نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٣ - آزمون اوليه سنجش حسادت با تكيه بر منابع اسلامي / ابوالقاسم ولي زاده / مسعود آذربايجاني

 سال سوم، شماره دوم، تابستان ١٣٨٩، ص ٤٥ ـ ٦٠

ابوالقاسم ولي‌زاده* / مسعود آذربايجاني**

چكيده

پژوهش حاضر با هدف ساخت آزمون سنجش حسادت صورت گرفت؛ به همين منظور ابتدا آموزه‌هاي اسلامي دربارة نشانگان حسد از قرآن و احاديث به صورت توصيفي گردآوري و سپس دسته‌بندي، تلفيق، تجزيه و تحليل شد. در مرحلة بعد به استناد اين نشانه‌ها و به كمك روش‌هاي روان‌سنجي و مباحث آماري، آزموني چهل ماده‌اي طراحي و تدوين شد. ميانگين نظرات بيست نفر از كارشناسان و متخصصان مسائل اسلامي و روان‌شناسي، نمرة روايي ٨٧.٦ درصد را نشان مي‌دهد؛ بنابراين، آزمون از روايي محتوايي بالايي برخوردار است. اعتبار آزمون با اجرا بر روي ٣٥٣ نفر آزمودني واقعي و با استفاده از فرمول‌ها و روش‌هاي آماري و نيز برنامه تخصصي spss، محاسبه و تأييد شد. ميزان آلفا، هم‌بستگي بين دو نيمه و هم‌بستگي سه مؤلفة شناختي، عاطفي و رفتاري، با نمرة كل آزمون بر اساس هم‌بستگي پيرسون(r) بالاتر از ٠.٧ و نشانگر اعتبار بالاي آزمون است. نتايج آزمون T دربارة ميزان نمره حسادت زنان و مردان، و نيز افراد مجرد و متأهل تفاوت معناداري را نشان داد. هم‌اكنون آزمون سنجش حسادت، براي كاربرد و اجرا در پژوهش‌هاي بعدي، آمادة استفاده است.

كليد واژه‌ها: اسلام، آزمون حسادت، اعتبار و روايي.

ضرورت اخلاق و پرداختن به آن، بر كسي پوشيده نيست. پرورش اخلاقي از مهم‌ترين رسالت پيامبران الهي در طول تاريخ بوده است. بزرگترين بخش معارف اسلامي به تبيين معارف اخلاقي اختصاص يافته است؛ از اين‌رو، انديشمندان اولية اسلامي حركتي ارزشمند براي تبيين محتواي اخلاقي اسلام آغاز كردند؛ اما با گذشت زمان، در مجامع علمي جهان، اخلاق به منزلة يك علم از گردونة علوم خارج و در سفارش‌ها و پندهاي بزرگان خلاصه شد؛ درحالي‌كه تجربه ثابت كرده است علم و پيشرفت بدون اخلاق و معنويت، بيش از آنكه موجب تعالي بشر باشد، تنزل او را از مقام انسانيت در پي داشته است. رواج انواع ظلم و فساد در كشورهاي پيشرفته و استثمار ملت‌هاي مظلوم توسط آنان، شاهد بر اين مدعاست. با گسترش نابهنجاري‌هاي رفتاري و اخلاقي، امروزه استفاده از آموزه‌هاي ديني در فرايند مشاوره و روان‌درماني، توجه روان‌شناسان بسياري را به خود جلب كرده و مطالعات زيادي نيز در اين زمينه صورت گرفته است.[١٢٥]

مسألة مديريت و كنترل هيجان‌ها يكي از نيازهاي بشر و از مباحث مهم روان‌شناسي است. بنابراين، خاستگاه اصلي پژوهش‌هاي روان‌شناختي در اسلام، مباحث اخلاقي است. در اين ميان، هيجاناتي كه موجب اختلال در كاركرد عادي فرد در زندگي مي‌شوند و گاه حتي سلامت جسمي و رواني وي را به خطر مي‌اندازند، اهميت ويژه‌اي دارند كه از جملة آنها مي‌توان «حسادت» را نام برد. متأسفانه در آثار اخلاقي موجود، به يافته‌هاي جديد علومي چون روان‌شناسي و علوم تربيتي، توجه نشده است و نيز پژوهش‌هاي ميداني در زمينة اخلاق، تا امروز جايگاه لازم را در پژوهش‌هاي مربوط به تربيت اخلاقي و علم اخلاق نداشته است. هدف عمدة اين پژوهش طراحي و اعتباريابي آزمون سنجش حسادت بر مبناي آيات و روايات اسلامي است كه مراحل انجام آن توضيح داده خواهد شد.

