شود كه دانشجويان برحسب ميزان سلامت‌شان با انواعي از تجربه‌هاي جديد روبه‌رو شوند و اين در حالي است كه از الگوي مناسبي بهره‌مند نيستند. [٤عوامل بي‌شماري، از جمله عوامل فردي، خانوادگي و اجتماعي، در شروع، ادامه و بازگشت پس از درمان سوء مصرف مواد مؤثرند.[٥]

بررسي‌هاي همه‌گير‌شناسي حاكي از روند رو به افزايش مصرف سيگار، مشروبات الكلي و ساير مواد در بين دانشجويان است.[٦] بر اساس مطالعات انجام شده ٤ درصد از افراد زير ١٥ سال و ٤/٢٤ درصد در سنين ١٥ـ١٩ سالگي مصرف مواد را شروع نموده و در كل ٣/٥٦ درصد در سن زير ٢٤ سالگي به مصرف مواد مخدر رو آورده‌اند[٧]. در يك بررسي ملي در سال ١٩٩٥م در ايالات متحده در مورد دانشجويان، مشخص شده است كه طي ٣٠ روز گذشته، تقريباً ٢٩ درصد دانشجويان سيگار، ٥/٣٤ درصد دوره‌هاي مصرف الكل، ٤/٢٧ درصد استعمال الكل هنگام رانندگي و ٥/٣٠ درصد هنگام شنا يا قايق سواري استعمال الكل داشته‌اند.[٨] در ايران نيز شريف‌زاده (١٣٨٦) در پژوهشي با عنوان «بررسي شيوع استعمال مواد اعتيادآور در خصوص ٤٩١ دانشجوي پسر در مقاطع مختلف تحصيلي»، شيوع استعمال سيگار را ٣٠%، تجربه مصرف سيگار ٤٣%، مصرف مواد مخدر ٩/٩%، تجربه مصرف مواد مخدر ٧/٢٢%، شيوع الكلي بودن ٥/١٤%، تجربه مصرف الكل ٤/٢٥% ‌و تجربه مصرف قرص اكس ٥/٧% را گزارش نموده است.[٩]

يكي از عواملي كه اثر كاهنده بر مصرف مواد دارد، دين و مذهب است. نياز انسان به دين، قدمتي به عمر تاريخ دارد، زيرا بشر از همان آغاز زندگي خود به حامي مقتدر و تكيه‌گاه قدرتمند، احساس نياز مي‌كرده است[١٠]. مذهب، سيستم سازمان‌يافته‌اي از باورها، شامل، سنت، ارزش‌هاي اخلاقي، رسومات و مشاركت در يك جامعه ديني براي اعتقاد راسخ‌تر به خدا يا يك قدرت برتر است[١١].همچنين مذهب و مذهب‌گرايي به منزله مرجعيت بخشيدن به ساختار روابط و مناسبات انسان در تمام ابعاد آن، در پرتو رابطه انسان با خدا تعريف شده است[١٢].هدف مذهب و آموزه‌هاي معنوي و ديني، به ويژه از نوع راستين، مثبت‌گرا، الاهي، تعالي‌دادن به انسان، اصلاح رفتار او، هدايت و كامل‌كردن مكارم اخلاق براي انسان است[١٣]. شواهد پژوهشي به صورت روزافزون از اين موضوع حمايت مي‌كند[١٤]و[١٥] باور‌هاي مذهبي و ديني يكي از جنبه‌هاي درون فردي در امر سلامت تلقي مي‌شوند.[١٦] يافته‌هاي پژوهشي نيز نشان داده است كه پايبندي به مذهب با سلامت جسمي و رواني رابطه دارد.[١٧]

همبستگي منفي و معنادار مذهب و سوء مصرف مواد در پژوهش‌هاي زيادي مشخص شده است. براي مثال، پژوهش‌هاي گارتنر، لارسون و آلن[١٨] (١٩٩١م)، فلاويو،كولين، نيري و پارسايي[١٩] ( ٢٠٠٥)م نشان داده‌اند كه داشتنِ نگرش‌ها و باور‌هاي مذهبي با پيشگيري و كاهش مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر همراه است. ويلز، ياگر و سندي[٢٠] (٢٠٠٣)م نيز نشان دادند كه دين‌داري از تأثير فشار‌هاي زندگي بر گرايش به مصرف مواد مي‌كاهد و در طول زمان نيز ميزان افزايش مصرف مواد را مهار مي‌كند.[٢١]

علاوه بر پژوهش‌هاي ياد شده، نتايج پژوهش‌هاي بري، مك كئون و پاندينا[٢٢] (١٩٨٢)، نيوكامب، مادا هيان، اسكاگر و بنتلر[٢٣]، (١٩٨٧م)، نيوكامب، (١٩٩٥)،[٢٤] ؛‌هاوكينز،كاتالينو و ميلر[٢٥] (١٩٩٢م)، كورساش[٢٦] (١٩٩٥م) والاس و فورمن[٢٧] (١٩٩٨م)، مارك استروم[٢٨] (١٩٩٩م)، تمپلين و مارتين،[٢٩] (١٩٩٩م)، پارديني، پلانتي، شرمن و استامپ[٣٠]، (٢٠٠٠م)، چترز[٣١] (٢٠٠٠)، ميلر و همكاران[٣٢] (٢٠٠٠م)، جورج، لرسون، كوئنگ و مك كالوف،[٣٣] (٢٠٠٠م)، واچلر و همكاران[٣٤]، (٢٠٠٠م)، استوارت[٣٥]، (٢٠٠١م)، براون، پاركس، زيمرمن و فيليپس[٣٦]، (٢٠٠١م)، كاترين و ساندرز[٣٧] (٢٠٠٢م)، هبرت[٣٨] (٢٠٠٥م)، جانسون و همكاران[٣٩] (٢٠٠٥م)، توماس، جانسون، شيتز و كريستلر[٤٠] (٢٠٠٨م) و بحرينيان، قائدي، ياسمي و ثقةاسلام[٤١] (١٣٨٣) نيز حاكي از وجود رابطه منفي معنادار مذهب‌گرايي و سوء مصرف مواد است.

