همیشه مذهب در جهان بوده است ، اعم از مذهب توحید و یا مذهب شرک و یا هر دو . در اینکه آیا مذهب شرک تقدم داشته بر مذهب توحید و یا بر عکس ، مذهب توحید بر مذهب شرک تقدم داشته است ، علمای جامعه‌شناسی‌ نظرهای مختلف داده‌اند ، غالبا گفته‌اند اول مذهب شرک وجود داشته و مذهب تدریجا تکامل یافته و به توحید رسیده است، و برخی برعکس گفته‌اند. روایات دینی ، بلکه برخی از اصول دینی ، نظر دوم را تأیید می‌کند . اما اینکه به هر حال چرا مذهب شرک پدید آمده است ، آیا واقعا مذهب شرک‌ برای توجیه مظالم و تبعیضات وسیله ستمگران تاریخ اختراع شده یا علت‌ دیگر دارد ، محققان علل دیگری ذکر می‌کنند و به این سادگی نمی‌توان قبول‌ کرد که شرک مولود تبعیضات اجتماعی است . تحلیل مذهب توحید به عنوان‌ اینکه توجیهی است برای خواسته‌های طبقات محروم ضد تبعیض و طرفدار برادری و برابری و یگانگی ، از این هم غیرعالمانه‌تر است و بعلاوه با مبانی اسلامی به هیچ وجه سازگار نیست . بیان گذشته ، پیامبران راستین خدا را به صورت " تبرئه شدگان ناکام " در می‌آورد ، ناکام از آن جهت که در برابر باطل شکست خورده و در طول‌ تاریخ مغلوب بوده‌اند ، مذهبشان نتوانسته در متن جامعه نفوذ کند و سهم‌ قابل توجهی لا اقل در حد مذهب حاکم و باطل به خود اختصاص دهد ، نقشی جز اعتراض و انتقاد به مذهب حاکم نتوانسته ایفا کند ، و اما " تبرئه شده‌ " از آن جهت که بر خلاف ادعای مادیون ، در قطب استثمارگران و چپاولگران قرار نداشته و عامل توقف و رکود نبوده‌اند ، جهت‌گیری آنها به‌ سود آن طبقه نبوده ، بر عکس ، در قطب مستضعفان و استثمار شدگان جای‌