نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - رابطه ميزان انس با قرآن و الگوي مصرف در ميان كاركنان سازمانهاي دولتي شهرستان اروميه / علي خادمي

 سال سوم، شماره دوم، تابستان ١٣٨٩، ص ١٠٣ ـ ١١٨

علي خادمي*

چكيده

هدف اين پژوهش، بررسي رابطه ميزان انس با قرآن و الگوي مصرف در ميان كاركنان سازمان‌هاي دولتي شهرستان اروميه است. به همين منظور، از جامع آماري ٢٠٠ نفر به عنوانه نمونه‌، انتخاب گرديد و با استفاده از پرسش‌نامه محقق ساخته، ميزان انس با قرآن و الگوي مصرف، سنجيده شد و داده‌هاي لازم گردآوري گرديد. نتايج تحليل آماري، با آزمون t نشان داد كه : ١. بين ميزان انس با قرآن در سطح بالا، و الگوي صحيح مصرف در ابعاد مصارف فردي و دولتي، رابطه معناداري وجود دارد. ٢. افراد داراي انس قرآني در سطح متوسط، به طور معناداري الگوي صحيح مصرف در ابعاد مصارف فردي دارند، ولي اين رابطه در مصارف دولتي ضعيف است. ٣. افراد داراي انس قرآني در سطح پايين، به طور معناداري الگوي صحيح مصارف فردي و دولتي را رعايت نمي‌كنند. همچنين، بين كاركنان مرد و زن داراي انس قرآني بالا و متوسط، از لحاظ بالاترين و پايين ترين الگوي مصرف تفاوت ديده شد. نتايج اين تحقيق نشان مي‌دهد كه، ترويج آموزه‌هاي قرآني در ميان آنان و برخورداري كاركنان از درجه بالاي انس با قرآن، در الگوي صحيح مصارف فردي و دولتي تأثير قابل توجهي خواهد داشت.

كليد واژه‌ها: انس با قرآن، الگوي مصرف، مصارف فردي، مصارف دولتي، كاركنان سازمان‌هاي دولتي، شهرستان اروميه.