اختلال‌هاي رواني در جوامع انساني روزبه‌روز در حال گسترش است. دستاوردهاي روان‌شناسي امروز دربارة بيشتر نابهنجاري‌هاي اخلاقي و رفتاري، از جمله حسادت، پاسخ‌گو نيست و از سويي با آنكه در آيات و روايات، و منابع اخلاقي و تاريخي به موضوع حسد بسيار توجه شده است، ولي بازبيني پژوهش‌هاي انجام‌شده در زمينة حسادت نشان مي‌دهد كه اين‌همه منابع غني با نگاه روان‌شناختي تبيين نشده‌اند و حسادت به دقت نشانه‌شناسي نشده است؛ بنابراين، تاكنون مقياسي از منظر اسلام براي سنجش حسادت طراحي نشده است. ضمناً برخي آزمون‌هايي كه در كشورهاي غربي براي سنجش حسادت ساخته شده‌اند، با مباني ديني و فرهنگي ما سازگار نبوده و برخي ديگر ناظر به «حسادت جنسي»[١٢٦]‌اند. از‌اين‌رو، تلاش براي ساختن ابزاري مناسب به منظور سنجش حسادت از منظر اسلام ضروري به نظر مي‌رسد. پژوهش پيش‌رو مي‌تواند خلأ موجود در اين زمينه را با ارائة يك مقياس اسلامي تا حدودي برطرف كند و زمينه‌ساز پژوهش‌هاي بعدي باشد.

هدف اصلي از اين پژوهش، ارائة، مقياسي است كه بتواند ميزان حسادت افراد را بر اساس مؤلفه‌هاي مورد استفاده از منابع اسلامي به صورت كمي اندازه‌گيري كند.

ماهيت و محور اصلي حسادت، آرزو يا تلاش براي از دست رفتن نعمت شخص ديگر است؛ خواه به خودش برسد يا نه، و خواه به صلاح ديگري باشد يا خير. حال اگر بدون آرزوي سلب از ديگران، براي خودش نيز بخواهد، «غبطه» است؛ اگر تلاش كند بدون ضرر زدن به ديگران خودش را به آنها برساند «منافسه» است و اگر آرزو يا تلاش براي نابودي نعمت يا نقمتي بكند كه به صلاح طرف مقابل يا منسوبين خود نيست، «غيرت» است. همچنين احساس غمي نوميدانه كه هنگام از دست دادن امتيازي و يا هنگام كسب نعمتي توسط ديگران براي انسان عارض مي‌شود، «حسرت» ناميده مي‌شود كه از نشانه‌هاي حسد است. مفهوم مقابل حسد، نصيحت و خيرخواهي است؛ يعني خواستن دوام نعمت خداوند بر برادر مسلمان، كه صلاح او در آن است. اين يكي از فضايل معروف است كه آيات و روايات به آن اشاره كرده‌اند. امام محمد باقر† به نقل از پيامبرˆ مي‌فرمايد: هر يك از شما همان‌گونه كه براي خود خيرخواهي مي‌كند، بايد براي برادرش خيرخواهي كند.[١٢٨] معيار در نصيحت و خيرخواهي اين است كه آنچه را براي خود مي‌خواهي، براي برادر خود نيز بخواهي، و آنچه را براي خود نمي‌خواهي و نمي‌پسندي، براي او نيز نخواهي و نپسندي؛ ولي معيار در حسد اين است كه آنچه را براي خود نمي‌خواهي، براي او بخواهي، و آنچه را براي خود مي‌خواهي، براي او نخواهي.[١٢٩]

در اين پژوهش منظور از حسادت، نمراتي است كه افراد در پرسش‌نامة سنجش حسادت از ديدگاه اسلامي، به دست مي‌آورند.