رابطه متغير‌هاي جمعيت‌شناختي (سن، تأهل و جنسيّت ) با سوء مصرف مواد نيز بررسي شده و نتايج پژوهش‌ها حاكي از آن است كه بين جنسيّت و سوء مصرف مواد، رابطه معناداري وجود دارد، به طوري كه مشخص شده است كه سوء مصرف مواد مردان بيش از زنان است و با افزايش سن شدت مي‌يابد،[٤٢] اما پژوهش‌هاي ديگر رابطه معنادار سوء مصرف مواد و وضعيت تأهل را گزارش نكرده‌اند.[٤٣]

 دانشجويان به عنوان يكي از مهم‌ترين گروه‌هاي هدف آموزش رفتاري، بخش عظيمي از جامعه را تشكيل مي‌دهند. در ايران نيز مانند بسياري از كشورهاي در حال توسعه هنوز مطالعه و تحقيق درباره سوء مصرف مواد و عوامل وابسته به آن در ابتداي مسير قرار دارد و نياز به انجام پژوهش‌هاي گسترده و كاربردي در اين زمينه به ويژه در مورد قشر‌هايي كه در معرض خطر بالاتري قرار دارند، ضروري به نظر مي‌رسد[٤٤]. با توجه به آسيب‌هاي فراوان جسمي، رواني، اجتماعي، خانوادگي و اقتصادي سوء مصرف مواد و نقش مذهب به عنوان عاملي درون‌فردي و توانمند در پيشگيري و كاهش سوء مصرف مواد، پژوهش حاضر با هدف بررسي رابطه مذهب‌گرايي و عوامل جمعيت‌شناختي با سوء مصرف مواد در دانشجويان پرداخته است. بر اين اساس، فرضيه‌هاي پژوهش حاضر عبارت‌اند از: ١. بين دانشجويان دختر و پسر در سوء مصرف مواد (سيگار، الكل و مواد مخدر) تفاوت معناداري وجود دارد، ٢. بين مذهب‌گرايي با سوء مصرف مواد ( سيگار، الكل و مواد مخدر) رابطه معناداري وجود دارد، ٣. هر يك از متغير‌هاي جمعيت‌شناختي ( جنسيّت، سن و تأهل) و مذهب‌گرايي به چه ميزان سوء مصرف مواد را تبيين مي‌كنند؟

پژوهش حاضر در چهارچوب يك طرح غير آزمايشي، از نوع همبستگي انجام شده است. كليه دانشجويان دختر و پسر دانشگاه تهران كه در سال تحصيلي ١٣٨٨ـ١٣٨٩ مشغول به تحصيل بودند، جامعه آماري اين پژوهش را تشكيل مي‌دهند كه شامل ٣٠٠٠٠ دانشجو مي‌باشند. ١٩٠٠٠ دختر و ١١٠٠٠ پسر نمونه مورد پژوهش نيز دربرگيرنده ١٨٢ دانشجو مي‌باشد كه با روش نمونه‌گيري تصادفي چندمرحله‌اي از ميان جامعه ياد شده انتخاب و مورد آزمون قرار گرفته‌اند. حجم نمونه در پژوهش حاضر بر اساس مطالعات كوهن (١٩٨٦)[٤٥] انتخاب شده است. بر اساس ديدگاه كوهن به ازاي هر متغير پيش بين دست‌كم ١٥ نمونه انتخاب تعيين مي‌شود. براي انتخاب نمونه ابتدا از بين دانشكده‌هاي دانشگاه تهران تعداد شش دانشكده (روانشناسي، مديريت، فني، علوم زمين، علوم پايه و حقوق) به طور تصادفي انتخاب شد. پس از تكميل پرسش‌نامه‌ها توسط ٢٠٥ دانشجو (١٠٠ پسر و ١٠٥ دختر) كه حاضر به همكاري بودند، اطلاعات جمع‌آوري شده مورد بررسي قرارگرفت. در مجموع، تعداد ٢٣ پرسش‌نامه به دليل ناقص بودن يا فقدان اعتبار لازم در پاسخ‌گويي به سؤال‌ها از مطالعه كنار گذاشته شد و داده‌هاي ١٨٢ پرسش‌نامه وارد مرحله تجزيه و تحليل آماري گرديد. لازم به ذكر است كه پيش از تكميل پرسش‌نامه‌هاي مورد نظر توسط آزمودني‌ها، توضيحاتي در زمينه هدف پژوهش و شيوه تكميل مقياس‌هاي به كار برده شده توسط پژوهشگران، براي آزمودني‌ها ارائه گرديد. براي بررسي داده‌ها از فراواني، درصد، ميانگين، انحراف معيار، آزمون t گروه‌هاي مستقل، همبستگي پيرسون و رگرسيون گام به گام استفاده شد.

١. مقياس مذهب‌گرايي: اين مقياس توسط (بسطامي و بهرامي احسان، ١٣٨٧) ساخته شده است كه شامل ١٥ سؤال ٥ گزينه‌اي (كاملاً مخالفم تا كاملاً موافقم) است و از ١ـ٥ نمره‌گذاري مي‌شود. اين مقياس با ٢ سؤال از مقياس نگرش‌سنج مذهبي خداياري فرد (١٣٨٤)، ٦ سؤال از ابزار تجربه معنوي غباري بناب (١٣٨٤)، ٣ سؤال از آزمون جهت‌گيري مذهبي با تكيه بر اسلام آذربايجاني (١٣٨٠) و ٤ سؤال از مقياس جهت‌گيري مذهبي بهرامي احسان (١٣٨٠) ساخته شد. نمرات بالا نشان‌دهنده مذهب‌گرايي بيشتر، و نمرات پايين نشان‌دهنده مذهب‌گرايي كمتر است. در اجراي مقدماتي روي نمونه‌اي به حجم ٣٦٠ نفر، شامل ١٢٠ بيمار جسمي، ١٢٠ بيمار رواني و ١٢٠ فرد سالم اجرا شد) اعتبار اين مقياس با استفاده از روش آلفاي كرونباخ ٩٦/٠ به دست آمد و روايي آن نيز مورد تأييد متخصصان بوده است.[٤٦]