با توجه به مرور ادبيات موجود دربارة انس با قرآن و الگوي مصرف، مي‌توان رابطة اين دو متغير را از دو بُعد آسيب شناختي و اصلاح الگوي مصرف مورد توجه قرار داد. الگوي صحيح مصرف از جمله مقولاتي است كه در فرهنگ اسلامي بسيار مورد تأكيد قرار گرفته و آيات قرآن كريم و كلمات ائمه اطهار‰ نيز بيانگر اهميت اين مسئله است. در مقابلِ الگوي صحيح مصرف، الگوي نادرست و يا «اسراف» مطرح است. «اسراف» عبارت است از: بيهوده خرج كردن مال، حيف وميل كردن مواد مورد نياز زندگي و زياده روي كردن در استفاده از بيت المال و همچنين به معناي بي توجهي به الگوي صحيح مصرف در امور مختلف زندگي است.[٢٨٦] محقق اردبيلي[٢٨٧] در ذيل آية «... و لا تسرفوا» مي‌نويسد: اسراف، با حرام نمودن حلال و حلال نمودن حرام و هر گونه تعدّي از حدود و احكام الهي تحقق مي‌يابد. شيخ طوسي در يكي از فروع مربوط به زكات مي‌نويسد: «هرگاه دهنة اسب انسان مزين به طلا يا نقره باشد، زكات آن لازم نيست و استفاده از آن حرام است؛ زيرا از مصاديق اسراف است».[٢٨٨] راغب اصفهاني[٢٨٩] تحقق اسراف را هم در اندازه مصرف مردم و هم در چگونگي آن دانسته و نقل مي‌كند: «آن‌چه در غير طاعت الهي خرج كني، اسراف است اگرچه اندك باشد». از آن جايي كه انسان موجودي تجاوزگر از حدود و تعدي كننده است، خداوند براي مديريت رفتاري وي، به ويژه در مورد تصرفات هستي و جهان، قوانين و سنت هايي را به دو شكل تكويني و تشريعي بيان كرده است. قوانين تكويني، كه از آن به قوانين طبيعي و جبري ياد مي‌شود، خود به اشكال مختلف، بازدارنده انسان از تصرفات نادرست و نابجا در ابعاد هستي مي‌باشد. با اين همه، از آن جايي كه هدف از آفرينش انسان به عنوان موجودي داراي اراده و اختيار و انتخاب، آن است كه آدمي بتواند با آزادي كامل هدف خويش را يافته و از همه ظرفيت‌ها و امكانات براي تعالي و تكامل خود و ساير موجودات هستي استفاده كند، به وي اين امكان داده شده تا بر خلاف ساير موجودات بتواند در همه چيز تصرف كند و آن را تغيير شكل و ماهيت داده، به كار گيرد. اين گونه است كه حيطه آزادي و تصرفات بشر فوق العاده بيش از ساير موجودات است. در اين راستا، هرگونه الگوي رفتاري مصرف نادرست يا اسراف مي‌تواند نه تنها سد راه تكامل و پيشرفت فردي شود، بلكه جامعه را با خطرات جدّي مواجه سازد.[٢٩٠] در مقابلِ اسراف، قناعت به عنوان يكي از ويژگي‌هاي افراد با ايمان و از امتيازات انسان‌هاي با فضيلت مطرح شده و يكي از مصاديق اخلاق عملي به حساب مي‌آيد. به گونه‌اي كه قناعت موجب مي‌شود رضايت خاطر و روحيه بالا نسبت به مقدرات عالم شكل بگيرد و فرد نسبت به موجود بودن به اندازه كفاف و حتي كمتر از آن راضي باشد. [٢٩١] درآيات قرآن كريم و كلمات ائمه اطهار‰ از اسراف به شدت نهى شده است؛ به گونه اي كه درقرآن كريم چندين بار واژة اسراف با الفاظ گوناگون به كار رفته است. در نكوهش اسراف، تبذير، ارزش و جايگاه ميانه روي و الگوي صحيح بهره‌گيري از نعمت‌هاي الهي و قناعت، در آيات قرآني و روايات اسلامي سخن فراوان به بيان آمده است: از جمله خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «اسراف كاران از اصحاب آتش‌و همراهان آتش اند.»(غافر:٤٣)؛ «و بدينسان گمراه كند خدا هر كه را كه فزوني خواه و شك آورنده است.»(غافر:٣٤)؛ «اسراف نكنيد، چرا كه خداوند اسراف‌كنندگان را دوست نمي‌دارد.»(انعام:١٤١)؛ «و اين چنين جزا مي‌دهيم به هر كس اسراف كند و به آيت‌هاي خداوند نگرود و براي او عذاب سخت و پاينده است.»(طه:١٢٧)؛ «خداوند مسرفان را دوست ندارد.»(اعراف: ٣١)؛ «از رفتار روساي مسرف ستمگر پيروي نكنيد.»(شعرا:١٥١)

ائمه اطهار‰ نيز مردم را به پرهيز از اسراف و در پيش گرفتن راه صحيح بهره‌گيري ازموهبت‌هاي الهي، بسيار سفارش و توصيه كرده‌اند. حضرت علي† بخشش و ترحم اسراف كار را مذموم و نكوهش كرده، مي‌فرمايد: زياده روي و اسراف مكن؛ زيرا بخشش اسراف كار مورد ستايش نيست و تنگدستي او هم موردترحم واقع نمي‌شود» حضرت علي† همچنين مي‌فرمايند: «آگاه باشيد مال را در غير مورد استحقاق صرف كردن، تبذير و اسراف است. ممكن است اين عمل انسان را (به ظاهر) در دنيا بلند مرتبه كند، اما مسلماً در آخرت پست و حقير خواهد بود. در نظر توده مردم ممكن است سبب اكرام شود، اما در پيشگاه خداوند موجب سقوط مقام انسان مي‌شود.»[٢٩٢]

