نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٤ - بررسي اثربخشي آموزش مثبت نگري در افزايش اميد به زندگي زنان بدون همسر شهر اهواز؛ با تأكيد بر قرآن / ندا عبادي / علي نقي فقيهي

 سال سوم، شماره دوم، تابستان ١٣٨٩، ص ٦١ ـ ٧٤

ندا عبادي* / علينقي فقيهي**

چكيده

پژوهش حاضر به بررسي اثربخشي آموزش مثبت نگري در افزايش اميد به زندگي زنان بدون همسر شهر اهواز پرداخته است. نمونه آماري پژوهش ٥٠ نفر بود كه به روش تصادفي خوشه‌اي و تصادفي ساده انتخاب شده و به دو گروه آزمايش و شاهد تقسيم گرديد. براي گردآوري داده ها، از پرسش‌نامه اميدواري ميلر استفاده شد كه ضريب پايايي آن به شيوة آلفاي كرونباخ (٩١/ ٠ r=) محاسبه گرديد. براي تجزيه و تحليل داده‌هاي آزمون، از روش آماري تحليل كواريانس يك متغير استفاده گرديد. سطح معناداري براي تأييد فرضية پژوهش ٠٥/٠=α در نظر گرفته شد. يافته‌هاي پژوهش نشان دهد كه، كاربرد مثبت نگري با تأكيد بر آيات قرآن بر افزايش اميد به زندگي زنان بدون همسر شهر اهواز مؤثر بوده(٠٠٠١/٠ P=) و تأثير آموزش مورد نظر، با توجه به نتايج آزمون پيگيري، از ثبات لازم برخوردار بوده است.

كليدواژه‌ها: مثبت‌انديشي، خوش‌بيني، مثبت‌نگري، اميدواري.

دربارة روان شناسي اسلامي، به ويژه روان درمانگري از ديدگاه قرآن، تاكنون مطالعة علمي و مدوّني صورت نگرفته است. در حالي كه قرآن و ساير منابع اسلامي، زمينه‌هاي مناسبي براي انجام چنين مطالعه‌هاي هستند. هدف اصلي شيو‌هاي توصيه شده در قرآن، ياري رساندن به انسان، به منظور برخورداري از روح و روان سالم است تا بتواند با توسل به بهترين راه‌هاي ممكن، با مشكلات مقابله كند و با اميد به الطاف بيكران الهي به آرامش نايل آيد. نگرش صحيح نسبت مسائل و ناكامي‌ها، موهبتي است كه به واسطه آن، آدمي در برخورد با نمونه‌هاي به ظاهر موزونِ خلقت، زيبايي و توانايي را در آن‌ها مي‌بيند و حتي در زشتي‌ها نيز زيبايي‌ها را جست وجو مي‌كند. قرآن كريم با هدف كاهش فشار وارده بر انسان، در رويارويي با مصايب و حوادث، شيوه‌ها و عملكرد‌هايي را آموزش مي‌دهد تا با دستيابي به نتايج مطلوب، اميدواري به آيند‌هاي روشن را كسب نمايد. يكي از زمينه‌هايي كه در ديدگاه روان درمانگري اسلامي، از جايگاه ويژ‌ه‌اي برخوردار است، مثبت نگري مي‌باشد.[١٤٥] «مثبت نگري» را مي‌توان، استفاده كردن از تمامي ظرفيت‌هاي ذهني مثبت و نشاط انگيز و اميدوار كننده در زندگي، براي تسليم نشدن در برابر عوامل منفي ساختة ذهن و احساس‌هاي يأس‌آور ناشي از دشواري ارتباط با انسان‌ها و رويارويي با طبيعت دانست. به عبارت ديگر، مثبت نگري را مي‌توان «خوش‌بيني» نسبت به جهان، انسان، و خود برشمرد.[١٤٦]

