استاد مطهری و روشنفکران - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٨
بکند . علوم از نظر نظامات فاعلی تنها کاری که میکند این است که به قول شما ثابت میکند که هیچ پدیدهای مستقل و اتفاقی نیست بلکه وابسته به پدیده یا پدیدههای دیگر است ، و هم ثابت میکند که پدیدهها معلول دخالت خدایان و موجودات نامرئی که مشرکین و غیر مشرکین حوادث را بدانها توجیه میکردند نیست ، و از این رو ثابت میکند یک نظام متقن علی و معلولی میان خود پدیدهها حکمفرماست و این رشته از بی نهایت سرچشمه گرفته و تا بی نهایت ادامه دارد . اما کجای این مطلب با توحید ارتباط دارد ؟ مگر مادیین که منکر خدا هستند وجود نظام متقن علی و معلولی را به این صورت انکار دارند ؟ آیا خدا که انبیا بدان دعوت کردند یعنی مجموع نظام غیرمتناهی علت و معلول ؟ ! اینکه طبیعت در همه جایکسان عمل میکند دلیلی جز بر وحدت نوعی عناصر طبیعت نیست و به هیچ وجه بر وجود قوهای واحد احد صمد بسیط غیر متجزای ثابت دائم ازلی قاهر غالب دلالت نمیکند . آیا این سخن پذیرفته است که وجود موجود واحد ازلی حی فعال علیم قدیر مرید سمیع بصیر مسلط و قاهر بر طبیعت و خالق و آفریننده آن از ساختههای فلسفه یونان است و پیغمبران چنین چیزی نگفتهاند ، پیغمبران آمدهاند که مردم را به طبیعت دعوت کنند و اعتقاد به خدایان و ارواح و شیاطین را از بین ببرند ؟ ! آیا این جز سپر انداختن در مقابل مادیین است ؟ ! نظام فاعلی علت و معلول میتواند در مسائل توحید مورد استفاده قرار گیرد ولی به مفهوم فلسفی علت و معلول نه به مفهوم علمی آن . مفهوم علمی علت و معلول عبارت است از رابطه و پیوستگی