التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٥ ص
(٥)
٥ ص
(٦)
٦ ص
(٧)
٦ ص
(٨)
٧ ص
(٩)
٩ ص
(١٠)
٩ ص
(١١)
٩ ص
(١٢)
٩ ص
(١٣)
١٠ ص
(١٤)
١٠ ص
(١٥)
١٢ ص
(١٦)
١٣ ص
(١٧)
١٤ ص
(١٨)
١٥ ص
(١٩)
١٥ ص
(٢٠)
١٥ ص
(٢١)
١٦ ص
(٢٢)
١٦ ص
(٢٣)
٢٣ ص
(٢٤)
٢٥ ص
(٢٥)
٢٥ ص
(٢٦)
٢٦ ص
(٢٧)
٢٦ ص
(٢٨)
٢٦ ص
(٢٩)
٢٦ ص
(٣٠)
٢٨ ص
(٣١)
٣٠ ص
(٣٢)
٣٠ ص
(٣٣)
٣١ ص
(٣٤)
٣١ ص
(٣٥)
٣٢ ص
(٣٦)
٣٢ ص
(٣٧)
٣٢ ص
(٣٨)
٣٢ ص
(٣٩)
٣٣ ص
(٤٠)
٣٧ ص
(٤١)
٣٩ ص
(٤٢)
٣٩ ص
(٤٣)
٣٩ ص
(٤٤)
٤٠ ص
(٤٥)
٤٠ ص
(٤٦)
٤١ ص
(٤٧)
٤٢ ص
(٤٨)
٤٣ ص
(٤٩)
٤٣ ص
(٥٠)
٤٣ ص
(٥١)
٤٤ ص
(٥٢)
٤٤ ص
(٥٣)
٤٨ ص
(٥٤)
٥٠ ص
(٥٥)
٥١ ص
(٥٦)
٥١ ص
(٥٧)
٥١ ص
(٥٨)
٥١ ص
(٥٩)
٥٢ ص
(٦٠)
٥٤ ص
(٦١)
٥٤ ص
(٦٢)
٥٤ ص
(٦٣)
٥٥ ص
(٦٤)
٥٦ ص
(٦٥)
٥٦ ص
(٦٦)
٥٨ ص
(٦٧)
٦٠ ص
(٦٨)
٦٠ ص
(٦٩)
٦٠ ص
(٧٠)
٦١ ص
(٧١)
٦١ ص
(٧٢)
٦٣ ص
(٧٣)
٦٣ ص
(٧٤)
٦٣ ص
(٧٥)
٦٤ ص
(٧٦)
٦٤ ص
(٧٧)
٦٥ ص
(٧٨)
٦٥ ص
(٧٩)
٦٥ ص
(٨٠)
٦٦ ص
(٨١)
٦٩ ص
(٨٢)
٧٤ ص
(٨٣)
٧٤ ص
(٨٤)
٧٥ ص
(٨٥)
٧٥ ص
(٨٦)
٧٥ ص
(٨٧)
٧٦ ص
(٨٨)
٧٦ ص
(٨٩)
٧٧ ص
(٩٠)
٧٨ ص
(٩١)
٧٩ ص
(٩٢)
٧٩ ص
(٩٣)
٨٠ ص
(٩٤)
٨٠ ص
(٩٥)
٨٠ ص
(٩٦)
٨٢ ص
(٩٧)
٨٦ ص
(٩٨)
٨٩ ص
(٩٩)
٩٠ ص
(١٠٠)
٩٠ ص
(١٠١)
٩٠ ص
(١٠٢)
٩١ ص
(١٠٣)
٩٢ ص
(١٠٤)
٩٢ ص
(١٠٥)
٩٦ ص
(١٠٦)
٩٩ ص
(١٠٧)
١٠٠ ص
(١٠٨)
١٠٠ ص
(١٠٩)
١٠٠ ص
(١١٠)
١٠٠ ص
(١١١)
١٠٢ ص
(١١٢)
١٠٢ ص
(١١٣)
١٠٣ ص
(١١٤)
١٠٣ ص
(١١٥)
١٠٤ ص
(١١٦)
١٠٥ ص
(١١٧)
١١٢ ص
(١١٨)
١١٥ ص
(١١٩)
١١٥ ص
(١٢٠)
١١٦ ص
(١٢١)
١١٦ ص
(١٢٢)
١١٦ ص
(١٢٣)
١١٦ ص
(١٢٤)
١١٧ ص
(١٢٥)
١١٨ ص
(١٢٦)
١١٨ ص
(١٢٧)
١٢٠ ص
(١٢٨)
١٢١ ص
(١٢٩)
١٢٢ ص
(١٣٠)
١٢٢ ص
(١٣١)
١٢٣ ص
(١٣٢)
١٢٣ ص
(١٣٣)
١٢٣ ص
(١٣٤)
١٢٩ ص
(١٣٥)
١٣١ ص
(١٣٦)
١٣١ ص
(١٣٧)
١٣١ ص
(١٣٨)
١٣٢ ص
(١٣٩)
١٣٢ ص
(١٤٠)
١٣٢ ص
