آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥

نگارش هاى تركى در الذريعه
رنجبرى حيدرباغى احمد

به مناسبت هاى مختلف مراجعاتى به اثر گرانسنگ الذريعه داشتم. دريافتم اطلاعات ذيقيمتى درباره آثار تركى در اين كتابشناسى عظيم وجود دارد و در صورت گردآورى, تنظيم و ترجمه, بسيارى از محققان را سودمند خواهد بود; به ويژه آنكه برخى از منابع الذريعه در معرفى نگارش هاى تركى, فوق العاده ارزشمند مى نمود; زيرا اين منابع قبل از الذريعه در ديگر منابع مربوط به آثار تركى مورد استفاده قرار نگرفته, يا كمتر استفاده شده بود; همچنين الذريعه از حيث كثرت معرفى نگارش هاى تركى نيز جايگاه خوبى به خود اختصاص داده است.
اين مجموعه به خواست خداوند در آينده به صورت كتابى مستقل به همراه افزوده هايى ـ در چندصد صفحه ـ به چاپ خواهد رسيد; ولى اينك به مناسبت پاسداشت مقام والاى علامه آقابزرگ تهرانى, تنها گزارشى از نگارش هاى تركى در كتابشناسى بزرگ الذريعه تقديم خوانندگان مى شود.

شمار آثار تركى در الذريعه

شمار آثار تركى در الذريعه, در حدود پانصد عنوان است كه اين آثار از مؤلفان مختلف و به لهجه هاى گوناگونِ زبان تركى مى باشد.

مؤلفان آثار تركى

پديدآورندگان آثار تركى در الذريعه چند دسته اند; دسته اى از آنها صاحبان چندين اثر هستند; مانند اميرعليشير نوايى و ملامحمد فضولى بغدادى كه نزديك ده اثر از آنها به تركى معرفى شده است; دسته اى ديگر پديدآورندگان يك اثر تركى بوده اند, يا اينكه در الذريعه يك اثر تركى از آنها گزارش شده است; مانند بيشتر مؤلفان.

كيفيت معرفى آثار

اطلاعات آقابزرگ در معرفى آثار در الذريعه ـ كه آثار تركى هم از آنها مستثنا نيست ـ به صورت زير قابل دسته بندى است:
١. اطلاعاتى در مورد مؤلف (نام و نسب, سال ولادت و وفات, محل زندگى, تخلص و… );
٢. اطلاعاتى در مورد كتاب, به روش هاى زير:
* گزارش سال نگارش و محل آن;
* ذكر مُهدى اليه (كسى كه كتاب به نام او تأليف و به او اهدا شده است);
* گزارش محتوا با آوردن برخى از فصول يا اشاره به حال و هواى كلى اثر;
* گزارش آغاز و انجام كتاب;
* معرفى نسخه خطى اثر, مكان وجود نسخه و منبع معرفى نسخه;
* گزارش چاپ اثر و برخى از مشخصات آن (مكان چاپ, نوع چاپ (سنگى, حروفي… ), تاريخ چاپ و… );
* معرفى ترجمه ها, شرح ها و وابسته هاى اثر.
البته آقابزرگ در گزارش هاى خود از نگارش هاى تركى نيز همچون ديگر موارد, روش واحدى اتخاذ نكرده است; در برخى از گزارش ها چندين مورد از موارد بالا جمع است و در برخى ديگر فقط به آوردن كتاب و قيد (باللغة التركية) و (تركى) و امثال آنها اكتفا كرده است.

كتابخانه هايى كه بيشترين آثار تركى مخطوط در آنجاست

در مواردى, صاحب الذريعه, يك يا چند نسخه خطى از يك اثر را معرفى كرده, به محل وجود آن ها اشاره مى كند; در اين ميان بيشترين كتابخانه هايى كه آثار تركى معرفى شده در الذريعه را در خود جاى داده اند عبارتند از: ملى ملك, آستان قدس, مجلس, سپهسالار, مشكوة, دارالكتب مصر و كتابخانه هاى موصل.