٢. پرسش‌نامه رفتارهاي پرخطر (نسخه ٢٠٠٧): اين پرسش‌نامه در بررسي ملي رفتارهاي پرخطر دانشجويان امريكا طراحي و در پژوهش سالانه به كار مي‌رود. نسخه اصلي پرسش‌نامه شامل ٩٦ سؤال است كه رفتارهاي پرخطر را در حوزه‌هاي مختلف، شامل ايمني، خشونت، خودكشي، مصرف سيگار، مصرف الكل، مصرف انواع مواد غيرقانوني، رفتارهاي پرخطر جنسي، تغذيه و فعاليت بدني ارزيابي مي‌كند. رفتارهاي پرخطري كه در اين مطالعه بررسي شدند، عبارت‌اند از سيگار، مصرف الكل و مصرف انواع مواد غير قانوني در طول ١٢ ماه گذشته. مصرف سيگار: كشيدن دست‌كم يك نخ سيگار در طول ٣٠ روز گذشته يا مصرف منظم آن در دوره‌اي از طول عمر. مصرف الكل: نوشيدن دست‌كم يك بار الكل در طول ٣٠ روز گذشته. مصرف مواد مخدر: مصرف يكي از انواع مواد مخدر (حشيش، كوكائين، كراك، هروئين، مواد استنشاقي، استروئيدها، توهم زاها، آمفتامين‌ها و...) دست‌كم يك بار در طول زندگي. براي بررسي روايي پرسش‌نامه از شيوه روايي هم‌زمان استفاده شد. در روايي، هم‌زمان گروهي كه واجد سازه مورد سنجش آزمون هستند به عنوان گروه ملاك در نظر گرفته شده و نمرات جامعه مخاطب در مقايسه با آن سنجيده مي‌شود. اگر ميانگين نمره‌هاي گروه ملاك به طور معنادار بالاتر از ميانگين نمرات گروه عادي باشد، نتيجه‌گيري مي‌شود كه آزمون، روايي هم‌زمان دارد. به منظور تعيين پايايي، از دو روش همساني دروني و بازآزمايي استفاده شد. با استفاده از روش همساني دروني، ملاحظه گرديد كه ضريب آلفا برابر با ٨٧% است كه نشانه همبستگي بالا و قابل قبول مقياس مي‌باشد. همچنين در روش بازآزمايي، پرسش‌نامه تهيه شده پس از گذشت دو هفته از اجراي اول، بار ديگر روي آزمودني‌ها به اجرا درآمد و ضريب همبستگي بين نمرات پرسش‌نامه در اجراي اول و دوم محاسبه شد. نتايج نشان داد كه ضريب پاياني مقياس با استفاده از اين روش برابر با ٨٦% است. به منظور تعيين نقطه برش پرسش‌نامه از منحني ROC استفاده شد و با تحليل نتايج، نقطه برش ٧٤ براي پرسش‌نامه به دست آمد كه قادر است افراد داراي رفتارهاي پرخطر را از كساني كه رفتار پرخطر ندارند، با حساسيّت ٥/٨٥ و ويژگي ٢/٧٢ متمايز سازد.[٤٧] در پژوهش حاضر ضريب آلفاي كرونباخ پرسش‌نامه ٦٧/٠ محاسبه گرديد.

در جدول ١ ميزان فراواني و درصد فراواني همه اعضاي گروه نمونه بر حسب سن، وضعيت تأهل، مقطع و رشته تحصيلي و ميزان تحصيلات پدر و مادر آمده است.

جدول ١. فراواني و درصد فراواني كل اعضاي گروه نمونه برحسب متغيرهاي سن، وضعيت تأهل، مقطع، رشته تحصيلي و ميزان تحصيلات پدر و مادر

جدول٢- نتايج آزمون t گروه‌هاي مستقل براي مقايسه آزمودني‌ها در نمره مصرف سيگار، الكل، مواد مخدر و مذهب‌گرايي

نتايج آزمون t گروه‌هاي مستقل براي مقايسه آزمودني‌ها در نمره‌هاي مصرف سيگار، الكل، مواد مخدر و مذهب‌گرايي در جدول ٢ نشان داده شده است. طبق داده‌هاي اين جدول، ميانگين مصرف سيگار در دانشجويان دختر (٨٠/١= M) از ميانگين مصرف سيگار در دانشجويان پسر (٥٦/٣ = M ) پايين‌تر است و تفاوت بين آنها از لحاظ آماري معنادار است (٠٠٠١/٠ > pو ٤٤/٤- =t). مقايسه آزمودني‌ها در مصرف الكل نيز نشان مي‌دهد كه ميانگين مصرف الكل در بين دانشجويان پسر (٤٢/١= M) از ميانگين مصرف الكل در بين دانشجويان دختر (٤٠/٠= M) بالاتر است و تفاوت بين آنها از لحاظ آماري معنادار است (٠٠٠٣/٠ > pو ٨٧/٣- =t). همچنين ميانگين مصرف مواد مخدر در بين دانشجويان پسر (٤٩/١ = M ) از ميانگين مصرف مواد مخدر در بين دانشجويان دختر (٥٠/٠ = M ) بالاتر است و تفاوت بين آنها از لحاظ آماري معنادار است (٠٠٠٢/٠ > pو ٣١/٣- =t). مقايسه نمرات مذهب‌گرايي در دو گروه مشخص مي‌كند كه ميانگين مذهب‌گرايي در دانشجويان دختر(٧٥/٣٧ = M ) از ميانگين مذهب‌گرايي در دانشجويان پسر (٠٣/٣٣ = M ) بالاتر است و تفاوت بين آنها از لحاظ آماري معنادار است (٠٠٠٢/٠ > pو ١٤/٣ =t).

جدول٣. ميانگين، انحراف استاندارد و ضرايب همبستگي مذهب‌گرايي، مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر

P **٠١/٠>, N = ١٨٢

نتايج جدول ٣ نشان مي‌دهد كه بين مذهب‌گرايي و مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر رابطه منفي معنادار وجود دارد (٠٠١/٠ P<).

جدول٤- خلاصه مدل رگرسيون گام به گام و تحليل واريانس جنسيّت، سن، تأهل و مذهب‌گرايي بر مصرف سيگار

نتايج جدول ٤ نشان مي‌دهد كه بهترين متغير‌هاي پيش‌بيني كننده مصرف سيگار، جنسيّت و مذهب‌گرايي و تأهل هستند. بر اساس اين نتايجF مشاهده شده معنادار است (٠٠٠١/٠P<) و١٤٤/٠ از واريانس مربوط به مصرف سيگار به وسيله جنسيّت، مذهب‌گرايي و تأهل تبيين مي‌شوند.

جدول٥. خلاصه مشخصه‌هاي آماري رگرسيون گام به گام جنسيّت، مذهب‌گرايي و تأهل بر مصرف سيگار

ضرايب رگرسيون متغير‌هاي پيش‌بين در جدول ٥ نشان مي‌دهند كه جنسيّت (٢٦١/٠= β،٦٣/٣t=)، مذهب‌گرايي (١٧٨/٠ = β،٤٧/٢- t=) و تأهل (١٤٩/٠= β،١٢/٢- t=) مي‌توانند واريانس مصرف سيگار را به طور معنادار تبيين كنند.

جدول٦- خلاصه مدل رگرسيون گام به گام و تحليل واريانس جنسيّت، سن، تأهل و مذهب‌گرايي بر مصرف الكل

نتايج جدول ٦ نشان مي‌دهد كه بهترين متغير‌هاي پيش‌بيني كننده مصرف الكل، مذهب‌گرايي و جنسيّت هستند و متغير‌هاي سن، تأهل از معادله رگرسيون حذف شده‌اند. بر اساس اين نتايجF مشاهده شده معنادار است (٠٠٠١/٠P<) و١٤٦/٠ از واريانس مربوط به مصرف الكل به وسيله مذهب‌گرايي و جنسيّت تبيين مي‌شوند.