از اشارات و روايات قرآن كريم و ائمه اطهار‰ چنين بر مي‌آيد كه «اسراف» و «تبذير» همواره مورد نكوهش بوده و در رديف يكي از ناپسنديده‌ترين كارها قرار دارد كه هيچگاه انسان را به سمت سعادتمندي سوق نخواهد داد و در آخرت نيز عذابي دردناك به همراه دارد. [٢٩٣] در مقابل، رعايت الگوي مصرف و قناعت مورد تحسين بوده است. امام علي† از قناعت به حيات طيبه تعبير كرده‌اند[٢٩٤] و آن را پايدارترين عزت شمرده اند.[٢٩٥] به طور كلي، رعايت الگوي مصرف مي‌تواند موجب سرفرازي فرد شده، او را بي نياز و صاحب گنجي بي پايان نمايد. در مقابل، عدم رعايت الگوي مصرف و قانع نبودن، موجب ذلّت و خواري انسان شده و او را هميشه در نگراني قرار خواهد داد.[٢٩٦]

عوامل مختلفي در الگوي صحيح مصرف دخالت دارند كه مي‌توان آنها را در سه دسته عوامل فردي، اجتماعي و خانوادگي بيان كرد. يكي از عوامل فردي، ويژگي‌هاي شخصيت است. شخصيت هر انسان‌، همان چيزي است كه رفتار او را شكل داده و جهت بخشيده، موجب پيش بيني رفتار فرد شده و تفاوت‌هاي فردي را به وجود مي‌آورد. شخصيت يك مولفه چند عاملي است. عوامل وراثتي، زيستي، شناختي، محيطي و اجتماعي آن را شكل مي‌دهند.[٢٩٧] مفاهيم و آموزه‌هاي قرآن در ابعاد گوناگون زندگي از جمله شكل‌گيري، رشد و تكامل شخصيت تأثيرگذار است. از همان دوران اوليه زندگي، انس با قرآن از طريق آموزش‌هاي رسمي و غيررسمي آغاز مي‌شود و بسته به ميزان انس با مفاهيم و معاني عميق قرآن و به كارگيري آنها در زندگي عملي، ميزاني از شخصيت ديني در فرد شكل مي‌گيرد. تأثيرات قرآن درشخصيت انسان چندگانه است. از جمله مي‌توان به موارد زير اشاره كرد: الف. درمان دردهاي دروني: «‌و از قرآن‌، آنچه شفا و رحمت است، بــراي مؤمنان نازل كرديم.»(اسراء:٨٢)؛ ب. نتيجة شخصيت قرآني دانستن و فهميدن است: «آنان كه خدا را در حال ايستاده و نشسته و آن‌گاه كه بر پهلو خوابيده‌اند، ياد مي‌كنند و در اسرار آفرينش آسمان‌ها و زمين مي‌انديشند.»(آل‌عمران: ١٩١)؛ ج. مسئوليت‌پذيري‌: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، خودتان و كسان خود را از آتشي كه سوخت آن مردم و سنگ‌ها هستند حفظ كنيد.»(تحريم:٦)؛ د. روحيه برابري و برادري‌: «همانا مؤمنان برادران يك ديگر مي‌باشند.»(نشر:٩)؛ ه‌ . ايثار وفداكاري‌: «و آنها را بر خود مقدم مي‌دارند، هر چند خودشان بسيار نيازمندباشند.»(حجرات:١٠)؛ و. اعتدال و پرهيز از افراط و تفريط: «آنها كساني هستند كه هر گاه انفاق مي‌كنند نه اسراف مي‌كنند و نه سخت گيري، بلكه در ميان اين دو حد اعتدالي قرار دارند.»(فرقان: ٦٧)؛ و ويژگي‌هاي مختلف ديگري چون پرهيز از تقليد كوركورانه و ترغيب به استقلال فكري، استواري و پايداري، ترغيب به بندگي خدا و رهايي از بندگي ديگران‌، اعتقاد به مبدأ و معاد، فروتني و تواضع، اعراض از لغو، پرداخت زكات، پاسداري از عفت، رعايت امانت مردم و امانت الهي، مراقبت بر نماز، خوف از مجازات الهي، عبادت شبانه، شرك ستيزي، توكل بر خدا و مبارزه با فساد به دنبال شخصيت قرآني در فرد شكل مي‌گيرد.[٢٩٨] قرآن سلامتي شخصيت انسان را مقدمة زندگي اخروي سعادتمندانه برشمرده است‌، به گونه‌اي كه مي‌فرمايد: «امّا كسي كه در اين جهان از ديدن چهرة حق‌نابينا بوده است‌، در آخرت نيز نابينا و گمراه‌تر است.»(اسراء:٧٢) انس با قرآن در سطوح مختلف، ويژگي‌هاي خاص خود را دارد. مثلاً آيا شما هر روز قرآن مي‌خوانيد، يا هر چند روز يا هر چند هفته يا هر چند ماه؟ تا چه اندازه در زندگي عملي خود به معاني قرآن توجه مي‌كنيد و زندگي قرآن وار داريد؟ مسلماً درجة انس با قرآن در افراد جامعه متفاوت است، همين امر مي‌تواند به عنوان يك عامل فردي در مورد الگوي مصرف نقش ايفا نمايد.