منابع معرفى آثار تركى در الذريعه

آقابزرگ در معرفى آثار تركى بيشتر از همه, از منابع زير بهره برده است:
١. دانشمندان آذربايجان (تأليف محمدعلى تربيت);
٢. مجالس النفائس (از امير عليشير نوايى);
٣. ريحانة الادب (تأليف مدرس تبريزى);
٤. قاموس الاعلام تركى (از شمس الدين سامى);
٥. كشف الظنون (تأليف حاجى خليفه);
٦. فهارس نسخ خطى.

موضوعات آثار تركى

موضوعات آثار معرفى شده, مختلف است و در بيشتر موضوعات, آثارى به چشم مى خورد; از كلام, فقه, تاريخ, تفسير و علوم قرآن گرفته تا هيئت, موسيقى, رمل, جغرافيا و… اينك با تمام اختلافات و گوناگونى هايى كه در ارائه فهرست آثار در بين فهرست نگاران وجود دارد, فهرستى از موضوعات نگارش هاى تركى در الذريعه را به شرح ذيل به دست مى دهيم:
١. عقايد و كلام
الامامة تأليف الهى اردبيلي١; عقائد الاسلام يا عقائد الشيعة منسوب به مقدس اردبيلي٢; تاريخ آل محمد (تشريح و محاكمه) از بهلول بهجت افندى زنگه زوري٣; اصول دين عوامى از ميرزا اكبر بن ميرزا محسن اردبيلى متوفى ٤١٣٤٦; [ترجمه] الدرة الغراءفي نصايح الملوك والوزراء از شيخ محمود بن اسماعيل جيزرى در امامت. ٥
٢. فقه و حقوق
حقوق ارث از بهلول بهجت افندى زنگه زورى.٦
٣. اخلاق, عرفان و تصوف
جلاءالقلوب از محمدبن پيرعلى برگلي٧; [ترجمه] ذخيرة الملوك از مولى مصطفى بن شعبان متخلص به سرورى.٨
٤. تفسير و علوم قرآن
رجوم الشياطين وافناءالمارقين از ميرزا ابوالقاسم بن محمدتقى بن محمد قاسم اردوبادى متوفى ٩١٣٣٣; تفسير المير كريم از ميركريم, قاضى بادكوبه١٠; التفسير الجمالي على تنزيل الجلالي (ترجمه فتح الرحمان قطب الدين احمدبن عبدالرحيم دهلوى متوفى ١١٧٦). ١١
٥. تاريخ
السبع السيار في اخبار ملوك التاتار از شريف محمدرضا متوفى ١٢١١٦٩; تاريخ الانبياءاز امير عليشير نوايى متوفى ١٣٩٠٧; تاريخ احسن التواريخ از محمد فريدبيگ١٤, تاريخ جنگ فرانسه با روس١٥; شاهنامه (در وقايع سلطان حسين بايقرا متوفى ٩١١ به نظم) از خواجه مسعود قمى نزيل هرات١٦; [ترجمه] ظفرنامه (در احوال تيمور, فرزندان, سيرت و فتوحات او)١٧; حديقة السعداء از ملامحمدبن سليمان فضولى بغدادى متوفى ١٨٩٧٠; رياض القدس (در احوالات معصومين) از عباسقلى آقا باكيخانوف. ١٩
٦. علوم و فنون
در اين بخش, كتاب هايى با موضوعات رمل, هيئت, موسيقى, خط و معدن و كشاورزى معرفى مى شود:
خط و خطاطان٢٠; سلسلة الخطاطين از عالى افندي٢١; رسالة في الرمل از خواجه نصير طوسي٢٢; رسالة افكار الجبروت في ترجمة اسرار الملكوت (در هيئت)٢٣; مكتوب آخوندزاده (در اصلاح خط)٢٤; [ترجمه] طبقات الارض (در معدن)٢٥; حوادث العناصر (در چگونگى و علت ايجاد باران, رعد و برق, رنگين كمان و… )٢٦; [ترجمه] جهان نماى جديد٢٧; [ترجمه] ايقاع در موسيقى از شكراللّه احمد اوغلو٢٨; [ترجمه] الشجرة والثمرة در رمل. ٢٩
٧. مراثى
از آنجا كه ادبيات تركى مخصوصاً در زبان تركى آذرى با مدح و مرثيه و مناقب امامان پاك شيعه, پيوندى ناگسستنى و محكم دارد, آثار رثايى را مستقل از ديوان ها و منظومه ها معرفى مى كنيم:
ديوان آهى تبريزي٣٠; ديوان جودى تبريزي٣١; ديوان دخيل مراغه اي٣٢; ديوان دلريش تبريزي٣٣; ديوان راجى تبريزي٣٤; توسلات صابر٣٥; ديوان شهاب تبريزي٣٦; ديوان صراف تبريزي٣٧; ديوان غريق زنجاني٣٨; ديوان قمرى دربندى (كنزالمصائب)٣٩; ديوان لعلى تبريزي٤٠; قيامت نامه از عبدالفتاح موسوى مراغي٤١; گنجينه مصائب از حاج محمدتقى فرش فروش, فرهادى تبريزى.٤٢
٨. لغت و فرهنگ نامه
اقيانوس في ترجمة القاموس (ترجمه قاموس فيروزآبادى)٤٣; فرهنگ فارسى به تركي٤٤; فرهنگ جغتايى (تركى به فارسى)٤٥; كتاب سنگلاخ (تركى به فارسى)٤٦; خلاصه عباسى (تلخيص كتاب سنگلاخ از ميرزا محمدبن عبدالصبور خويى).٤٧
٩. منظومه ها