جدول٧- خلاصه مشخصه‌هاي آماري رگرسيون گام به گام جنسيّت و مذهب‌گرايي بر مصرف الكل

ضرايب رگرسيون متغير‌هاي پيش بين درجدول ٧ نشان مي‌دهد كه مذهب‌گرايي (٢٧٠/٠- = β،٨٠/٣- t=) و جنسيّت  (٢١٦/٠= β،٠٤/٣ t=) مي‌توانند واريانس مصرف الكل را به طور معنادار تبيين كنند.

جدول٨- خلاصه مدل رگرسيون گام به گام و تحليل واريانس جنسيّت، سن، تأهل و مذهب‌گرايي بر مصرف مواد مخدر

نتايج جدول ٨ نشان مي‌دهد كه بهترين متغير‌هاي پيش‌بيني كننده مصرف مواد مخدر، جنسيت و مذهب‌گرايي هستند و متغير‌هاي سن، تأهل از معادله رگرسيون حذف شده‌اند. بر اساس اين نتايجF مشاهده شده معنادار است (٠٠٠١/٠P<) و ٠٨٨/٠ از واريانس مربوط به مصرف مواد مخدر به وسيله جنسيت و مذهب‌گرايي تبيين مي‌شوند.

جدول٩. خلاصه مشخصه‌هاي آماري رگرسيون گام به گام جنسيّت و مذهب‌گرايي بر مصرف مواد مخدر

ضرايب رگرسيون متغير‌هاي پيش بين در جدول ٩ نشان مي‌دهد كه جنسيّت (١٩٨/٠= β،٧٠/٢ t=) ومذهب‌گرايي (١٨٠/٠- = β،٤٦/٢- t=) مي‌توانند واريانس مصرف مواد مخدر را به طور معنادار تبيين كنند.

پژوهش حاضر با هدف بررسي رابطه مذهب‌گرايي و عوامل جمعيت‌شناختي با سوء مصرف مواد انجام شد. نتايج آزمون t گروه‌هاي مستقل نشان داد كه بين زنان و مردان در متغير‌هاي مذهب‌گرايي، مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر تفاوت معناداري وجود دارد؛ بدين معنا كه مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر در پسران بيشتر از دختران است. اين نتيجه با يافته‌هاي بحرينيان، قائدي، ياسمي، ثقةاسلام[٤٨] ( ١٣٨٣) و سراج زاده و فيضي[٤٩] (١٣٨٦) همخوان است. شايد عواملي مانند امكان دسترسي بيشتر پسران به مواد مخدر و شيوع بيشتر سوء مصرف مواد در بين پسران تبيين احتمالي اين يافته باشد.[٥٠]

نتايج ِآزمون ضريب همبستگي نشان داد كه بين مذهب‌گرايي و مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر رابطه منفي معنادار وجود دارد؛ بدين معنا كه مذهب‌گرايي بالا با مصرف پايين سيگار، الكل و مواد مخدر همراه است. اين امر، حاكي از آن است كه هر چه معيار‌هاي اعتقادي افراد قوي‌تر باشد، احتمال گرايش آنها به سوء مصرف مواد كمتر است. اين نتيجه با يافته‌هاي پژوهشي انجام شده در اين زمينه، همسوست. در تبيين احتمالي اين يافته مي‌توان گفت كه مذهب مي‌تواند با در اختيار قرار دادن رفتار و سبك زندگي وي‌ژه، مانند يك سپر دفاعي در برابر سوء مصرف مواد عمل كند[٥١] ( ٤٨). از اين رو به نظر مي‌رسد ياري گرفتن از مذهب به عنوان يك نيروي دروني،[٥٢] عامل مهمي براي برخورد با سوء مصرف مواد مي‌باشد. همچنين مذهب مي‌تواند با تحول «توان خود»،[٥٣] در پيشگيري و كاهش سوء مصرف مواد نقش مهمي را ايفا كند.

در تبيين احتمالي ديگر مي‌توان گفت كه لينسكي[٥٤] مذهب را به عنوان مجموعه عقايدي درباره طبيعت نيروهايي مي‌داند كه سرنوشت فرد را شكل مي‌دهند[٥٥]. ماهوني و همكاران[٥٦] مذهب را جست‌وجو براي معنا و ارزشي كه مقدس شمرده مي‌شود، تعريف مي‌كنند. بر اين اساس به دنبال چيزي مي‌روند كه در زندگي‌شان ارزش و معنا داشته باشد. جستجو يك فرايند پويايي است كه شامل كشف ارزش، محافظت از آن ارزش به دست آمده، و در نهايت، تبادل ارزش در زمان مورد نياز است. با توجه به ويژگي‌هاي ياد شده از مذهب، مي‌توان استدلال كرد كه مذهب در نهايت مي‌تواند به عنوان يك عامل دروني، ارزشي را رقم بزند كه افراد آن را در مقايسه با ساير ارزش‌ها، از جمله سوء مصرف مواد ترجيح دهند، از اين‌رو، با اعتقاد راسخ‌تر به مذهب و باور‌هاي ديني، مي‌توان انتظار داشت كه افراد گرايش كمتري به سوء مصرف مواد داشته باشند.

رگرسيون گام به گام در زمينه پيش‌بيني‌پذيري سوء مصرف مواد از طريق عوامل جمعيت‌شناختي و مذهب‌گرايي نشان داد كه بهترين متغير‌هاي پيش‌بيني كننده مصرف سيگار، جنسيّت و مذهب‌گرايي و تأهل هستند و اين سه عامل٤/١٤ درصد واريانس مربوط به مصرف سيگار را تبيين مي‌كنند. همچنين نتايج رگرسيون گام به گام نشان داد كه بهترين متغير‌هاي پيش‌بيني كننده مصرف الكل و مواد مخدر، مذهب‌گرايي و جنسيّت هستند و متغير‌هاي سن و تأهل در پيش‌بيني مصرف الكل نقشي ندارند. مذهب‌گرايي و جنسيّت به ترتيب ١٤٦/٠ درصد واريانس مربوط به مصرف الكل و ٠٨٨/٠ درصد واريانس مربوط به مصرف مواد مخدر را تبيين مي‌كنند.

به طور كلي نتايج اين پژوهش نشان داد كه بين پسران و دختران در مصرف سيگار، الكل و مواد مخدر تفاوت معناداري وجود دارد. همچنين بين مذهب‌گرايي با سوء مصرف مواد رابطة منفي معناداري وجود دارد. علاوه بر اين، مشخص شد كه جنسيّت و مذهب‌گرايي مي‌توانند مصرف الكل و مواد مخدر را تبيين كنند و جنسيّت، مذهب‌گرايي و تأهل نيز مي‌توانند مصرف سيگار را تبيين نمايند.

