می‌رهاند و به عقیده و ایمان می‌گراید . آن بستری که تاریخ در آن بستر رشد کرده و تکامل یافته ، مبارزات مادی و منفعتی و طبقاتی نیست ، بلکه‌ مبارزات ایدئولوژیکی ، خدایی و ایمانی است . این است مکانیسم طبیعی‌ تکامل انسان و پیروزیهای نهایی پاکان و صالحان و مجاهدان راه حق . و اما وجهه الهی این پیروزی . از نظر وجهه الهی آنچه در طول تاریخ‌ جریان پیدا می‌کند و تکامل می‌یابد و در سرانجام تاریخ به نهایت خود می‌رسد ، ظهور و تجلی " ربوبیت " و " رحمت " الهی است که اقتضا می‌کند تکامل موجودات را ، نه صرفا عدل الهی که اقتضا می‌کند " جبران " را . به عبارت دیگر ، آنچه نوید داده شده بروز و ظهور ربوبیت ، رحیمیت و اکرمیت خداوند است نه صرفا بروز جباریت و منتقمیت الهی . پس می‌بینیم که آیه استضعاف و آیه استخلاف ( و آیات مشابه ) هر کدام‌ منطق خاصی دارد ، چه ، از نظر طبقه‌ای که پیروز می‌گردد و از نظر بستری که‌ تاریخ طی می‌کند تا به آن پیروزی می‌رسد و از نظر مکانیسم یعنی عامل طبیعی‌ حرکت تاریخ و از نظر وجهه الهی یعنی مظهریت اسماء الهی ، هر کدام منطق‌ ویژه‌ای دارد ، و ضمنا روشن شد که آیه استخلاف از نظر نتایجی که ارائه‌ می‌دهد جامع‌تر است . آنچه بشر طبق آیه استضعاف به دست می‌آورد جزئی بلکه‌ جزء کوچکی است از آنچه طبق آیه استخلاف به دست می‌آورد . ارزشی که آیه‌ استضعاف ارائه می‌دهد یعنی دفع ظلم از مظلوم و به عبارت دیگر ، حمایت‌ خداوند از مظلومان ، جزئی است از ارزشهایی که آیه استخلاف ارائه می‌دهد . و اما قسمت دوم بحث درباره آیه استضعاف : حقیقت این است