(١٤١)
١٣٢ ص
(١٤٢)
١٣٤ ص
(١٤٣)
١٣٥ ص
(١٤٤)
١٣٥ ص
(١٤٥)
١٣٥ ص
(١٤٦)
١٣٥ ص
(١٤٧)
١٣٦ ص
(١٤٨)
١٣٦ ص
(١٤٩)
١٣٦ ص
(١٥٠)
١٣٦ ص
(١٥١)
١٣٧ ص
(١٥٢)
١٤١ ص
(١٥٣)
١٤٢ ص
(١٥٤)
١٤٣ ص
(١٥٥)
١٤٣ ص
(١٥٦)
١٤٣ ص
(١٥٧)
١٤٤ ص
(١٥٨)
١٤٥ ص
(١٥٩)
١٤٩ ص
(١٦٠)
١٥١ ص
(١٦١)
١٥١ ص
(١٦٢)
١٥١ ص
(١٦٣)
١٥٢ ص
(١٦٤)
١٥٢ ص
(١٦٥)
١٥٣ ص
(١٦٦)
١٥٧ ص
(١٦٧)
١٦٠ ص
(١٦٨)
١٦١ ص
(١٦٩)
١٦١ ص
(١٧٠)
١٦١ ص
(١٧١)
١٦٢ ص
(١٧٢)
١٦٣ ص
(١٧٣)
١٦٣ ص
(١٧٤)
١٦٩ ص
(١٧٥)
١٧٠ ص
(١٧٦)
١٧٠ ص
(١٧٧)
١٧٠ ص
(١٧٨)
١٧١ ص
(١٧٩)
١٧١ ص
(١٨٠)
١٧٣ ص
(١٨١)
١٧٧ ص
(١٨٢)
١٧٨ ص
(١٨٣)
١٧٨ ص
(١٨٤)
١٧٨ ص
(١٨٥)
١٧٩ ص
(١٨٦)
١٧٩ ص
(١٨٧)
١٨٤ ص
(١٨٨)
١٩٠ ص
(١٨٩)
١٩٠ ص
(١٩٠)
١٩١ ص
(١٩١)
١٩١ ص
(١٩٢)
١٩٢ ص
(١٩٣)
١٩٢ ص
(١٩٤)
١٩٤ ص
(١٩٥)
١٩٤ ص
(١٩٦)
١٩٤ ص
(١٩٧)
١٩٨ ص
(١٩٨)
٢٠٢ ص
(١٩٩)
٢٠٢ ص
(٢٠٠)
٢٠٣ ص
(٢٠١)
٢٠٣ ص
(٢٠٢)
٢٠٤ ص
(٢٠٣)
٢٠٤ ص
(٢٠٤)
٢٠٤ ص
(٢٠٥)
٢١١ ص
(٢٠٦)
٢١٣ ص
(٢٠٧)
٢١٣ ص
(٢٠٨)
٢١٤ ص
(٢٠٩)
٢١٤ ص
(٢١٠)
٢١٥ ص
(٢١١)
٢١٥ ص
(٢١٢)
٢١٦ ص
(٢١٣)
٢٢٠ ص
(٢١٤)
٢٢٢ ص
(٢١٥)
٢٢٣ ص
(٢١٦)
٢٢٣ ص
(٢١٧)
٢٢٣ ص
(٢١٨)
٢٢٥ ص
(٢١٩)
٢٢٧ ص
(٢٢٠)
٢٢٩ ص
(٢٢١)
٢٢٩ ص
(٢٢٢)
٢٢٩ ص
(٢٢٣)
٢٢٩ ص
(٢٢٤)
٢٣٠ ص
(٢٢٥)
٢٣٢ ص
(٢٢٦)
٢٣٢ ص
(٢٢٧)
٢٣٢ ص
(٢٢٨)
٢٣٤ ص
(٢٢٩)
٢٣٧ ص
(٢٣٠)
٢٣٨ ص
(٢٣١)
٢٣٩ ص
(٢٣٢)
٢٣٩ ص
(٢٣٣)
٢٤٠ ص
(٢٣٤)
٢٤٠ ص
(٢٣٥)
٢٤١ ص
(٢٣٦)
٢٤٥ ص
(٢٣٧)
٢٤٩ ص
(٢٣٨)
٢٤٩ ص
(٢٣٩)
٢٤٩ ص
(٢٤٠)
٢٥٠ ص
(٢٤١)
٢٥٠ ص
(٢٤٢)
٢٥١ ص
(٢٤٣)
٢٥١ ص
(٢٤٤)
٢٥٤ ص
(٢٤٥)
٢٥٧ ص
(٢٤٦)
٢٥٧ ص
(٢٤٧)
٢٥٧ ص
(٢٤٨)
٢٥٧ ص
(٢٤٩)
٢٥٨ ص
(٢٥٠)
٢٥٨ ص
(٢٥١)
٢٦٠ ص
(٢٥٢)
٢٦٠ ص
(٢٥٣)
٢٦١ ص
(٢٥٤)
٢٦٤ ص
(٢٥٥)
٢٦٦ ص
(٢٥٦)
٢٦٦ ص
(٢٥٧)
٢٦٦ ص
(٢٥٨)
٢٦٧ ص
(٢٥٩)
٢٦٧ ص
(٢٦٠)
٢٦٧ ص
(٢٦١)
٢٦٨ ص
(٢٦٢)
٢٦٩ ص
(٢٦٣)
٢٧٠ ص
(٢٦٤)