اين يافته، كاربردهاي نظري و عملي را القا مي‌نمايد. در سطح نظري، يافته‌هاي پژوهش حاضر بر اصالت مذهب‌گرايي و نقش تعيين كننده، پايدار و مستمر آن دركاهش سوء مصرف مواد، دلالت دارد و همچنين برجنسيّت و تأهل به عنوان متغير‌هاي مؤثر در سوء مصرف مواد تأكيد مي‌نمايد. در سطح عملي با توجه به نتايج پژوهش حاضر مي‌توان با تقويت مذهب‌گرايي و باور‌هاي ديني در دانشجويان از ابتلا يا افزايش سوء مصرف مواد جلوگيري كرد. نتايج اين مطالعات حاكي از آن است كه به رغم تحصيل نمونه‌ مورد مطالعه و آشنايي آنها با مضرات و زيانهاي حاصل از سوء مصرف مواد، مصرف اين مواد در بين آنها شايع است و اين امر در بين پسران در مقايسه با به دختران، شيوع بالاتري دارد، كه توجه بيشتر مسئولان و مديران فرهنگي و دانشجويي دانشگاه‌ها را به اين موضوع مي‌طلبد.

پژوهش حاضر تنها به بررسي رابطه مذهب‌گرايي و عوامل جمعيت‌شناختي با سوء مصرف مواد پرداخته است. بنابر اين، نتايج فقط در جهت شناسايي تأثير اين متغير‌ها اهميت دارند. پژوهش حاضر، محدوديت‌هايي نيز روبه‌رو بوده است، از جمله اينكه چون گروه نمونه، دانشجويان بوده‌اند، تعميم نتايج به تمامي اقشار بايد با احتياط صورت بگيرد و بنابراين براي موضع‌گيري قاطع‌تر در مورد رابطه مذهب‌گرايي و عوامل جمعيت‌شناختي با سوء مصرف مواد در جامعه ايراني، انجام پژوهش‌هاي بيشتر در نمونه‌هاي متنوع‌تر ضروري به نظر مي‌رسد. پيشنهاد مي‌شود كه در پژوهش‌هاي آينده، جنبه‌هاي گوناگون مذهب، مانند باور‌ها، نگرش‌ها، انگيزه‌ها و جهت‌گيري دروني و بيروني از مذهب در پيش‌بيني سوء مصرف مواد به كار گرفته شوند.

بحرينيان، سيد عبدالحميد، و ديگران، «بررسي سوء مصرف مواد در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي». مجله طب و تزكيه، ش ٥٣، ١٣٨٣، ص ٧٨-٦٦.

بسطامي، فاطمه، «بررسي روايي و اعتبار مقياس كوتاه كيفيت زندگي سازمان بهداشت جهاني (WHOOOL-BREF) و ارزيابي روايي افزايشي آن»، پايان نامه كارشناسي ارشد روان‌شناسي، دانشگاه تهران، ١٣٨٧، ص ١٠٢-٩٨.

بوالهري، جعفر، «معنويت و رفتار‌هاي پرخطر»، زاهدان: دومين كنگره سراسري رفتاري‌هاي پر خطر، ص ٢و١.

بهرامي احسان، ‌هادي، «بررسي مقدماتي ميزان اعتبار و قابليت اعتماد مقياس جهت گيري مذهبي»، مجله روان شناسي و علوم تربيتي، ش ٦(١)، ١٣٨٠، ص٩٠-٦٧.

بهرامي احسان، ‌هادي، تاشك، آناهيتا، «ابعاد رابطه ميان جهتگيري مذهبي و سلامت رواني و ارزيابي مقياس جهت گيري مذهبي»، مجله روانشناسي و علوم تربيتي، ش ٣٤(٢)، ١٣٨٣، ص ٦٣-٤١.

پورشهباز، عباس و همكاران، «روابط ساختاري عوامل روان‌شناختي خطرزا و حفاظت كننده مصرف مواد مخدر در نوجوانان»، فصلنامه علمي پژوهشي رفاه اجتماعي، ش ٥(١٩)، ١٣٨٤، ص ٥٤-٣١.

رحيمي، سيد علي سينا، «بررسي رابطه رفتار‌هاي پر خطر با وي‌ژگي‌هاي شخصيتي و خود انسجامي»، پايان نامه كارشنا سي ارشد روان‌شناسي، دانشگاه تهران، ١٣٨٨، ص ١٢٩-٨٧.

-----، «بررسي مقايسه‌اي سلامت روان و تفاوتهاي جنسي دانشجويان در گرايش به رفتار‌هاي پر خطر»، شيراز: چهارمين سمينار سراسري بهداشت رواني دانشجويان كشور، ١٣٨٦، ص ٣٧-٣٥.

سراج زاده، سيد حسين، فيضي، ايرج، «مصرف مواد مخدر و مشروبات الكلي در بين دانشجويان دانشگاه‌هاي دولتي در سال تحصيلي ٨٢-١٣٨٣»، فصلنامه علمي پژوهشي رفاه اجتماعي، ش ٦(٢٥)، ١٣٨٦، ص ١١٠-٨٥.

سرگلزايي، محمد رضا، و ديگران، «مطالعه فراواني سوء مصرف مواد مخدر و ارتباط آن با وضعيت فردي و خانوادگي دانشجويان پزشكي مشهد». فصلنامه رفاه اجتماعي، ش ٣، (٩) ٩، ١٣٨٢، ص ٢٩٤-٢٨٣.

سيام، شهره، «بررسي شيوع سوء مصرف مواد اعتياد آور بين دانشجويان پسر دانشگاه‌هاي مختلف رشت»، مجله طبيب شرق، ش ٨ (٤)، ١٣٨٥، ص ٢٨٥-٢٧٩.

شريف زاده، غلامرضا، «بررسي شيوع استعمال مواد اعتيادآور در دانشجويان پسر دانشگاه‌هاي بيرجند»، زاهدان: دومين كنگره سراسري رفتارهاي پرخطر، ١٣٨٦، ص ٩٤-٩٣.

فراهاني، حجت‌الله، عريضي، حميدرضا، روش‌هاي تحقيق پيشرفته در علوم انساني، اصفهان، جهاد دانشگاهي تهران.

اله وردي پور، حميد و همكاران، .«بررسي وضعيت سوء مصرف مواد در دانش آموزان و تلفيق عامل خود كنترلي در مدل EPPM»، مجله دانشگاه علوم پزشكي وخدمات در ماني شهيدصدوقي يزد، ش١٣(١)، ١٣٨٤، ص٣١-٢١

Ball, J., et al., "The relationship between religiosity and adjustment among African- American female, urban adolescents", Journal of Adolescence, v ٢٦, ٢٠٠٣, p ٤٣١- ٤٤٦.