بررسي آيات قرآن كريم نشان مي‌دهد كه اغلب تأكيدها بر خوبي‌ها، درستي‌ها و نقاط قوت افراد است و ضعف و كژي كمتر مورد توجه قرار گرفته است. پروردگار عالم با تأكيد به توانايي‌ها و ظرفيت بشر مي‌فرمايد: «و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمين جانشينى خواهم گماشت»(بقره:٣٠)؛ «پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم، پيش او به سجده درافتيد»(حجر:٢٩)؛ يا «ما امانت الهى و بار تكليف‌ را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه كرديم، پس، از برداشتن آن سر باز زدند و از آن هراسناك شدند، ولى‌ انسان آن را برداشت»(احزاب:٧٢)؛ «به راستى انسان را در نيكوترين اعتدال آفريديم»(تين:٤). ارزش مثبت انديشي آنگاه معلوم مي‌شود كه بدانيم اميد و نشاط در ساية خوش‌بيني حاصل مي‌شود. پيشوايان دين اين نكته را در روايات خود تأكيد كرده و بزرگان و فقها نيز بابي مستقل براي آن گشوده‌اند.[١٤٧] امام علي† مي‌فرمايد: «خوش گماني، از بهترين صفات انساني و پربارترين مواهب الهي است.»[١٤٨] «خوش‌بيني، ماية آرامش قلب و سلامت دين است.»،[١٤٩] « خوش بيني اندوه را سبك مي‌كند.»،[١٥٠] «كسي كه به مردم خوش گمان باشد، محبت آن‌ها را به سوي خود جلب خواهد كرد.»[١٥١] در كتاب شريف بحارالانوار آمده است: «روزي حضرت عيسي† با حواريون از جايي مي‌گذشت. لاشة سگ مرد‌هاي را ديدند. هر يك از حواريون از بوي تعفن آن اظهار ناراحتي مي‌كرد و چيزي مي‌گفت. نوبت به حضرت عيسي† كه رسيد، فرمود: «به دندان‌هاي سفيد اين سگ توجه كنيد كه چه‌قدر براق است».[١٥٢]

اين روش برخورد مثبت با موضوعات، آموزشي است به انسان‌ها كه هميشه نيمه پر ليوان را ببينند و همه چيز را با نگاهي مثبت و سازنده بنگرند.[١٥٣] آموزه‌هاي قرآني بر اين مطلب تأكيد ‌دارند كه افراد جامعه ايماني در امور خويش، نه تنها مثبت و شايسته عمل مي‌كنند، بلكه دربارة ساير افراد ديگر جامعه نيز نگاهي مثبت داشته و اعمال و رفتار آنان را بر امور هنجاري مثبت تفسير مي‌كنند. اسلام برنمي‌تابد كه فردي نسبت به ديگري نگرش و بينشي منفي داشته باشد.[١٥٤] آنگاه كه قرآن مؤمنان را از بسياري از گمان‌ها درباره ديگران منع مي‌كند، كه مراد، گمان سوء است؛ نه گمان خوب(حجرات:١٢)؛ زيرا انسان در قرآن به حسن ظن و گمان نيكو، تشويق شده است. (نور:١٢) همچنين پيامبر اكرمˆ مي‌فرمايد: «خداوند با نگاهي خوش بينانه با قضايا برخوردكردن را دوست مي‌دارد.».[١٥٥]

«اميد» نيز از جمله مقوله‌هاي مهم در اسلام مي‌باشد. چنان كه خداوند همواره انسان را به اميدواري و خوش بين بودن به نظام زندگي دعوت كرده و آينده روشني را براي او ترسيم مي‌كند. بر عكس، يأس و نااميدي را بسيار قبيح و زشت شمرده، آن را دومين گناه كبيره قلمداد مي‌كند؛ زيرا سبب يأس از لطف، رحمت و اعتقاد نداشتن به قدرت و كرم بي پايان الهي مي‌شود. در قرآن كريم آمده است: گفت: چه كسى ـ جز گمراهان ـ از رحمت پروردگارش نوميد مى‌شود؟»(حجر:٥٦) و «از رحمت خدا نوميد مباشيد، زيرا جز گروه كافران كسى از رحمت خدا نوميد نمى‌شود.»(يوسف:٨٧) يأس و نااميدي از مغفرت خداوند، همچنين سبب جرأت بر جميع گناهان مي‌گردد؛ زيرا فرد بر اين باور است كه مورد عذاب قرار خواهد گرفت. پس چرا خود را از لذايذ و شهوات دنيا محروم نمايد.[١٥٦]