اين پژوهش در صدد پاسخ‌گويي به پرسش‌هاي زير است:

١. آيا مي‌توان بر مبناي نشانه‌هاي حسادت در آيات و روايات، مقياسي براي سنجش حسادت طراحي كرد؟

٢. ميزان اعتبار و روايي مقياس سنجش حسادت چه مقدار است؟

تاكنون آزمون‌هاي مختلفي براي حسادت ساخته شده است كه به ذكر آنها مي‌پردازيم:

١. سالواتوره ديداتو[١٣٠](١٣٨٤) آزموني هشت ماده‌اي پنج‌گزينه‌اي با عنوان «آياحسود هستيد؟» طراحي كرده است كه حسادت جنسي را مي‌سنجد.

٢. ميشل[١٣١] و فرانسواز گوگلن[١٣٢] در كتاب «٢٠ تست براي شناخت خود» آزمون ٢٧ ماده‌اي سه‌گزينه‌اي را آورده و در پايان به تفسير پاسخ‌ها پرداخته‌اند. اين آزمون بر روي يك گروه پنجاه نفري زن و مرد در سنين و شرايط مختلف اجرا شده است. آزمون ايشان ميزان حسادت را نمي‌سنجد و فقط نوع آن را كه فعالانه است يا منفعلانه، مشخص مي‌كند؛ همچنين برخي از گزاره‌هاي آن مربوط به حسادت جنسي است.

٣. زامتك سلوشنز[١٣٣] (٢٠٠٩) آزمون ده سؤالي پنج‌گزينه‌اي، براي حسادت طراحي كرده است؛ ولي همة نشانه‌هاي حسد را در بر نمي‌گيرد.

٤. سايت كوئين دام[١٣٤] آزمون شش سؤالي چهارگزينه‌اي حسادت را طراحي كرده است. اين آزمون بيشتر مربوط به غبطه است تا حسد.

٥. سايت كوئين دام آزمون ده سؤالي چندگزينه‌اي را براي حسادت جنسي طراحي كرده است.

نتيجه اينكه دربارة اعتبار و روايي هيچ‌كدام از ‌آزمون‌هاي ياد شده، گزارشي مطرح نشده است. همچنين اين ‌آزمون‌ها بيشتر مربوط به حسادت جنسي‌اند كه با حسادت مورد نظر ما تفاوت دارد. افزون بر اين، ‌آزمون‌هاي يادشده، با فرهنگ ايراني- اسلامي بومي‌سازي نشده‌اند.

پژوهش حاضر كه براي بررسي ويژگي‌هاي روان‌سنجي مقياس مقدماتي سنجش حسادت از ديدگاه اسلامي صورت گرفته است، جزء پژوهش‌هاي توصيفي از نوع هم‌بستگي است. مراد از هم‌بستگي در اين پژوهش، هم‌بستگي بين دو يا چند متغير نيست، بلكه منظور هم‌بستگي بين مواد آزمون با هم، و هم‌بستگي هر ماده با كل آزمون است.در بخش بررسي و مطالعة شاخص‌ها و نشانه‌هاي حسادت‌، اطلاعات به روش كتابخانه‌اي گردآوري شده است؛ يعني با استفاده از قرآن و روايات، آموزه‌هاي اسلام در موضوع حسادت و ويژگي‌هاي فرد حسود، به صورت توصيفي گردآوري و سپس دسته‌بندي، تلفيق و تجزيه و تحليل شده است.

در اين پژوهش، جامعة آماري ما همة دانشجويان مقطع كارداني و كارشناسي دانشگاه آزاد قم، دانشگاه علوم پزشكي تبريز، دانش‌پژوهان مؤسسة امام خميني€، طلاب مدرسة معصوميه و جامعة الزهراي قم است كه در سال تحصيلي ٨٩-٨٨ مشغول به تحصيل‌اند و تعداد آنان، حدود ده هزار نفر است. دليل انتخاب اين جامعه براي پژوهش حاضر اين است كه در مراكز يادشده دو گروه طلاب و دانشجويانِ خواهر و برادر، و نيز متأهل و مجرد در سطوح مختلف تحصيلي و با فرهنگ‌هاي گوناگون مشغول به تحصيل‌اند؛ دسترسي آنان به اين جامعه،دليل ديگر انتخاب آن است.

