سازندگی موضعی اجتماعی غیر از موضع اجتماعی که از آن برخاسته است وجود ندارد . از نظر این مکتب هر طبقه از خود نوعی خاص تجلی فکری و ذوقی‌ دارد ، از این رو در جامعه‌های طبقاتی ، و تجزیه شده از نظر حیات اقتصادی‌ ، دو گونه درد ، دو طرز تفکر فلسفی ، دو سیستم اخلاقی ، دو سبک هنر ، دو جور شعر و ادبیات ، دو نوع ذوق و احساس و نگرش به هستی و احیانا دو تیپ علم وجود دارد . زیربنا و روابط مالکیت که دو شکل می‌شود همه اینها دو شکلی و دو سیستمی می‌گردند .
مارکس شخصا دو استثنا برای این دو سیستمی قائل است : مذهب و دیگر دولت . از نظر مارکس ایندو اختراع خاص طبقه غارتگر و متد ویژه بهره‌کشی‌ آن طبقه است و طبعا جهت‌گیری و جبهه‌گیری این دو پدیده به سود همان طبقه‌ است ، طبقه استثمار شده بر حسب موقعیت اجتماعی خود نه خاستگاه مذهب‌ است و نه خاستگاه دولت ، مذهب و دولت از طرف طبقه مخالف به او تحمیل می‌شود ، پس دو سیستم مذهب وجود ندارد ، همچنانکه دو سیستم دولت‌ وجود ندارد .
برخی روشنفکران مسلمان [١] مدعی شده‌اند که بر خلاف نظریه مارکس ، دو سیستمی بر مذهب نیز حاکم است . همان‌طور که اخلاق و هنر و ادبیات و سایر امور فرهنگی در جامعه‌های طبقاتی دو سیستمی است و هر سیستم خاستگاه‌ وجهت‌گیری‌اش خاص طبقه خودش است - یکی تعلق دارد به طبقه حاکم و دیگری‌ به طبقه محکوم - مذهب نیز دو سیستمی است ، همواره در جامعه دو مذهب‌

[١] [ دکتر شریعتی در کتاب مذهب علیه مذهب ] .