مطالعات آينده‌نگر و گذشته‌نگر در مورد مثبت‌نگري و اميدواري، نشان مي‌دهد كه افراد داراي سبك تبييني خوش بينانه، به عبارت ديگر، افراد مثبت نگر، در مقايسه با افراد داراي سبك تبييني بدبينانه، كم‌تر احتمال دارد كه به هنگام رويارويي با رويداد‌هاي استرس زاي عمدة زندگي، به ضعف سلامت جسماني يا افسردگي و نااميدي دچار شده و يا به خودكشي دست بزنند. همچنين معلوم شده كه بين خوش‌بيني، اميد و سلامت، همبستگي معناداري وجود دارد. خوش‌بيني و اميد با شاخص‌هاي آسيب شناختي رواني فعلي شخص و به طور كلي، با افسردگي موجود در وي به طور خاص، همبستگي منفي دارند. خوش بيني و اميد، سلامت جسمي و رواني را، آن گونه كه با انواع شاخص‌ها، از جمله سلامت خودگزارشي، پاسخ مثبت به مداخله‌هاي پزشكي، سلامت ذهني، خلق مثبت، نيرومندي ايمن شناختي، كنار آمدن مؤثر(ارزيابي مجدد، حل مسئله، اجتناب از رويداد‌هاي استرس‌زاي زندگي، جستجوي حمايت اجتماعي) و رفتار ارتقا دهندة سلامت مشخص شده‌اند، پيش بيني مي‌كند.[١٥٧]

افراد مثبت‌نگر سالم‌تر و شادترند و دستگاه‌هاي ايمني آنان بهتر كار مي‌كند .آن‌ها با بهره گيري از راهبرد‌هاي كنار آمدن مؤثرتر مانند ارزيابي مجدد و مسئله گشايي، با تنيدگي‌هاي رواني بهتر كنار مي‌آيند. همچنين به نحوهِ فعال از رويداد‌هاي تنيدگي زاي زندگي پرهيز مي‌كنند و شبكه‌هاي حمايت اجتماعي بهتري را پيرامون خود مي‌سازند. سبك‌هاي زيستي سالم تري دارند كه آنها را از ابتلاي به بيماري حفظ مي‌كنند. اگر هم چنين افرادي بيمار شوند، به توصيه‌هاي پزشكي بهتر عمل مي‌كنند. آنان اين توصيه‌ها را با الگو‌هاي رفتاري مناسب دنبال مي‌كنند كه بهبودي را سرعت مي‌بخشد. از روي خوش بيني اوايل بزرگسالي، مي‌توان سطح سلامت جسماني و رواني افراد را در اواخر دوره بزرگسالي و در فاصله ٣٥ سال پيش بيني كرد.[١٥٨]