تحقيقات گوناگون، آثار قرآن را در ابعاد زندگي فردي و اجتماعي بررسي كرده اند. باقري (١٣٨٥) در تحقيقي با عنوان «پيش فرض ها، عناصر و زير بناي روان شناسي و روان پزشكي مبتني بر قرآن» به اين نتيجه رسيده كه بيش از نيمي از كلمات قرآن، به مباحث روان‌شناختي مربوط هستند و در چهار حوزة روان‌شناسي عمومي، رشد، اجتماعي و شخصيت تقسيم بندي مي‌شوند. نتايج اين تحقيق نشان مي‌دهد كه قرآن يكي از عوامل شكل گيري شخصيت انسان است.[٢٩٩]

مهدوي راد و زرسازان (١٣٨٥) در تحقيق خود با عنوان «روش تربيت انسان در سيرة انبيا از ديدگاه قرآن كريم»، به روش‌هاي الگوبرداري، موعظه، مهرورزي، محبت، عبرت آموزي، تشويق، تنبيه و مداومت در عمل در تربيت و شكل گيري شخصيت انسان از ديدگاه قرآن اشاره كرده‌اند.[٣٠٠] در يك بررسي با عنوان «بررسي رفتار مصرف كنندگان شهري ايران: با تاكيد بر الگوي مصرفي»، محققان ضمن بررسي رفتار مصرف كنندگان شهري طي دوره ٧٩-١٣٥٩، نقش عادات مصرفي را در شكل‌گيري الگوي مصرف بررسي كرده‌اند. در تحليل‌هاي پوياي اقتصاد خرد اعتقادبر اين است كه رفتار مصرف كنندگان علاوه بر دو اثر جانشيني و درآمدي حاصل از تغييرقيمت، كه در تحليل‌هاي ايستا مطرح مي‌شود، از عادات مصرفي (موسوم به اثر رفتاري)گذشته نيز متاثر مي‌شود. اقلام مورد مطالعه از گروه مواد خوراكي و دخاني شاملِ آرد، رشته و نان، انواع گوشت، لبنيات و تخم‌مرغ، روغن‌ها و چربي‌ها، ميوه وسبزي، خشكبار و حبوبات، قند و شكر و چاي، چاشني‌ها و نوشابه و دخانيات مي‌باشد. نتايج حاصل از تفكيك اثر كل تغيير قيمت، حاكي از اهميت بالا و تعيين‌كننده نقش اثر رفتاري در تغييرات مصرف كالاهاي مورد مطالعه مي‌باشد. بدين معني كه، علي‌رغم افزايش قيمت دراغلب گروه‌ها، مصرف كنندگان تمايل به حفظ عادات مصرفي گذشته دارند. پس از اثر رفتاري نيز به اهميت دو اثر درآمدي و جانشيني قرار دارند.[٣٠١]

