نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ١ - سخن آغازين
سخن آغازين
نگاه تاريخى و نقش آن در نوآورى و شكوفايى
سال جارى به ابتكار مقام معظّم رهبرى سال نوآورى و شكوفايى ناميده شد. اين نامگذارى در حقيقت برگرفته از متن تعاليم دين اسلام است كه انسان آرمانى در آن، انسانى پويا، متحرك، پرنشاط و داراى انديشه جوّال و فعال است. در اين مكتب، اگر دو روز يك انسان يكسان بگذرد و حركتى نو در آن ديده نشود، انسان مغبون معرفى شده است. تمامى پيشرفتهاى علمى مادى و معنوى مرهون حركتهاى نوآورانه است.
قرآن كريم هيچگاه پيشرفتهاى تمدنىِ حاصل ابتكار و نبوغ انسانها را مورد مذمّت قرار نداده است، حتى آنگاه كه از پيشرفتهاى مادى انسانهاى گرفتار شده به عذاب و غضب الهى سخن به ميان مىآورد، خوىهاى جاهلانه را مذمّت مىكند و نه آن پيشرفتها را. در توصيف شهر قوم عاد آن را «ذَاتِ الْعِمَادِ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ» (غاشيه: ٧و٨) و در توصيف ثمود آنان را به عنوان (جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ»(فجر: ٩) معرفى مىكند، و نوعى شگفتى از همتهاى اين اقوام در اين پيشرفتهاى مادى در سياق اين آيات به چشم مىخورد؛ اما اكثار آنان در فساد را موجب ابتلا به عذاب الهى برمىشمارد.
پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله نيز از پيشنهادهاى نوآورانه اصحاب استقبال و آنان را تشويق مىكرد. پيشنهاد مسلمانان براى حفر خندق در جريان جنگ احزاب به گونهاى نوآورى در جنگهاى جزيرهالعرب بود و پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله از آن استقبال و آن را عملى كرد. نوآورى در عرصه فعاليتهاى فرهنگى نيز مورد اهتمام و تشويق حضرات معصومين عليهمالسلام بود؛ بدين لحاظ، هشامبن حكم، پس از مناظرهاش با عمروبن عبيد و شيوه جالبى كه در تبيين جايگاه امام در نظام هستى به كار برد، مورد تحسين و تشويق امام صادق عليهالسلام قرار گرفت.
نمونههاى ياد شده حاكى از آن است كه همواره بايد به سوى كشف عرصههاى نو و ناكاويده حركت كرد و راههاى مؤثرتر و نزديكتر براى نيل به مقاصد مادى و معنوى را پوييد. از اينرو، تأكيد بر نوآورى و شكوفايى، تأكيدى بسيار بجا و قابل عنايت است كه نقش فراوانى در تسريع پيشرفتها در عرصههاى گوناگون مادى و معنوى دارد.
نكته قابل توجه آنكه، براى نيل به نوآورى و شكوفايى نمىتوان همواره تكيه بر تجربيات و تلاشهاى فردى داشت. انسان هر قدر هم توانمند باشد، در عين حال از مقدورات محدودى بهرهمند خواهد بود؛ بدين ترتيب، بهرهگيرى از تجربيات و معلومات و مقدورات ديگران نيز مىتواند عرصههاى نو را براى انسان كشف كند.
تاريخ را به عنوان چراغ راه آينده معرفى كردهاند. اميرالمؤمنين عليهالسلام در توصيه خود به امام حسن مجتبى عليهالسلام، بهرهمندى از سرنوشت گذشتگان را معادل اندوختن تجربه حاصل از زيستن با آنان معرفى مىنمايد. اين بدان دليل است كه آسيبها و نقاط ضعف يا نقاط قوت گذشتگان از خلال تأمّل و دقت و تيزنگرى در سرگذشت و فراز و نشيب حيات آنان به دست مىآيد و چه بسا از اين مسير، راههاى نارفته و ناگشوده براى فرد منكشف شود.
با توجه به آنچه گذشت، يكى از بهترين توصيههايى كه براى عملى شدن جريان نوآورى و شكوفايى مىتوان داشت اين است كه همواره در عرصه فعاليتهاى فردى و جمعى، مادى و معنوى بايد آنچه پيش از اين بر بشريت رفته توجه جدى و دقيق و عميق داشت.
دبير گروه تاريخ