Botvin.J, Gilbert., "Preventing drug abuse in schools: social and competence enhancement approaches targeting individual-level etiological factors", Addictive Behavior, v ٢٥, ٢٠٠٠, p ٨٨٧-٨٩٧.

Boudreaux, E., et al., "The ways of Religious Coping Scale", Reliability, Validity, and Scale development, Assessment, v ٢, ١٩٩٥, p ٢٣٣-٢٤٤.

Brown, T. L., et al., "The role of religion in predicting adolescent alcohol use and problem drinking". Journal of Studies on Alcohol, v ٦٢, ٢٠٠١, p ٦٩٦ -٧٠٥.

Bry, B. H., et al., "Extent of drug use as a function of number of risk factors", Journal of Abnormal Psychology, v ٩١, ١٩٨٢, p ٢٧٣-٢٧٩.

Chatters, L. M., "Religion and health: Public health research and practice", Annual Review of Public Health, v ٢١, ٢٠٠٠, p ٣٣٥-٣٦٧.

Ferrence, R., et al., "Contemporary patterns of nicotine use in Canada and theUnited State,. In Roberta, R., Slade, J., Room, R. and Poe, M.(eds)", Nicotine and Public Health.American Public Health Association,Washington,DC, ٢٠٠٠, p ٢٨٧-٣٠٠

Flavio F. M., et al., "God forbid!: Substance use among religious and nonreligious youth.", American Journal of Orthopsychiatry, v ٧٥, ٢٠٠٥, p ٥٨٥-٥٩٨.

Gartner, J., et al., "Religious commitment and mental health: A review of the empirical literature." Journal of Psychology and Theology, v ١٩, ١٩٩١, p ٦-٢٥.

George, L. K., et al., "Spirituality and health: What we know, what we need to know", Journal of Social and Clinical Psychology, v ١٩, ٢٠٠٠, p ١٠٢-١١٦.

Gorsuch, R. L. " Religious aspects of substance abuse and recovery", Journal of Social Issues, v ٥١, ١٩٩٥, p ٦٥-٨٣.

Hawkins, J. D., et al., "Risk and protective factors for alcohol and other drug problems in adolescence and early adulthood: Implications for prevention", Psychological Bulletin, v ١١٢, ١٩٩٢, p ٦٤-١٠٥.

Hebert, E., "Ationship between spiritual meaning and purpose and drug and alcohol use among college students", American Journal of Health Studies. ٢٠٠٥, p ٣٢٢-٣٣٢.

Johnson, K., et al., "The influence of spiritual beliefs and ractices on the treatment preferences of African-Americans: A review of theliterature". Journal of the American Geriatrics Society, v ٥٣, ٢٠٠٥, p ٧١١-٧١٩.

Katherine M. ; Saunders, J., B., "Religious beliefs and practice, and alcohol use in Thai men", Alcohol And Alcoholism, v ٣٧(٢), ٢٠٠٢-٠٣, p ١٩٣-١٩٧.

 Koeing, H. G. "Religion and older man in prison", International Journal of Geriatric Psychiatry, v ١٠, ١٩٩٥, p ٢١٩-٢٣٠.

Maddahian, E., et al., "Risk factors for substance differences among adolescents", Journal of Substance Abuse, v ١, ١٩٩٨, p ١١-٢٣.

Mahoney, A., et al., "Religion and the sanctification of family relationships", review of religious research, v ٤٤(٣), ٢٠٠٣, p ٢٣٦-٢٢٠.

Markstrom,C.A. "Religious involvement and adolescent psychosocial development". Journal of Adolescence, v ٢٢, ١٩٩٩, p ٢٠٥-٢٢١.

Maselko, J., & Kubzansky, L. D., "Gender differences in religious practices, spiritual experiences and health: Results from the US General Social Survey", Social Science & Medicine, v ٦٢, ٢٠٠٦, p ٢٨٤٨-٢٨٦٠.

Mattis, J. "Religion in African American life. In V. C. McLoyd et al.", African American family life: Ecological and cultural diversity, New York: The Guilford Press, ٢٠٠٥, p ١٨٩-١٩٠.

Miller, L., et al., "Religiosity and substance use and abuse among adolescents in the National Comorbidity Survey". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, v ٣٩, ٢٠٠٠, p ١١٩٠ -١١٩٧.

Myers. S.,". Religious Homogamy and Marital Quality:Historical and Generational Patterns", Journal of Marriage and Family, v ٦٨(٢), ٢٠٠٦, p ٣٠٤-٢٩٢.

Newcomb, M. D., et al., "Substance abuse and psychosocial risk factors among teenagers:Associations with sex,age,ethnicity, and type of school", American Journal of Drug and Alcohol Abuse, v ١٣, ١٩٨٧, p ٤١٣-٤٣٣.

Pardini, D., et al., "Religious faith and spirituality in substance abuse recovery: Determining the mental health benefits", Journal of Substance Abuse Treatment, v ١٩, ٢٠٠٠, p ٣٤٧-٣٥٤.

Redican, k.; A Copmparison of Health Risk Behavior Among College Students Enrolled in a Required Personal Health Course Vs. Enrolled in an elective Personal Health Course. Blacksburg, Virginia, ٢٠٠٤, p ٢٠٤-٢١٦.

Sinha,D. "How does increase risk of drug abuse and relapse?", Psychopharmacology, v ١٥٨, ٢٠٠١, p ٣٤٣-٣٥٩.

Stewart, C., "The influence of spirituality on substance use of college students", Journal of Drug Education, v ٣١(٤), ٢٠٠١, p ٣٤٣-٣٥١.

Takyi, K. B., "Religion and women's health in Ghana: Insights into HIV/AIDs preventive and protective behavior", Social Science & Medicine, v ٥٦, ٢٠٠٣, p ١٢٢١-١٢٣٤.

Templin, D., & Martin, M., "The relationship between religious orientation Noun ١. religious orientation - an attitude toward religion or religious practicesorientation - an integrated set of attitudes and beliefsagnosticism - a religious orientation of doubt; a denial of ultimate knowledge of the existence of God; "agnosticism , gender, and drinking patterns among catholic college students". College Students Journal, v ٣٣(٤), ١٩٩٩, p ٤٨٨-٤٩٧.

Thomas J., et al., "Identifying Mediators of the Relationship Between Religiousness/Spirituality and Alcohol Use" .Journal of Studies on Alchol and Drugs, v ٦٩(١), ٢٠٠٨, p ١٦٠-١٧٠.

Wallace, J., M., Forman, T. A., "Religion’s role in promoting health and reducing risk among American youth." Health Education and Behavior, v ٢٥, ١٩٩٨, p ٧٢١-٧٤١.

Walsh, F., Spirituality in Family Therapy, Guilford Press, ٢٠٠٩, p ٥-٢٠.

