نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ١ - سخن آغازين

سخن آغازين

دوري از اسراف، فرهنگ قرآني

سال جاري كه مطلع دهه چهارم انقلاب؛ يعني دهه «پيشرفت و عدالت» است، توسط رهبر فرزانه انقلاب سال «اصلاح الگوي مصرف» نام گرفته است. ايشان با اشاره به موضوع «اسراف‌هاي شخصي و عمومي» بر ضرورت تلاش آحاد مردم، به ويژه مسئولان قواي سه‌گانه، شخصيت‌هاي اجتماعي در جهت مديريت مدبرانه مصرف تأكيد كردند. با اين تدبير حكيمانه، توجه‌ها به فرهنگ قرآني دوري از اسراف دوباره معطوف گشت. به پاسداشت اين فرصت، شايسته است انديشمندان و رسانه‌هاي ديداري ـ شنيداري و مكتوب به تبيين همه‌جانبه اين مسئله و تشويق مردم عزيز كشورمان اهتمام ورزند؛ چراكه اين امر موجب جلب رحمت الهي مي‌شود و با عنايت به موقعيت خاص كشور ما، كه در محاصره حكومت‌هاي سلطه‌گر قرار گرفته، راه پيشرفت و استقلال كامل كشور، در پرهيز از اسراف است.

قرآن كريم، اين كتاب هدايت خداوندي، به مسئله اسراف توجه خاص داشته، در آيات متعدد از آن در مفهومي وسيع‌تر از امور اقتصادي سخن گفته و تجاوز از حد در امور اخلاقي، حقوقي و عقيدتي را نيز اسراف مي‌شمارد. قرآن اسرافگران را مجرم دانسته،[١] آنان را مذمت مي‌كند،[٢] و رفتارشان را نادرست مي‌شمارد[٣] و به دوري از پيروي از آنان فرمان مي‌دهد.[٤] قرآن اسراف را كفران نعمت الهي و اسرافگران را برادران شيطان خوانده، مي‌فرمايد: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَي حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرا إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورا» (اسراء: ٢٦ـ٢٧)؛ و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راه‌مانده را [دستگيري كن ]و ولخرجي و اسراف مكن؛ چراكه اسرافكاران برادران شيطان‌هايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.

قرآن كريم حتي زياده‌روي در بخشش را نيز نمي‌پذيرد و يكي از ويژگي‌هاي مؤمنان و بندگان واقعي را دوري از اسراف در انفاق مي‌شمارد: «وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاما»(فرقان: ٦٧)؛ و كساني‌اند كه چون انفاق كنند نه ولخرجي مي‌كنند و نه تنگ مي‌گيرند و ميان اين دو [روش ]حد وسط را برمي‌گزينند.

اسراف علاوه بر تحميل زيان‌هاي اجتماعي مانند فقر و فاصله طبقاتي، آثار فردي ناگواري نيز دارد. برخي از اين آثار كه قرآن كريم به آنها اشاره دارد، عبارت است از:

١. دوري از محبت الهي: «وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُ‌الْمُسْرِفِينَ»(انعام:١٤١)؛ خداوند اسرافكاران را دوست نمي‌دارد.

٢. دوري از هدايت خداوند: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ»(غافر ٢٨)؛[٥] همانا خداوند اسرافكار و دروغ را هدايت نمي‌كند.

٣. هلاك شدن: «وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ» (انبياء: ٩)؛ مسرفان و ستمگران را هلاك كرديم.

٤. ملامت شدن و حسرت خوردن: «وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوما مَحْسُورا» (اسراء: ٢٩)؛ و [در انفاق] بسيار [هم] گشاده‌دستي منما تا ملامت‌شده و حسرت‌زده بر جاي ماني.

٥. دچار كيفر اخروي شدن: «وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ»(غافر:٤٣)؛ به راستي كه مسرفان اهل دوزخند.

از روايات استفاده مي‌شود كه امكاناتي كه در اختيار ماست، امانت الهي است و خداوند اجازه فرموده است تا از آنها به مقدار نياز بهره ببريم و مصرف بيش از مقدار نياز حرام و خيانت است.[٦] اين زياده‌روي در اموال عمومي و بيت‌المال زيان‌بارتر و خيانت بر امت به شمار مي‌آيد.[٧] از اين‌رو، بيشتر بايد مراقب بود.

دبير گروه علوم قرآني