در تحقيقي با عنوان «بررسي تعرفه‌هاي آب شرب شهري و تأثير آن بر الگوي مصرف آب مشتركان، مطالعه موردي: شهر نيشابور» تعرفه‌هاي موجود در بخش آب شرب و الگوي مصرف مربوط به جامعه آماري مشتركان در شهر نيشابور، طي سال‌هاي ١٣٨٠ تا ١٣٨٣ و براي شش دوره دو ماهه در هر سال بررسي شد. نتايج نشان مي‌دهد كه، متوسط سرانة مصرف ١٣٥ ليتر در شبانه روز بوده و اين سرانه از دورة اول تا دوره سوم سير صعودي، و از دوره چهارم تا دوره ششم سير نزولي داشته است. همچنين بيشترين درصد مشتركان (٣٥/٧٠ درصد با ٥٠ درصد كل مصرف)، مصرفي بين ٥ تا ٥/٢٢ مترمكعب در ماه و كمترين درصد مشتركان (٥١/٠ درصد با مصرف ٨٥/٦ درصد كل مصرف)، مصرفي بيش از ٦٥ مترمكعب را به خود اختصاص داده اند. نتايج تركيبي تعرفه‌ها و مقادير مصرف آب شرب، نشان دهنده عدم تطابق بين الگوي مصرف جامعه آماري با الگوي مصرف پيشنهادي و تعرفه‌هاي وضع شده از سوي دولت است.[٣٠٢]

با اين پيشينة نظري و تحقيقاتي اشاره شده، اين مقاله، به بررسي رابطه ميزان انس با قرآن و الگوي صحيح مصرف در بين كاركنان دولت در شهرستان اروميه پرداخته است.

جامعه و نمونه تحقيق : جامعه مورد مطالعه در اين تحقيق، كليه كاركنان سازمان‌هاي دولتي اروميه بودند. براي انتخاب نمونه با استفاده از شيوه نمونه گيري تصادفي تعداد ٢٠٠ نفر از كاركنان مرد و زن(١٥٠ نفر مرد و ٥٠ نفر زن) انتخاب گرديدند. بعد از انتخاب نمونه،. پرسش‌نامه محقق ساخته ميزان انس با قرآن و الگوي رفتار مصرفي در اختيار كاركنان انتخاب شده قرار داده شد تا آنها را تكميل نمايند.

پرسش‌نامه محقق ساخته، ميزان انس با قرآن: با توجه به فقدان پرسش‌نامه در زمينه انس با قرآن، اين پرسش‌نامه با ٢٠ سئوال در ارتباط با ميزان انس كاركنان با قرآن و آموزه‌هاي آن طراحي شده است. نحوة پاسخ دادن به سئوالات، به صورت پنج گزينه ( خيلي زياد، زياد، متوسط، كم، خيلي‌كم ) مي‌باشد كه از لحاظ نمره گذاري به صورت ١،٢،٣،٤،٥ يا بر عكس ٥،٤،٣،٢،١ با توجه به جهت سئوالات نمره گذاري شده اند. اعتبار سئوالات توسط ٥ نفر از استادان متخصص، بعد از اعمال اصلاحات لازم، مورد تأييد قرار گرفت و پايايي پرسش‌نامه با استفاده از روش آلفاي كرونباخ ٨٥/٠ محاسبه گرديد.

پرسش‌نامه محقق ساخته الگوي مصرف: با توجه به فقدان پرسش‌نامه در زمينه الگوي مصرف،اين پرسش‌نامه با ٤٥ سؤال در ارتباط با الگوي مصرف كاركنان در ابعاد مصارف فردي شامل( مصارف خوراكي، بهداشتي، انرژي، مسكن، پوشش، رفاهي- تفريحي و تشريفات) و مصارف دولتي در محل كار طراحي شده است. نحوة پاسخ دادن به سئوالات به صورت سه گزينه مي‌باشد كه از لحاظ نمره گذاري به صورت ١،٢،٠ يا بر عكس٠،٢،١ با توجه به جهت سئوالات نمره گذاري شده اند. اعتبار سئوالات توسط ٥ نفر از استادان متخصص، بعد از اعمال اصلاحات لازم، مورد تأييد قرار گرفت و پايايي پرسش‌نامه با استفاده از روش آلفاي كرونباخ ٧٩/٠ محاسبه گرديد.

براساس گستره‌هاي اين پژوهش، نتايج به شرح زير ارائه شده است:

جدول شماره ١ : فراواني و درصد ميزان انس با قرآن در بين كاركنان