Wechsler, H., et al., "Trends in college binge drinking during a period of increased prevention efforts: Findings from four Harvard School of Public Health study surveys, ١٩٩٣–٢٠٠١", Journal of American College Health, v ٥٠(٥), ٢٠٠٢, p ٢٠٣–٢١٧.

Wills, T. A., et al., "Buffering effect of religiosity for adolescent substance use". Psychology of Addictive Behaviors, v ١٧, ٢٠٠٣, p ٢٤-٣١.

* كارشناس ارشد روان‌شناسي، دانشگاه تهران.  [email protected]

** استاديار دانشگاه تهران.                                                                 دريافت: ٢٩/٨/٨٩ ـ پذيرش: ٤/١٠/٨٩

[١]. J. D. Hawkins et al., "Risk and protective factors for alcohol and other drug problems in adolescence and early adulthood: Implications for prevention", Psychological Bulletin, v ١١٢, p ٦٤-١٠٥.

[٢]. D. Sinha, "How does increase risk of drug abuse and relapse?", Psychopharmacology, v ١٥٨, p ٣٤٣-٣٥٩.

[٣]. سيد علي سينا رحيمي، «بررسي مقايسه اي سلامت روان و تفاوتهاي جنسي دانشجويان در گرايش به رفتارهاي پر خطر»، شيراز: چهارمين سمينار سراسري بهداشت رواني دانشجويان كشور، ص ٣٧-٣٥.

[٤]. k. Redican, A Copmparison of Health Risk Behavior Among College Students Enrolled in a required Personal Health Course Vs, Enrolled in an elective Personal Health Course, Blacksburg, Virginia, ٢٠٠٤.

[٥]. عباس پورشهباز و ديگران، «روابط ساختاري عوامل روان شناختي خطرزا و حفاظت كننده مصرف مواد مخدر در نوجوانان»، فصلنامه علمي پژوهشي رفاه اجتماعي، ش ٥ (١٩)، ص ٥٤-٣١.

[٦]. R. Ferrence et al., Contemporary patterns of nicotine use in Canada and theUnited States. In Roberta, R., Slade, J., Room, R. and Poe, M.(eds), Nicotine and Public Health, American Public Health Association, Washington,DC, p ٢٨٧-٣٠٠; J. Botvin ., Gilbert, "Preventing drug abuse in schools: social and competence enhancement approaches targeting individual-level etiological factors", Addictive Behavior, v ٢٥, p ٨٨٧-٨٩٧.

[٧]. حميد اله وردي پور، و همکاران، «بررسي وضعيت سوء مصرف مواد در دانش آموزان و تلفيق عامل خود كنترلي در مدل EPPM.»، مجله دانشگاه علوم پزشكي و خدمات در ماني شهيد صدوقي يزد، ش ١٣(١)، ص ٣١-٢١.

[٨]. سيد علي سينا رحيمي، بررسي مقايسه اي سلامت روان و تفاوتهاي جنسي دانشجويان در گرايش به رفتار هاي پر خطر. شيراز: چهارمين سمينار سراسري بهداشت رواني دانشجويان كشور، ص ٣٧-٣٥.

[٩]. غلامرضا شريف زاده، بررسي شيوع استعمال مواد اعتيادآور در دانشجويان پسر دانشگاه‌هاي بيرجند، زاهدان: دومين کنگره سراسري رفتارهاي پرخطر، ص ٩٤-٩٣.

[١٠]. L. M. Chatters, "Religion and health: Public health research and practice", Annual Review of Public Health, v ٢١, p ٣٣٥-٣٦٧.

[١١]. F. Walsh, Spirituality in Family Therapy, Guilford Press, p ٥-٢٠.

[١٢]. هادي بهرامي احسان و آناهيتا تاشک، «ابعاد رابطه ميان جهتگيري مذهبي و سلامت رواني و ارزيابي مقياس جهت‌گيري مذهبي»، مجله روانشناسي و علوم تربيتي، ش ٣٤، (٢)، ص ٦٣-٤١.

[١٣]. جعفر بوالهري، معنويت و رفتار هاي پرخطر، زاهدان: دومين كنگره سراسري رفتاري هاي پر خطر، ص٢و١.

[١٤]. J. Mattis, Religion in African American life. In V. C. McLoyd, N. E. Hill, &K. A. Dodge (Eds.), African American family life: Ecological and cultural diversity, New York: The Guilford Press, p ١٨٩-١٩٠.

[١٥]. Ibid.

[١٦]. M. Katherine & J. B. Saunders, "Religious beliefs and practice, and alcohol use in Thai men", Alcohol And Alcoholism, v ٣٧ ٢, p ١٩٣-١٩٧.

[١٧]. K. B. Takyi, "Religion and women's health in Ghana: Insights into HIV/AIDs preventive and protective behavior", Social Science & Medicine, v ٥٦, p ١٢٢١-١٢٣٤.; J. Ball et al., "The relationship between religiosity and adjustment among African- American female", urban adolescents, BI, v ٢٦, p ٤٣١- ٤٤٦.; J. Maselko & L. D. Kubzansky, "Gender differences in religious practices, spiritual experiences and health: Results from the US General Social Survey", Social Science & Medicine, v ٦٢, p ٢٨٤٨-٢٨٦٠.; J. Gartner et al., "Religious commitment and mental health: A review of the empirical literature". Journal of Psychology and Theology, v ١٩, p ٦-٢٥.

[١٨]. Larson & Alen

[١٩]. Flavio & et al

[٢٠]. Wills & et al

[٢١]. F. M. Flavio et al., "God forbid!: Substance use among religious and nonreligious youth", American Journal of Orthopsychiatry, v ٧٥, p ٥٨٥-٥٩٨.; T. A. Wills et al., "Buffering effect of religiosity for adolescent substance use". Psychology of Addictive Behaviors, v ١٧, p ٢٤-٣١.

[٢٢]. B. H. Bry et al., "Extent of drug use as a function of number of risk factors". Journal of Abnormal Psychology, v ٩١, p ٢٧٣-٢٧٩.

[٢٣]. M. D. Newcomb et al., "Substance abuse and psychosocial risk factors among teenagers: Associations with sex, age, ethnicity, and type of school", American Journal of Drug and Alcohol Abuse, v ١٣, p ٤١٣-٤٣٣.

[٢٤]. M. D. Newcomb, "Identifying High-Risk Youth:Prevalence and Patterns of Adolescent Drug Abuse. In:Rahdert, E; Czechowicz, D; eds. Adolescent Drug Abuse:ClinicalAssessment and Therapeutic Interventions", National Institute onDrug Abuse, Monograph No ١٥٦.

[٢٥]. J. D. Hawkins et al., "Risk and protective factors for alcohol and other drug problems in adolescence and early adulthood: Implications for prevention". Psychological Bulletin, v ١١٢, p ٦٤-١٠٥.

