خطای مطلق نیز نداریم ، بلکه وجود صواب و خطا نسبی است و از این نظر ادراک هر حاسه هرگونه انجام بگیرد با ملاحظه شرایط حاضره زمانی و مکانی‌ صحیح و صواب خواهد بود یعنی محسوس موجود در حاسه ما همان است که آن‌ است اگرچه

&gt می‌شود ، زیرا اولا ممکن است تشکیلات ساختمانی اعصاب یک نفر با یک‌ نفر دیگر فرق کند و در نتیجه همیشه مختلف درک کنند و همچنین ممکن است‌ اعصاب یک نفر در یک لحظه عارضه مخصوص و وضع خاصی داشته باشد که این‌ عارضه برای دیگری موجود نباشد و بنا به تعریف فوق که گفتیم " حقیقت‌ عبارت است از آنچه در اثر مقابله و مواجهه با خارج حاصل شود " پس هر کسی در هر حالت هر چه احساس می‌کند برای شخص او در آن حالت خاص‌ حقیقت است ، پس حقیقت همیشه نسبی است و خطای حواس معنی ندارد . دکتر ارانی در جزوه ماتریالیسم صفحه ٣٨ می‌گوید : " ماخ ( Mach ) می‌گوید یک مداد در هوا مستقیم به نظر می‌آید و در آب‌ شکسته دیده می‌شود . این تقصیر علم نیست بلکه نقص در تجربه است . البته‌ واضح است که صحبت قصور و تقصیر در اینجا بی‌مورد است . یک مداد در شرایط مخصوص تأثیر معین دارد و در تحت شرایط دیگر باید هم تأثیر دیگر داشته باشد . تجربه باعث نمی‌شود که ( چنانکه ماخ می‌گوید ) ما یکی از حالات را " حقیقت " و دیگری را " اشتباه " بدانیم بلکه به کمک‌ تجربه است که علت این اختلاف و حقیقی بودن هر دو حال را می‌توان نشان‌ داد " . این بود تقریر مادیین جدید درباب حقیقت نسبی و توجیه خطای حواس . واضح است که با این بیان نمی‌توان خطای حواس را توجیه نمود و گفت اصلا خطایی نیست و همواره هر چه انسان احساس می‌کند ، به هر نحو که باشد ، حقیقت است ، زیرا دانشمندان مادی اگر فقط می‌خواهند اصطلاح را عوض کنند و حقیقت را طور دیگری ( هر چیزی که در اثر مقابله و مواجهه حس با خارج‌ پیدا شود ) غیر از معنای معروف بین دانشمندان ( ادراک مطابق با واقع ) تعریف کنند البته بحثی نیست ولی اصل اشکال ( عدم مطابقت صورت حسی با خارج ) به جای خود باقی است . و اما اگر منظور این دانشمندان این باشد که بخواهند بگویند " همه‌ احساسهایی که در اثر مقابله و مواجهه با خارج پیدا می‌شود یک نوع مطابقت‌ با واقع و نفس الامر &gt