در تحقيق هو، چنگ و چنگ(٢٠٠٩) بر دانشجويان دانشگاه چيني شاتين در هنگ كنگ، ونگ و ليم (٢٠٠٩) بر ٣٣٤ دانش‌آموز دبيرستاني در سنگاپور، آلبرتو و جوينر(٢٠٠٨) بر بيماران مزمن انسداد ريوي، وندرولدن، گريوينك و ديجكاند(٢٠٠٦) بر قربانيان بلاياي طبيعي، ترنزو و پينتو(٢٠٠٣) بر زنان مبتلا به سرطان سينه، همچنين اچت و كهن(٢٠٠٠)، بر بيماران مبتلا به سرطان كليه و افراد ميانسال، موحد(١٣٨٢) بر دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز، مشخص گرديد كه رابطة مثبتِ معناداري بين «خوش بيني» و «اميد به زندگي» وجود دارد.[١٥٩] نتايج تحقيق لي، كهن، ادگار، آندريا وگوگنان(٢٠٠٦) نشان داد، آموزش خوش‌بيني به صورت طرح وقايع سخت زندگي گذشته و تعديل آن‌ها با تعين اهداف مثبت براي آينده، بر افزايش خود اثربخشي و اميد به زندگي بيماران مبتلا به سرطان سينه و رودة بزرگ مؤثر است.[١٦٠] در پژوهش‌هايي كه توسط كاترين، بالتر و كوپمن(٢٠٠١) بر روي بيماران داراي تومور بدخيم صورت گرفت، مشخص گرديد بيماراني كه به طور هفتگي در جلسات حمايتي با دستورالعمل‌هايي چون بيان هيجانات و تجربيات مثبت و آموزش در مورد چگونگي عملكرد تومور شركت كردند، بهبودي‌هاي مؤثرتري نسبت به گروه كنترل داشتند و طول مدت زنده ماندن آنان نيز به طور معناداري افزايش يافت.[١٦١] همچنين يافته‌هاي پژوهش تراسي(٢٠٠١)، كه به بررسي اثربخشي نوشتن در مورد يك آينده مثبت، بر افزايش خوش بيني و سلامت رفتار زنان آلوده به ويروس ايدز پرداخت، نشان مي‌دهد كه نوشتن در مورد آيندة مثبت موجب افزايش خوش بيني و اميد در افراد گروه آزمايش گرديد. نتايج حاكي از آن بود كه مداخلات نوشتاري جهت دار آينده‌نگر، يك روش نويدبخش جهت افزايش اميد به درمان و كاهش درد، رنج و بدبيني دراين بيماران است.[١٦٢] در تحقيقات طولي كه به مدت ١٠ سال متوالي توسط اشپيگل، بلوم و گوتهي(١٩٩٧) بر بيماران سرطاني انجام گرفت، مشخص گرديد كه درمان‌هاي حمايتي همرا با تشويق بيماران براي بيان احساسات مثبت، زمان زنده ماندن اين بيماران را به طور قابل توجهي افزايش داده است.[١٦٣] تيلر و براون(١٩٩٤) هم در پژوهش خود به اين نتيجه رسيدند كه گرايش و پرداختن به جنبه‌هاي مثبت وجود خود، با بهداشت رواني و سلامت شخص سازگارتر است.[١٦٤] مطالعات توسط اسدالهي(١٣٨٦) تأثير درمان‌هاي شناختي، با تكيه بر درمان عقلاني ـ عاطفي اليس و خوش بيني سليگمن، بر كاهش نااميدي و افسردگي دانش آموزان دبيرستان‌هاي دخترانه شهر تهران را به شكل معناداري نشان داد.[١٦٥] خداياري فرد و همكاران(١٣٨٦) همچنين در تحقيقاتي، تأثير آموزش مثبت‌نگري به عنوان بخشي از شيوه‌هاي درماني بر اساس آموزه‌هاي ديني بر زندانيان رجايي شهر را مورد بررسي قرار دادند. نتايج اين تحقيق نشان داد كه شيوه‌هاي درماني همزمان با تأكيد بر آموزه‌هاي ديني و آموزش مثبت نگري در تمامي زير مقياس‌هاي سلامت عمومي، به جز زير مقياس وسواس اجباري، روابط فردي، ترس مرضي و روان‌پريشي تأثير معناداري داشته است. مطالعات پيگيرانه نيز نشان داد كه پس از گذشت ٩ ماه از آزادي مددجويان بهره‌گيرنده از مداخلات آموزشي، هيچ يك از آنان به مراكز تأديبي در زندان‌ها بازنگشته‌اند و اين در حالي است كه اعضاي گروه كنترل در اين مدت حدود ١٥ درصد بازگشت به زندان داشته اند.[١٦٦]

بنا بر آنچه تا كنون بيان شد و با توجه به اين‌كه در دنياي لجام گسيخته كنوني، كه ماديات همه چيز را تحت الشعاع قرار داده است، عواطف انساني، احساسات، نوع دوستي به فراموشي سپرده شده، چيزي جز پشتوانه معنوي، مثبت انديشي، اميدواري، تغيير و تحول دروني نمي‌تواند بشر را از اين همه نابساماني، از هم گسيختگي و از هم پاشيدگي‌هاي رواني نجات دهد(كويليام[١٦٧]،٢٠٠٨).[١٦٨] به خصوص زنان جامعه كه توجه به سلامت جسماني و رواني آنان بسيار اهميت بوده و برخورداري از روحية اميدوار، سرزنده و شاداب مي‌تواند تأثير بسزايي در نحوة كاركرد و فعاليت آنان داشته و به نوبه خود، موجبات شادي نسل بعد را فراهم كند. در اين ميان، زنان بدون همسر، كه علاوه بر به دوش كشيدن بار مسئوليت مردان و تأمين هزينه‌هاي زندگي، بايد نگاه تلخ جامعه به خود را متحمل شوند، بيشتر در معرض آسيب بوده و اغلب، دچار سرخوردگي، ياس و نااميدي مي‌گردند. از اين رو، پژوهش حاضر با هدف بررسي اثربخشي آموزش مثبت نگري با تأكيد بر آيات قرآن بر افزايش اميد به زندگي زنان بدون همسر صورت گرفته است.

اين پژوهش، طرح تحقيق تجربي از نوع پيش آزمون، پس آزمون با گروه كنترل و آزمون پيگيري بوده كه در آن، «آموزش مثبت نگري» با تأكيد بر آيات قرآن به عنوان «متغير مستقل» و «اميد به زندگي» به عنوان «متغير وابسته» در نظر گرفته شد. به گونه‌اي كه آموزش، فقط به گروه آزمايش ارائه شد و سپس، تأثير آن بر افزايش اميد به زندگي افراد گروه، از طريق مقايسه گروه آزمايش و گروه كنترل، به كمك روش آماري تحليل كواريانس يك متغير مورد بررسي قرار گرفت.

