نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٣ - اخلاق و عرفان اسلامى

استاد محمدتقى مصباح

اشاره

در ادامه سلسله مباحث اخلاقى استاد مصباح يزدى، در اين شماره نيز شرح بخش ديگرى از وصاياى امام جعفر صادق(عليه السلام) خطاب به عبداللّه بن جندب را به محضر اهل معرفت تقديم مىداريم: «والواجب على من وهب اللّه له الهدى و اكرمه بالايمان والهمه رشده و ركّب فيه عقلاً يتعرف به نعمه و آتاه علماً و حكماً يدبّر به امر دينه و دنياه ان يوجب على نفسه ان يشكر الله و لا يكفره و ان يذكراللّه و لا ينساه و انيطيع الله و لا يعصيه.»[١]

تفكر پيرامون نعمت‌هاى الهى

انسان بيشتر اوقات به ارزش و اهميت بسيارى از فضايل اخلاقى واقف است، اما براى رسيدن به آنها انگيزه و همت لازم را ندارد. به بيان ديگر، انسان مىخواهد به مواعظ اخلاقى انبيا و اولياى الهى(عليهم السلام)عمل كند، اما چون از انگيزه و همت قوى در اين زمينه برخوردار نيست، امور مربوط به زندگى دنيا را بر آنها مقدم مىدارد. اينجاست كه اين سؤال مطرح مىشود كه چگونه مىتوان به مقامات عاليه نايل شد و نسبت به اين مهم تصميمى جدّى اتخاذ نمود؟ براى پاسخ به اين سؤال ابتدا بايد بدانيم كه هر تصميمى نياز به زمينهها و مقدماتى دارد; يعنى يك سلسله شناختهايى كه انسان بايد آنها را مدنظر قرار دهد تا زمينهساز ايجاد اراده و تصميم قوى در او باشد. يكى از مسائلى كه انسان بايد نسبت به آن شناخت داشته باشد، تفكر درباره نعمتهاى خداست; يعنى اينكه بداند خداوند چه نعمتهاى فراوانى به او عطا كرده است. برخوردارى از ايمان و مذهب صحيح، از جمله نعمتهايى است كه خدا به ما ارزانى داشته است. نعمتهاى خداوند محدود به دوران حيات ما نيست بلكه دوران پيش از تولد ما را نيز شامل مىشود. مثلاً، اگر زندگى پدر و مادر ما براساس مسائل معقول و مشروع نبود، قطعاً ما اينگونه نمىشديم و چه بسا از نظر عقلى و جسمى نيز در سلامت كامل نبوديم.

علاوه بر دو نوع نعمت پيش و پس از آفرينش انسان، خداوند وعده نعمتهاى ديگرى را هم داده است كه در آخرت به ما عطا خواهد فرمود. اين نعمتها قابل وصف و احصا نيستند و ما نمىتوانيم به درستى عظمت و ارزش آنها را درك كنيم. شرط رسيدن به آن نعمتها، عمل به تكاليفى است كه خداوند براى ما در دنيا مقرر فرموده است. البته، خداوند انجام تكاليف سخت و طاقتفرسا را شرط رسيدن به نعمتهاى ابدى قرار نداده است: «يُريداللّه بِكمُ اليُسر وَ لا يريد بِكمُ العُسر» (بقره: ١٨٥); خداوند براى شما حكم را آسان خواسته و تكليف را مشكل نگرفته است. سهل و آسان قراردادن تكاليف نيز خود نعمتى بزرگ براى ماست; زيرا اگر بنا بود براى رسيدن به نعمتهاى اخروى تكاليف شاقّ و طاقتفرسايى انجام دهيم، چه بسا از عهده آنها برنمىآمديم و از آن نعمتها محروم مىشديم. حتى در مورد انجام همين تكاليف آسان هم خداوند فرموده اگر از من كمك بخواهيد شما را يارى خواهم كرد.

وظيفه انسان در قبال نعمت‌هاى الهى

وظيفه ما در قبال نعمتهاى خدادادى چيست؟ انسانهايى كه از فطرت پاك برخوردارند، حتى خدمت بسيار كوچك ديگران را هرگز فراموش نمىكنند و هميشه خود را شرمنده آنان مىدانند. حالْ فطرت انسان چگونه قبول مىكند كه در برابر نعمتهاى بىشمار خداوندى در مقام شكر و حقشناسى برنيايد؟ اگر انسان همواره به نعمتهايى كه خداوند به او عطا كرده است توجه داشته باشد، هيچگاه از ياد خدا غافل نمىشود. انسان اگر بداند كه حتى انجام همين تكاليف آسان نيز براى به كمال رسيدن و سعادت ابدى اوست، همواره شكرگزار و مطيع اوامر و دستورات الهى خواهد بود. هر قدر انسان نسبت به اين مسائل بيشتر بينديشد، انگيزه بيشترى براى عمل به دستورات اخلاقى پيدا مىكند.