حجم گروه نمونه، با توجه به الگوي كوهن و همكاران،[١٣٥] ٣٧٠ نفر تعيين شد. البته با توجه به برنگشتن برخي از پرسش‌نامه‌ها و ناقص بودن تعدادي ديگر، از بين ٤٠٠ پرسش‌نامة توزيع شده تعداد ٣٥٣ پرسش‌نامه، نمره‌گذاري و تجزيه و تحليل شد. گروه نمونة اين پژوهش، به روش تصادفي خوشه‌اي از بين جامعة آماري انتخاب شده است؛ به اين معنا كه بخت انتخاب شدن براي همة طلاب و دانشجوياني كه در چهارچوب نمونه‌برداري قرار گرفته بودند، مساوي بود و هيچ گزينشي در انتخاب افراد نمونه وجود نداشت. براي اجراي آزمون، با مراجعه به كلاس‌ها‌ي دانشجويان و طلاب ـ كه از قبل خوشة ايشان از طريق قرعه انتخاب شده بود ـ و ارائة توضيحات لازم دربارة پژوهش و مزاياي آن، از ايشان خواسته مي‌شد تا در انجام اين پژوهش همكاري كنند. لازم به يادآوري است كه در اين پژوهش، صرفاً ساخت آزمون مورد نظر است و هنجاريابي آن در سطوح مختلف مي‌تواند به منزلة مراحل بعدي پژوهش در نظر گرفته شود.

پرسش‌نامة سنجش حسادت كه تنها ابزار مورد استفاده در اين پژوهش است، نخستين بار توسط پژوهشگر براي بررسي شاخص‌ها و نشانگان حسادت بر مبناي منابع اسلامي (آيات و روايات) طراحي و ساخته شده است. فرايند ساخت اين مقياس به شرح زير است:

الف) شناسايي منابع اسلامي مربوط به حسادت؛

ب) مطالعه و شناسايي آيات و روايات مربوط به حسادت، دسته‌بندي، اولويت‌بندي و ثبت آنها؛

ج) مطالعة كتاب‌هاي روان‌شناسي در موضوع حسادت، به‌ويژه در زمينة آزمون‌ها و نيز مطالعة پژوهش‌هاي گذشته در زمينة آزمون‌سازي؛

د) استخراج شاخص‌ها و نشانگان حسادت و مقوله‌بندي آنها. اين مرحله چندين زير مرحله دارد كه عبارت‌اند از:

١. استخراج نشانه‌هاي عمومي حسادت از آيات و روايات؛

٢. استخراج و استنباط نشانگان خاص حسادت از شاخص‌هاي عام؛

٣. دسته‌بندي اين نشانه‌ها بر پاية سه محور عاطفي، شناختي و رفتاري.

نشانه‌شناسي از مباحث مهم در اختلالات رواني است؛ ولي لازم به ذكر است كه برخي از نشانه‌هايي كه به آنها اشاره مي‌شود، به‌تنهايي نشانة قطعي شخص حسود نيستند و افراد غير حسود نيز ممكن است چنين نشانه‌هايي داشته باشند؛ ضمن اينكه ممكن است كساني كه برخي از اين نشانه‌ها را دارند، افزون بر حسادت، به نابهنجاري‌هاي ديگر نيز مبتلا باشند. بنابراين به‌سختي مي‌توان به وجود اين نشانه‌ها پي برد.

پديده‌هاي مربوط به انسان، معمولاً داراي سه جنبة شناختي، عاطفي و رفتاري‌اند؛ از‌اين‌رو، حسادت را كه يك پديدة خاص انساني است، يك بار از بعد ذهني و باورهاي فرد (شناختي)، سپس از بعد احساسي (عاطفي) و در پايان، از بعد جلوه‌هاي بيروني و رفتاري (عملي) شناسايي مي‌كنيم.

جدول١: خزانه پرسش‌هاي محور شناختي