جامعه آماري پژوهش كليه زنان بدون همسر شهر اهواز بوده، كه تحت پوشش سازمان بهزيستي و كميته امداد امام خميني€ قرار داشتند. از ميان همة مراكز تحت نظارت سازمان‌هاي مزبور، يك مركز به شيوه تصادفي خوشه‌اي انتخاب شد. سپس از همة زنان بدون همسر مراجعه كننده به آن مركز، آزمون اميدواري ميلر به عمل آمد. از ميان كساني كه نمره آنها يك انحراف معيار پايين‌تر از ميانگين كل نمرات بود، تعداد پنجاه نفر به صورت تصادفي ساده انتخاب، و ازطريق همتاسازي نمرات به دو گروه مساوي تقسيم شدند. سپس، يكي از دو گروه به قيد قرعه، به عنوان گروه آزمايش و ديگري گروه كنترل در نظر گرفته شد.

شيوه گردآوري داده‌هاي مربوط به افراد نمونه از نوع ميداني بود كه به منظور جمع آوري آنها از پرسش‌نامه ٤٨ سؤالي ارزيابي اميدواري ميلر استفاده شد. آزمون ميلر، از نوع آزمون‌هاي تشخيصي است كه اولين بار براي سنجش اميدواري بيماران قلبي در آمريكا مورد استفاده قرار گرفت تا ميزان اميدواري را در آن‌ها نشان دهد.[١٦٩] اين آزمون، از نظر هماهنگي عامل‌هاي پيشنهاد شده براي اميدواري و دقت در انتخاب جنبه‌هاي مختلف از نظر رفتار‌هاي حاكي از اميدواري، توسط شش نفر از استادان آمريكا مورد بحث و بررسي قرار گرفت و مورد تأييد آنان واقع شد. اين آزمون، شامل٤٨ جنبه از حالت‌هاي اميدواري و درماندگي مي‌باشد كه ماده‌هاي قيد شده در آن بر مبناي تظاهرات آشكار يا نهان رفتاري در افراد اميدوار يا نااميد برگزيده شده‌اند. در برابر هر جنبه، كه نماينده يك نشانه رفتاري است، گزينه‌هايي به شرح زير قرار دارد:

١. بسيار مخالف ٢- مخالف ٣- بي تفاوت ٤- موافق ٥- بسيار موافق.

هر فرد با انتخاب يك گزينه، كه در رابطه با او صدق مي‌كند، از١ تا ٥ امتياز كسب مي‌نمايد. جمع امتياز‌هاي كسب شده بيانگر اميدواري فرد است. دامنة امتيازات از ٤٨ تا ٢٤٠ متغير مي‌باشد. چنانچه فردي امتياز ٤٨ را كسب نمايد، كاملاً درمانده تلقي مي‌شود و نمره ٢٤٠ حداكثر اميدواري را نشان مي‌دهد. پانزده جمله از پرسش‌نامه ميلر از ماده‌هاي منفي تشكيل شده كه عبارتند از: سؤالات شماره١١-١٣-١٦-١٨-٢٥-٢٧-٢٨-٣١-٣٣-٣٤-٣٨-٣٩-٤٤-٤٧-٤٨، اين شماره‌ها بر عكس نمره مي‌گيرند.

ميزان پايايي آزمون اميدواري ميلر در پژوهش حاضر، به شيوة آلفاي كرونباخ محاسبه گرديد كه مقدار ٩١/٠ به دست آمد. براي محاسبة اعتبار آزمون نيز نمرة كل پرسش‌نامه، با تمرة سرال ملاك، كه به طور همزمان توسط آزمودني‌ها كسب شده بود، همبسته گرديد و ضريب اعتبار ٦٤/٠= r و ٠٠١ /٠= p به دست آمد.

به دليل اين‌كه در پژوهش حاضر، اعمال متغير مستقل بر اساس آيات قرآن كريم بوده، بعد از قرائت كامل قرآن، همة آياتي كه به نوعي با موضوع پژوهش مرتبط بودند، استخراج گرديد. براي شروع، جلسات مداخله بر اساس آن‌ها در نظر گرفته شدند. به منظور دستيابي به احاديث ائمه معصوم‰ پيرامون مثبت انديشي، خوش‌بيني و اميدواري، جستجوي موضوعي در برخي كتاب‌هاي ديني از قبيل نهج البلاغه، صحيفة سجاديه، بحارالانوار و غيره با استفاده از نرم افزار‌هاي قرآن اسلامي صورت گرفت.