ديوان ها

ديوان اميدى ترك٤٨; ديوان بحرى ميانجي٤٩; ديوان ثابت تبريزي٥٠; ديوان حسينى گوركانى (سلطان حسين بايقرا)٥١; ديوان شاه اسماعيل خطايي٥٢; ديوان خليفه محمد٥٣; ديوان دلخون آذربايجاني٥٤; ديوان دلسوز آذربايجاني٥٥; ديوان ديوانه آذربايجاني٥٦; ديوان ذاكر قره باغي٥٧; ديوان ذكرى اردبيلي٥٨; ديوان راجى تبريزي٥٩; ديوان صراف تبريزي٦٠; ديوان روحى بغدادي٦١; ديوان رشيد جغتايي٦٢; ديوان زخمى هندى (به شش زبانِ فارسى, عربى, تركى, انگليسى, سانسكريت و اردو)٦٣; ديوان زلالى شيرواني٦٤; ديوان صابر شماخي٦٥; ديوان صادقى افشار٦٦; ديوان فضلى بغدادي٦٧; ديوان فضولى بغدادي٦٨; ديوان قوسى تبريزى (نزيل اصفهان و شاگرد آقاحسين خوانسارى)٦٩; ديوان ابوالقاسم نباتي٧٠ و… .
منظومه هاى ليلى و مجنون
مثنوى ليلى و مجنون از احمدي٧١; مثنوى ليلى و مجنون از خليلى برسوى بن المعى, متوفى ٧٢٩٣٨; مثنوى ليلى و مجنون از خيالى, معاصر سلطان سليم خان اول٧٣; مثنوى ليلى و مجنون از سنان معاصر سلطان بايزيد٧٤; مثنوى ليلى و مجنون از صالح بن جلال, متوفى ٧٥٩٧٣; مثنوى ليلى و مجنون از عيسى نجاتي٧٦; مثنوى ليلى و مجنون از سليمان چلپي٧٧; مثنوى ليلى و مجنون از فضولى بغدادي٧٨; مثنوى ليلى و مجنون از امير عليشير نوايى.٧٩
منظومه هاى يوسف و زليخا
مثنوى يوسف و زليخا از عبدالدليل بغدادى متوفى ٨٠٩٨٩; مثنوى يوسف و زليخا از شمس الدين احمد بن سليمان معروف به ابن كمال پاشا٨١; مثنوى يوسف و زليخا از شاعرى با تخلص شمسي٨٢; مثنوى يوسف و زليخا از يحيى بيگ.٨٣
ديگر مثنوى ها
مثنوى فيض نامه از مثالى تبريزي٨٤; مثنوى قيامت نامه از عبدالفتاح مراغى متخلص به فتاح٨٥; مثنوى فرهاد و شيرين از امير عليشير نوايي٨٦; مثنوى حيرة الابرار از امير عليشير نوايي٨٧; مثنوى مخزن الاسرار از حيدر ترك٨٨; [ترجمه] مثنوى مهر و مشتري٨٩; مثنوى نقش خيال از ابراهيم معلم زاده٩٠; مثنوى ورقه و گلشاه از شاعرى با تخلص مسيحى (اين مثنوى به اسم شاه عباس اول سروده شده است)٩١; مثنوى بنگ و باده از فضولى بغدادي٩٢; مثنوى ثعلبيه از ملامحمدباقر خلخالي٩٣; مثنوى جنگ نامه از جنونى آذربايجانى.٩٤
نصاب ها
در ميان آثار تركى معرفى شده در الذريعه چندين نصاب هم به چشم مى خورد: نجاة السالكين از شيخ موسى بن محمد حسين طهرانى متخلص به بيطار٩٥; نصاب تركى به فارسى از ميرزاعلى بادكوبي٩٦; نصاب شش زبان از يوسفى (هر واژه به شش زبان تركى, عربى, فارسى افغانى, هندى و كشميرى آورده است)٩٧; مرقات الصبيان از سيد محمدباقر اصفهانى.٩٨

