نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٦ - نظريه هاى روان شناختى دين و نقد آن١

نويسنده: بيت هالامى و آرگيل

مترجم: مجتبى حيدرى

(دانش آموخته حوزه علميه قم; كارشناس ارشد روان شناسى بالينى)

چكيده

يكى از مباحث مورد بحث در روان شناسى دين، بررسى خاستگاه هاى روان شناختى دين و دين دارى است. وراى حقيقت داشتن يا پوچ و موهوم بودن دين، چه انگيزه ها و عواملى در طول تاريخ و در حال حاضر، انسان ها را به سوى پذيرش يك دين و التزام به تعاليم و دستورات آن، سوق داده است؟ اين مقاله، كه ترجمه بخشى از فصل دوم كتاب روان شناسى رفتار، اعتقاد، و تجربه دينى[٢] نوشته بيت هالامى ( Beit-hallahmi,B.) و آرگيل (Argyle, M) است، به اين موضوع اختصاص دارد. در اين فصل، فرضيه هاى روان شناختى دين در سه مقوله طبقه بندى شده اند: فرضيه هاى مربوط به خاستگاه، فرضيه هاى مربوط به تداوم، و فرضيه هاى مربوط به پيامد. در اين نوشتار، تنها فرضيه هاى دسته اول، ترجمه شده اند. جامعيت اين مقاله در ارائه همه نظريات روان شناختى درباره دين، مطالعه آن را براى علاقه مندان به اين موضوع، سودمند مى گرداند. در پايان مقاله، نقدى كوتاه بر اين ديدگاه ها نگاشته شده كه توجه به آن مى تواند خوانندگان را با اشكالات اساسى اين نظريه ها آشنا گرداند.

كليد واژه ها: دين، اعتقاد، روان شناسى رفتار، تجربه دينى، انسان شناسى.

تبيين ها و فرضيه هاى پژوهشى درباره دين

معتقدان به اديان ادعا مى كنند: دين به عنوان يك فعاليت انسانى، واكنش طبيعى انسان به واقعيت دنياى ماوراى طبيعى و واقعيت وحى الهى است. پژوهشگرانى كه از موضعى نظرى دين را مورد بحث و بررسى قرار مى دهند، آن را به عنوان بخشى از تحوّل فرهنگى بشر قلمداد مى كنند. ما روان شناسان دين را يك واكنش بشرى مى دانيم، اما محرّك هايى را كه به آنها مى پردازيم همگى در دنياى طبيعى و اجتماعى، اعم از بيرونى و درونى، قرار دارند.

نگاه يك پژوهشگر همواره در تقابل با تجربه مستقيم عمل كنندگان است; بين زبان مشاهده كننده و زبان عمل كننده، فاصله زيادى وجود دارد. در جايى كه عمل كنندگان، پارسايى مى بينند، پژوهشگر به دنبال انگيزه ها و علل زيربنايى از قبيل علل اقتصادى، سياسى، يا شخصى است. پژوهشگران معتقدند: عمل كنندگان، ضرورتاً از نيروهاى واقعى، كه منجر به رفتارهايشان مى شوند، آگاه نيستند. وقتى شاهد وقوع تحوّلات و تغييرات در آداب و رسوم دينى، خواه آيين «راستافارى» (Rastafarian)، «شينتو» (shinto)، يا «هندو» (Hindu) هستيم، ناگزيريم از گزارش هاى شخصى عمل كنندگان فراتر رويم. از سوى ديگر، ما با تجارب شخصى صرف و ادعاهاى متضاد مواجهيم. تصورات آگاهانه عمل كنندگان از رفتارهايشان و علل آن مطمئناً حايز اهميت هستند، اما آنها ناقص بوده و گاهى ـ اگر به دنبال انگيزه هاى كاملا مشخص باشيم ـ بسيار گمراه كننده اند.

اين مطلب در پژوهش هاى تاريخى و نيز در

جامعه شناسى و انسان شناسى، امرى مسلّم تلقّى مى شود. از اين لحاظ، همه تحقيقات اجتماعى و تاريخى با انگيزه هاى ناهشيار سر و كار دارند. تاريخ نگاران نهضت «اصلاح دينى پروتستان» يا جنگ هاى صليبى اروپايى را از طريق توجه به نيازهاى بشر توجيه مى نمايند. برخى از اين تبيين ها، اگرچه به طور كامل مبتنى بر انگيزه هاى ناهشيار ـ به معناى روان شناختى ـ نيستند، اما از سوى عاملان، مورد بى اعتنايى و حتى انكار قرار گرفته اند. دانشمندان براى باورهاى عمومى و تغييرات عقيدتى، كه در سنّت هاى دينى گوناگون به وقوع مى پيوندند، تبيين هايى غير دينى ارائه كرده اند. بر اين اساس، دارين (١٩٧٧ Darian, J,C;)، گسترش آيين بودايى در هند در ٢٥٠٠ سال قبل را از طريق توانايى اين آيين (در مقايسه با آيين هندو) در ارضاى بهتر نيازهاى سياسى و اقتصادى حاكمان و بازرگانان توجيه مى كند. (قس. هاوتارت، ١٩٧٧ Houtart, F;). بدين سان، هاينس (١٩٨٩ Hynes, E;) اظهار مى دارد كه همخوانى علايق روحانيان و كشاورزان اجاره كار، به گسترش فرقه كاتوليك در ايرلند كمك كرد و بدين روى، تلاش مى كند آن را به هويت ملّى مرتبط سازد. اُ. ك. وايت (White, o.k) و د. وايت (١٩٨٠ White, D;) نيازها و فشارهاى مادى را به عنوان تبيينى براى يك «وحى الهى» معاصر، كه آموزه هاى «مورمون ها»(mormon) را تحت تأثير قرار داد، مطرح مى كنند. به آسانى، مى توان مثال هاى بيشترى از اين دست ارائه نمود. (ويلكاكس[٣] ١٩٩٣)