پس از اجراي پيش آزمون، انتخاب، معادل و جايگزين كردن آزمودني‌ها بصورت تصادفي در گروه‌هاي آزمايش و كنترل، آموزش مثبت نگري با تأكيد بر آيات قرآن به مدت ١٠ جلسه، طي دو ماه، به صورت هفته‌اي يك جلسة يك ساعت و نيم، به گروه آزمايش ارائه شد. گروه كنترل، هيچ برنامه درماني دريافت نكرد. تنها در مورد آنان پيش آزمون، پس آزمون و آزمون پيگيري به عمل آمد.فرايند كار جلسات آموزشي، با توجه به تأكيد بر آيات قرآن، به اين صورت بود كه در هر جلسه ابتدا آيات قرآن كريم توسط اعضاي گروه قرائت مي‌شد. سپس، تكاليف مربوط بررسي و مباحث جديد توسط مدرس آموزش داده شده، افراد براساس آيه‌هاي مربوط به هر موضوع، تكليف آن جلسه را تمرين مي‌كردند. در پايان جلسه، اعضاي گروه خلاصه مطالب آن جلسه را بيان كرده و تكليف جلسة بعدي تعيين مي‌گرديد. در انتهاي آموزش نيز، پس آزمون از هر دو گروه آزمايش و كنترل به عمل آمد. همچنين براي بررسي اثربخشي آموزش مذكور، آزمون پيگيري يك ماه پس از انجام پس آزمون در مورد دو گروه آزمايش و كنترل به عمل آمد تا نتايج، مورد تجزيه و تحليل آماري قرار گيرد.

هدف: آشنايي اعضاي گروه با يكديگر، تشريح اهداف و قوانين گروه، ارائه توضيحاتي پيرامون جلسات آموزشي.

تكليف: ثبت حالات هيجاني خود پس از احساس نااميدي.

هدف: آشنا كردن افراد با ويژگي‌ها و آثار اميد و نااميدي از منظر قرآن

تكليف: يادداشت چگونگي تأثيرگذاري آيات قرآني بر كاهش نااميدي..

هدف: توجه دادن افراد به نقاط قوت خود، با نظر به تأكيد خداوند بر توانايي‌هاي انسان در قرآن كريم.

تكليف: يادداشت نقاط قوتي كه در خود سراغ دارند.

هدف: بيان نقاط قوت خود از ديد ديگران.

تكليف: توانايي‌هايي كه در طول هفته به آن دست مي‌يابند و افزودن آن به يادداشت خود.

هدف: بيان حداقل٥ تا ١٠ تجربه و خاطره مثبت براي اعضاي گروه.

تكليف: ثبت تجارب شيرين خود در هفته اخير

هدف: گوش دادن به تجربيات خوب اعضاي گروه، و استخراج ويژگي‌هاي مثبت و نقاط قوت يكديگر از آن‌ها.

تكليف: تمرين تمركز بر خوبي‌ها و نقاط مثبت چيزهايي كه با آن برخورد دارند.

هدف: تعامل نزديكتر افراد با يكديگر، از طريق بيان خوبي‌ها و نقاط قوت آن‌ها به طور مستقيم و با نگاه كردن به چشمان يكديگر.

تكليف: تمرين توانايي اعتماد به توانمندي‌هاي خود.

هدف: تهية ليستي از همه نقاط قوت خود كه تاكنون به آن پي‌برده‌اند.

تكليف: جمع آوري هر ويژگي مثبتي كه تاكنون در مورد خود به ان دست يافته اند.

هدف: اولويت‌بندي نقاط قوت و توانمندي‌ها.

تكليف: كمك گرفتن از ديگران براي تهيه و اولويت‌بندي ليستي از همة توانمندي‌ها و خوبي‌هاي خود.

هدف: ارائة شواهد و معيارهايي كه با ارزش‌ترين و معتبرترين نقاط قوت آنان قابل اتكاء هستند، تمركز بر آيات قرآن در مورد توانايي‌هاي انسان. تعيين زمان اجراي پس آزمون و آزمون پيگيري، تقدير و تشكر از اعضاء.

جدول١ : ميانگين و انحراف معيار اميد به زندگي زنان گروه‌هاي آزمايش و گواه در مراحل پيش آزمون- پس آزمون و پيگيري