تفهیم و تفهم نمودند معلومات زیادی را بدون توجه تصدیق نموده‌اند ( متکلم‌ هست ، مخاطب هست ، کلام هست ، دلالت هست ، اراده هست و . . . بالاخره‌ تأثیر هست ، علیت و معلولیت مطلق هست ) که هر یک از آنها در الزام‌ ایشان و روشن کردن حق کافی است .

اینک برخی از شبهات ایده‌آلیسم :

ما هر چه دست به سوی واقعیت دراز می‌کنیم بجز ادراک ( فکر ) چیزی به‌ دست ما نخواهد آمد ، پس بجز خودمان و فکر خودمان چیزی نداریم ، و به‌ عبارت دیگر هر واقعیتی که به پندار خودمان اثبات کنیم در حقیقت اندیشه‌ تازه‌ای در ما پیدا می‌شود ، پس چگونه می‌توان گفت " واقعیتی خارج از خودمان و فکر خودمان داریم " در صورتی که همین جمله خودش اندیشه و پنداری بیش نیست [١] .

پاسخ

چنانکه روشن است ، در ضمن شبهه واقعیتی فی‌الجمله اثبات شده و آن " واقعیت ما و فکر ما " است که معلوم ماست ، و البته این سخن راست‌ است ، چیزی که هست

&gt کرد . از این جهت است که فلاسفه از قدیم گفته‌اند با انکار این اصل‌ هیچ حقیقتی را نمی‌توان اثبات کرد . . ١ و به عبارت دیگر راههایی که بشر به خیال خود برای رسیدن به واقع‌ فرض کرده راه رسیدن به واقع نیست ، بلکه راه وصول به یک رشته اندیشه‌ها و افکار است . مثلا انسان از راه حس و مشاهده مستقیم می‌خواهد از عالم آسمانها مطلع‌ شود ، و یا از راه تجربه و آزمایش می‌خواهد یک قانون کلی را در طبیعت‌ کشف کند ، و یا از راه عقل و فکر می‌خواهد وجود یک حقیقتی را ثابت‌ نماید ، آیا پس از آنکه مدتی پشت تلسکوپ به مشاهده پرداخت و یا در آزمایشگاه عملیات آزمایشی را انجام داد و یا مقدار زیادی به مغز خود فشار آورد آخر کار جز به یک مشت ادراکات و صور ذهنی که در حافظه خود جمع نموده به چیز دیگری نائل شده است ؟ پس این راهها که بشر آنها را راه رسیدن به واقعیت خارجی می‌پندارد فقط راه وصول به یک رشته افکار و اندیشه‌های ذهنی است نه راه وصول به واقع خارجی .