برخى از آثار مهم و معروف

از آثار مهم و باارزشى كه به تركى در الذريعه معرفى شده, مى توان به آثار ذيل اشاره كرد: الامامة از الهى اردبيلي٩٩; حديقة السعداء از فضولى بغدادي١٠٠; المحكمات بين اللغتين از امير عليشير نوايي١٠١; اقيانوس فى ترجمة القاموس١٠٢; عقائد الاسلام منسوب به مقدس اردبيلي١٠٣; رسالة عوام الناس (در ردّ بابيه و…ـ)١٠٤; كتاب سنگلاخ١٠٥; شرح حافظ سروري١٠٦; مجالس النفائس١٠٧; مجمع الخواص از صادقى كتابدار١٠٨; رياض القدس ازعباسقلى آقا باكيخانوف١٠٩; نظم عهدنامه مالك اشتر١١٠; جام دلنواز (شرح گلشن راز)١١١; قيامت نامه از عبدالفتاح مراغي١١٢; كنز المصائب از قمرى دربندي١١٣; تاريخ الانبياء از امير عليشير نوايي١١٤; هوپ هوپ نامه; [ترجمه] مقدمة الادب زمخشرى. ١١٥

چند نكته

١. چنان كه از اين مقاله برمى آيد, آثار معرفى شده شامل آثار مخطوط و مطبوع است.
٢. آثار تركى اى كه در الذريعه معرفى شده اند يا خود مدخل مستقلى دارند, مانند بسيارى از موارد يا در ضمن معرفى اثرى كه به فارسى يا عربى است, به تركى بودن اصل اثر اشاره شده كه به اين دو زبان ترجمه, تلخيص و… شده اند; يا اينكه اصل, غيرتركى (عربى, فارسى, عبرى و لاتين) بوده و مدخلى مستقل دارد و در ضمن اشاره شده كه ترجمه يا شرح تركى آن نيز وجود دارد.
٣. در ميان آثار تركى معرفى شده در مواردى تنها بخشى از اثر تركى است; يعنى اثر به صورت كامل تركى نيست; مانند مجمع الامثال١١٦ كه در آن امثالى هم به تركى آمده است; يا برهان قاطع١١٧ كه لغات تركى را هم دربر مى گيرد; يا جواهرالكلام١١٨ كه در آن اشعارى به تركى درج شده است; البته شمار اين گونه موارد چشمگير نيست.
٤. آثار تركى معرفى شده به لهجه هاى مختلف تركى است: جغتايى, آذرى, عثمانى. از آثارى كه به تركى جغتايى است, مى توان به نگاشته هاى امير عليشير نوايى اشاره كرد; اكثر پديدآورندگان آثار به تركى آذرى شاعران و نويسندگان ترك ايران و همچنين مؤلفانى از جمهورى آذربايجان, ايروان و… هستند و پديدآورندگان آثار به عثمانى عموماً از محدوده تركيه فعلى به ويژه در زمان امپراتورى عثمانى هستند.
٥. برخى از آثار با عناوين دقيق معرفى نشده اند و آقابزرگ آثار را با آوردن عناوين كلّى اى مانند (ديوانِ… ), (ترجمه… ) يا (شرحِ… ) گزارش كرده است; با اينكه اين آثار عناوين مشخص دارند.
٦. در مواردى هم پديدآورندگان آثار قطعاً شيعه نيستند; مانند مؤلف شرح حافظ سرورى يا محمدبن پيرعلى برگلى مؤلف جلاءالقلوب كه حنفى مذهب است.