[٢٦]. R. L. Gorsuch, "Religious aspects of substance abuse and recovery", Journal of SocialIssues, v ٥١, p ٦٥-٨٣.

[٢٧]. J. M. Wallace & T. A. Forman, "Religion’s role in promoting health and reducing risk among American youth", Health Education and Behavior, v ٢٥, p ٧٢١-٧٤١.

[٢٨]. C. A. Markstrom, "Religious involvement and adolescent psychosocial development", Journal of Adolescence, v ٢٢, p ٢٠٥-٢٢١.

[٢٩]. D. Templin & M. Martin, "The relationship between religious orientation Noun ١. religious orientation - an attitude toward religion or religious practicesorientation an integrated set of attitudes and beliefsagnosticism - a religious orientation of doubt; a denial of ultimate knowledge of the existence of God; "agnosticism, gender, and drinking patterns among catholic college students". College Students Journal, v ٣٣(٤), p ٤٨٨-٤٩٧.

[٣٠]. D. Pardini et al., "Religious faith and spirituality in substance abuse recovery: Determining the mental health benefits", Journal of Substance Abuse Treatment, v ١٩, p ٣٤٧-٣٥٤.

[٣١]. L. M. Chatters, "Religion and health: Public health research and practice", Annual Review of Public Health, v ٢١, p ٣٣٥-٣٦٧.

[٣٢]. L. Miller et al., "Religiosity and substance use and abuse among adolescents in the National Comorbidity Survey", Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, v ٣٩, p ١١٩٠ -١١٩٧.

[٣٣]. L. K. George et al., "Spirituality and health: What we know, what we need to know", Journal of Social and Clinical Psychology, v ١٩, p ١٠٢-١١٦.

[٣٤]. H. Wechsler et al., "Trends in college binge drinking during a period of increased prevention efforts:Findings from four Harvard School of Public Health study surveys", Journal of American College Health, v ٥٠(٥), p ٢٠٣–٢١٧.

[٣٥]. C. Stewart, "The influence of spirituality on substance use of college students", Journal of Drug Education, v ٣١(٤), p ٣٤٣-٣٥١

[٣٦]. T. L. Brown et al., "The role of religion in predicting adolescent alcohol use and problem drinking", Journa of Studies on Alcohol, v ٦٢, p ٦٩٦ -٧٠٥.

[٣٧]. M. Katherine & J. B. Saunders, "Religious beliefs and practice, and alcohol use in Thai men". Alcohol And Alcoholism, v ٣٧(٢), p ١٩٣-١٩٧.

[٣٨]. E. Hebert, "ationship between spiritual meaning and purpose and drug and alcohol use among college students", American Journal of Health Studies, p ٣٢٢-٣٣٢.

[٣٩]. K. Johnson et al., "The influence of spiritual beliefs and ractices on the treatment preferences of African-Americans: A review of theliterature", Journal of the American Geriatrics Society, v ٥٣, p ٧١١-٧١٩.

[٤٠]. J. Thomas et al., "Identifying Mediators of the Relationship Between Religiousness/Spirituality and Alcohol Use", Journal of studies on Alcohl and Drugs, v ٦٩(١), p ١٦٠-١٧٠

[٤١]. سيد عبدالحميد بحرينيان و ديگران، «بررسي سوء مصرف مواد در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي»، مجله طب و تزكيه، ش ٥٣. ص ٧٨-٦٦

[٤٢]. سيد عبدالحميد بحرينيان و ديگران، همان؛ سيدحسين سراج‌زاده و ايرج فيضي،. «مصرف مواد مخدر و مشروبات الكلي در بين دانشجويان دانشگاه هاي دولتي در سال تحصيلي ٨٢-١٣٨٣»، فصلنامه علمي پژوهشي رفاه اجتماعي، ش ٤ (١٤)، ص ١٦٩-١٦١.

[٤٣]. محمد رضا سرگلزايي و ديگران، «مطالعه فراواني سوء مصرف مواد مخدر و ارتباط آن با وضعيت فردي و خانوادگي دانشجويان پزشكي مشهد»، رفاه اجتماعي، ش ٣، ص ٢٩٤-٢٨٣.

[٤٤]. شهره سيام، «بررسي شيوع سوء مصرف مواد اعتيادآور بين دانشجويان پسر دانشگاه هاي مختلف رشت»، مجله طبيب شرق، ش ٨ (٤)، ص ٢٨٥-٢٧٩.

[٤٥]، به نقل از فراهاني و عريضي،١٣٨٤

[٤٦]. فاطمه بسطامي، «بررسي روايي و اعتبار مقياس کوتاه کيفيت زندگي سازمان بهداشت جهاني (WHOOOL-BREF) و ارزيابي روايي افزايشي آن»، پايان نامه كارشناسي ارشد روان شناسي، دانشگاه تهران.

[٤٧]. سيد علي سينا رحيمي، «بررسي رابطه رفتار هاي پر خطر با وي‌ژگي هاي شخصيتي و خود انسجامي»، پايان نامه كارشنا سي ارشد روان شناسي، دانشگاه تهران.، ص ٣٧-٣٥.

[٤٨]. سيد عبدالحميد بحرينيان و ديگران، همان.

[٤٩]. سيد حسين سراج زاده و ايرج فيضي، «مصرف مواد مخدر و مشروبات الكلي در بين دانشجويان دانشگاه هاي دولتي در سال تحصيلي ٨٢-١٣٨٣»، فصلنامه علمي پژوهشي رفاه اجتماعي، ش ٤ (١٤)، ص ١٦٩-١٦١.

[٥٠]. سيد عبدالحميد بحرينيان و ديگران، همان.

M. D. Newcomb et al., "Substance abuse and psychosocial risk factors among teenagers: Associations with sex, age, ethnicity, and type of school", American Journal of Drug and Alcohol Abuse, v ١٣, p ٤١٣-٤٣٣.

[٥١]. H. G. Koeing, "Religion and older man in prison", International Journal of Geriatric Psychiatry, v ١٠, p ٢١٩-٢٣٠.

[٥٢]. ego strenghth

[٥٣]. C. A. Markstrom, "Religious involvement and adolescent psychosocial development", Journal of Adolescence, v ٢٢, p ٢٠٥-٢٢١ & M. D. Newcomb et al., "Substance abuse and psychosocial risk factors among teenagers: Associations with sex, age, ethnicity, and type of school", American Journal of Drug and Alcohol Abuse, v ١٣, p ٤١٣-٤٣٣

[٥٤]. Lenski

[٥٥]. A. Mahoney et al., "Religion and the sanctification of family relationships", Review of Religious Research, v ٤٤:٣٠, p ٢٢٠-٢٣٦.

[٥٦]. Ibid.