چیز ثابت و غیر متحول مشاهده می‌کرده و کمترین تبدل و تغییری در خود " من " نمی‌دیده و نمی‌بیند .
مشاهده می‌کند چیزی است واحد که هیچ‌گونه کثرت و انقسام ندارد .

حقیقت وحدانی ثابتی است که جمیع حالات نفسانی مظاهر وی هستند و از خواص عمومی ماده مجرد و مبرا می‌باشد . دکتر ارانی برای فرار از اشکال ثبات و عدم تغییر که از خواص روح است‌ و با خواص عمومی ماده تطبیق نمی‌کند و سایر اشکالات ، دچار تناقض‌گویی‌ شدیدی شده ، در صفحه ١٠٦ پسیکولوژی می‌گوید : " حال باید دید " من " و " خود " ثابت است یا متغیر ؟ موجود زنده دائما عوض می‌شود ، یک دسته از سلولهای وجود او مرده یک دسته دیگر جای آنها را می‌گیرد ، مواد بدن به تحلیل می‌رود و به وسیله مواد غذایی‌ دیگر دوباره تشکیل می‌شود ، پس ماده بدنی موجود زنده دائما تغییر می‌نماید . از طرف دیگر حالت شعور ، هوشیاری و دانستن از خود نیز دائما تغییر می‌کند ، خود اجتماعی من در چند سال پیش با اکنون فرق دارد ، الان نیز در یک لحظه معلوم من می‌توانم خود را به چند خود تقسیم کنم ، مثلا راه معلوم‌ را دانسته و فهمیده بروم و در عین حال یک مسأله ریاضی یا سیاسی حل کنم ، این دو " خود " من با " خود " های دیگر من در زمانهای متوالی با یکدیگر اختلاف دارند . خلاصه نه فقط ماده جسم من بلکه طرز ارتباط زمانی و مکانی اجزاء آن ماده ( حالات شعور ) نیز دائما در تغییر است . اما از طرف دیگر من همان من هستم ، مسؤول تمام امضاهای همان خودهای گذشته‌ می‌باشم ، از تمام کارهایی که خود گذشته کرده است برای خود کنونی و خود آینده متوقع جز او نتیجه هستم . این تضاد را نیز با فکر دیالکتیک می‌توان‌ برطرف کرد : من در عین اینکه خودم هستم خودم نیستم ، من " خود " و ثابت هستم ولی متغیر می‌باشم . بهترین مثال برای فهمیدن قضیه تشبیه به‌ رودخانه است : رودخانه جاری است ، هر لحظه آن با لحظه گذشته اختلاف‌ دارد ، در عین حال رودخانه همان است و در سالیان دراز در همان محل قرار دارد . " دیالکتیک " قضایا را در ضمن جریان در نظر می‌گیرد یعنی برای‌ دیالکتیک من مطلق وجود ندارد بلکه من به انضمام عده زیادی از قضایای‌ خارجی وجود پیدا می‌کند ، پس من آن ثابتی است که به ازای قضایای خارجی‌ متغیر می‌باشد " . در اینجا نویسنده خواسته است روی اصول ماتریالیسم " من " و " خود " را متغیر و &gt