١. همان, ج ١٥, ص ٢٨١.
٢. همان, ص ٢٨٤.
٣. همان, ج ٣, ص ٢١٣.
٤. همان, ج ٢, ص ١٩٦.
٥. همان, ج ٨, ص ١٠٣.
٦. همان, ج ٧, ص ٤٣.
٧. همان, ج ٥, ص ١٢٥.
٨. همان, ج ١٠, ص ٢١.
٩. همان, ج ١٠, ص ١٦٤.
١٠. همان, ج ١٠, ص ١٦٤.
١١. همان, ج ١٦, ص ١٠٦.
١٢. همان, ج ١٢, ص ١٢٨.
١٣. همان, ج ٣, ص ٢٣٦.
١٤. همان, ج ٣, ص ٢٢٧.
١٥. همان, ج٣, ص ٢٤٦.
١٦. همان, ج ١٣, ص ٢١.
١٧. همان, ج ١٥, ص ٢٠٠.
١٨. همان, ج ٤, ص ١٠٥ و ج ٦, ص ٣٨٤.
١٩. همان, ج ١١, ص ٣٣٥.
٢٠. همان, ج ٧, ص ١٧٩.
٢١. همان, ج ١٢, ص ٢١٥.
٢٢. همان, ج ١١, ص ٢٥٠.
٢٣. همان, ص ٩٩.
٢٤. همان, ج ٢٢, ص ١٥٧ ـ ١٥٨.
٢٥. همان, ج ١٥, ص ١٤٦.
٢٦. همان, ص ٣٥٠.
٢٧. همان, ج ٤, ص ٩٥.
٢٨. همان, ج ٢٣, ص ٢٥٧.
٢٩. همان, ج ١٣, ص ٤١.
٣٠. همان, ج ٩, ص ١٢.
٣١. همان, ص ٢٠٩.
٣٢. همان, ص ٣٢٠.
٣٣. همان, ص ٣٢٨.
٣٤. همان, ص ٣٤٦.
٣٥. همان, ص ٥٧٢.
٣٦. همان, ص ٥٥٣.
٣٧. همان, ص ٦٠٦.
٣٨. همان, ص ٧٨٨.
٣٩. همان, ص ٨٨٩.
٤٠. همان, ص ٩٤٦ ـ ٩٤٧.
٤١. همان, ج ١٧, ص ٢٢٣ و ج ١٩, ص ٢٦٦.
٤٢. همان, ج ١٨, ص ٢٤٨.
٤٣. همان, ج ٢, ص ٢٧٦.
٤٤. همان, ج ١٦, ص ٢٠٩.
٤٥. همان, ص ١٩٦.
٤٦. همان, ج ١٢, ص ٢٣٦ ـ ٢٣٧.
٤٧. همان, ج ٧, ص ٢٢٩.
٤٨. همان, ج ٩, ص ٩٧.
٤٩. همان, ص ١٢٧.
٥٠. همان, ص ١٨٢.
٥١. همان, ص ٢٥٥.
٥٢. همان, ص ٢٩٨.
٥٣. همان, ص ٣٠٢.
٥٤. همان, ص ٣٢٨.
٥٥. همان, ص ٣٢٨.
٥٦. همان, ص ٣٣٥.
٥٧. همان, ص ٣٣٧.
٥٨. همان, ص ٣٣٩.