بياناتى كه حضرت امام جعفر صادق(عليه السلام) خطاب به عبداللّه بن جندب مىفرمايند، ناظر به همين مسائل است. آن حضرت در اين فراز از سخنان خود به اين مطلب اشاره مىفرمايند كه كسى كه خداوند دين حق را به او شناسانده و او را هدايت كرده و به رشد رسانيده و عقلى به او داده كه بتواند به وسيله آن نعمتهاى خدا را بشناسد و او را از علم و حكمت بهرهمند ساخته تا بتواند كارهايش را با تدبير انجام دهد، بايد شكرگزار خدا باشد و درباره نعمتهاى خدا بينديشد و كفران نعمت ننمايد و همواره روح اطاعت از خدا و ترك گناه و معصيت در او وجود داشته باشد: «والواجب على من وهب اللّه له الهدى و اكرمه بالايمان و الهمه رشده و ركّب فيه عقلاً يتعرف به نعمه و آتاه علماً و حكماً يدبّر به امر دينه و دنياه ان يوجب على نفسه ان يشكراللّه و لا يكفره و ان يذكراللّه و لا ينساه و ان يطيع اللّه و لا يعصيه.»

امام صادق(عليه السلام) در اين بيان، به مجموعهاى از فضايل اخلاقى اشاره مىكنند كه براى نيل به كمالات انسانى جنبه كليدى دارند; يعنى با انجام دادن آنها، انسان به فضايل اخلاقى ديگر نيز دست مىيابد. گام اول در اين مسير، تقويت روحيه شكرگزارى و حقشناسى است; كسى كه نسبت به خدمت كوچك انسانهاى عادى حقشناسى مىكند، چگونه حاضر است از كنار نعمتهاى بىنهايت الهى بىتفاوت بگذرد!؟ گام بعدى اين است كه انسان هميشه و در همه حال ياد خدا باشد. خُلق سوم از اخلاق كليدى اين است كه انسان نسبت به ولى نعمت خود فرمانبردار و مطيع بوده، مرتكب عصيان و گناه نشود.

حضرت در ادامه به بيان چگونگى متخلّق شدن انسان به اين سه خُلق كليدى مىپردازند و مىفرمايند: «للقديم الذى تفرّد له بحسن النظر و للحديث الذى انعم عليه بعد اذ انشأه مخلوقاً و للجزيل الذى وعده والفضل الذى لم يكلفه من طاعته فوق طاعته و ما يعجز عن القيام به و ضمن له العون على تيسير ما حمله من ذلك و ندبه الى الاستعانه على قليل ما كلفه و هو معرض عما امره و عاجز [زجر] عنه قد لبس ثواب الاستهانه فيما بينه و بين ربه متقلداً لهواه ماضياً فى شهواته مؤثراً لدنياه على آخرته و هو فى ذلك يتمنى جنان الفرودس.»[٢] مضمون سخنان حضرت امام جعفر صادق(عليه السلام) در اين حديث شريف اين است كه انسان بايد درباره نعمتهايى كه خداوند به او عطا كرده است بينديشد. نعمتهاى خداوند سه دستهاند: يك دسته، نعمتهايى است كه مربوط به پيش از تولد انسان مىشود. دسته دوم، نعمتهايى است كه خداوند در اين دنيا به بندگان خود مرحمت مىكند و دسته سوم، نعمتهايى است كه خداوند وعده آنها را در روز قيامت داده است. شرط رسيدن به نعمتهاى اخروى، اطاعت از دستورات الهى است. البته اين تكاليف، فوق طاقت و توان انسان نيست; تكاليفى كه دين اسلام بر عهده مسلمانان گذاشته، دستورات و اعمال سادهاى است كه همه مىتوانند آنها را انجام دهند، علاوه بر اينكه در صورت پيش آمدن عسر و حرج، همان تكليف آسان نيز از گردن انسان ساقط مىشود: «و ما جعل عليكم فى الدين من حرج» (حج: ٧٨)

خداوند حتى در انجام دادن همين تكاليف آسان نيز انسان را تنها نگذاشته و ضمانت فرموده كه در صورت كمك خواستن انسان، او را يارى رساند. اما انسان با اينكه غرق در نعمتهاى الهى است ناسپاسى مىكند: «ان الانسان لظلوم كفار.» (ابراهيم: ٣٤) انسان از امر و نهىهاى الهى غافل است و آنچه را كه مربوط به ارتباط او با خداست سبك مىشمارد و آنقدر تابع هوا و هوس و نفس خود است كه از نعمتهاى خداوند و تكاليفى كه بر عهده او گذاشته شده غافل است; او مىخواهد كه به كمالات عاليه و مقام قرب الهى برسد، اما حاضر نيست به شرايط آن تن دهد; مىخواهد نعمتهاى اخروى را آسان و رايگان به دست بياورد.

• پىنوشت‌ها

  [١] و[٢]. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٧٨، ص ٢٨٤ و ٢٨٥، روايت ١، باب ٢٤