٥٩. همان, ص ٣٤٥.
٦٠. همان, ص ٦٠٦.
٦١. همان, ص ٣٨٧.
٦٢. همان, ص ٣٦١.
٦٣. همان, ص ٤٠١.
٦٤. همان, ص ٤٠٥.
٦٥. همان, ص ٥٧٣.
٦٦. همان, ص ٥٨١.
٦٧. همان, ص ٨٣٧.
٦٨. همان, ص ٨٣٨.
٦٩. همان, ص ٨٩٢.
٧٠. همان, ص ١١٦٨.
٧١. همان, ج ١٩, ص ٢٧٦.
٧٢. همان, ص ٢٧٧.
٧٣. همان.
٧٤. همان, ص ٢٧٨.
٧٥. همان.
٧٦. همان, ج ١٨, ص ٣٩٨.
٧٧. همان, ج ١٩, ص ٢٧٧.
٧٨. همان, ج ١٨, ص ٣٩٥.
٧٩. همان.
٨٠. همان, ج ١٩, ص ٣٤٧.
٨١. همان, ص ٣٤٥.
٨٢. همان, ص ٣٤٧.
٨٣. همان, ص ٣٤٩.
٨٤. همان, ص ٢٦٠.
٨٥. همان, ص ٢٦٦.
٨٦. همان, ص ٢٥٨.
٨٧. همان, ج ٧, صص ١٢٥ و ٢٦٤.
٨٨. همان, ج ١٩, ص ٢٨٨.
٨٩. همان, ص ٣١٥.
٩٠. همان, ص ٣٢٦.
٩١. همان, ص ٣٣٢.
٩٢. همان, ص ١٢٨.
٩٣. همان, ص ١٤٤.
٩٤. همان, ص ١٥١.
٩٥. همان, ج ٢٤, ص ٥٨.
٩٦. همان, ج ٢٤, ص ١٦٤.
٩٧. همان, ص ١٦٥.
٩٨. همان, ج ٢٠, ص ٣١٣.
٩٩. همان, ج ٣, ص ٤١.
١٠٠. همان, ج ٦, ص ٣٨٤.
١٠١. همان, ج ٢٠, ص ١٣٧.
١٠٢. همان, ج ٢, ص ٢٧٦.
١٠٣. همان, ج ١٥, ص ٢٨١.
١٠٤. همان, ص ٣٦٠.
١٠٥. همان, ج ١٢, ص ٢٣٦.
١٠٦. همان, ج ١٣, ص ١٨٠.
١٠٧. همان, ج ١٩, ص ٣٧٢.
١٠٨. همان, ج ٢٠, ص ٢٧.
١٠٩. همان, ج ١١, ص ٣٣٥.
١١٠. همان, ج ٢٤, ص ٢١٧.
١١١. همان, ج ١٣, ص ٢٧١.
١١٢. همان, ج ١٧, ص ٢٢٣.
١١٣. همان, ج ١٨, ص ١٦٦.
١١٤. همان, ج ٣, ص ٢٣٦.
١١٥. همان, ج ٢٢, ص ٣٨.
١١٦. همان, ج ٢٠, ص ١٨.
١١٧. همان, ج ٣, ص ٩٨ ـ ٩٩.
١١٨. همان, ج ٥, ص ٢٧٥.