٢٧٠ ص
(٢٦٥)
٢٧٠ ص
(٢٦٦)
٢٧١ ص
(٢٦٧)
٢٧١ ص
(٢٦٨)
٢٧٤ ص
(٢٦٩)
٢٧٥ ص
(٢٧٠)
٢٧٥ ص
(٢٧١)
٢٧٦ ص
(٢٧٢)
٢٧٦ ص
(٢٧٣)
٢٧٦ ص
(٢٧٤)
٢٧٦ ص
(٢٧٥)
٢٧٩ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ١٧٤

قال الرازي عن آية: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ: هذه الآية آية شريفة مشتملة على أسرار روحانية، ونحن نشير هاهنا إلى واحد منها، وهو أن من يعبد الله تعالى فريقان: منهم من يعبد الله لا لغرض سوى الله، ومنهم من يعبده لغرض آخر.
والمقام الأول: هو المقام الشريف العالي، وإليه الإشارة بقوله:
وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ أي في سبيل عبوديته وطريق الإخلاص في معرفته وخدمته.
والمقام الثاني: دون الأول، وإليه الإشارة بقوله: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ والفلاح: اسم جامع للخلاص عن المكروه والفوز بالمحبوب [١] .
أما قوله تعالى: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ فقد استدل به بعض الناس على مشروعية الاستغاثة أو التوسل بالصالحين، وجعلهم وسيلة بين الله تعالى وبين العباد.
وتحقيق القول في التوسل ما يأتي معتمدا على تفسير الألوسي [٢] :
أولا- التوسل بمعنى التقرب إلى الله بطاعته وفعل ما يرضيه، وهو المراد بالآية: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ: هو أساس الدين وفرض الإسلام.
وعلى هذا يحمل توسل أهل الصخرة الثلاثة، فإنهم توسلوا إلى الله عز وجل بصالح الأعمال، أي طلبوا الفرج بصلاح أعمالهم، ولا شك أن الأعمال الصالحة سبب لثواب الله تعالى لنا، ولم يتوسلوا بذوات الأشخاص.
ثانيا- التوسل بالمخلوق والاستغاثة به بمعنى طلب الدعاء منه، لا شك في


[١] تفسير الرازي: ١١/ ٢٢٠، طبعة دار إحياء التراث العربي- بيروت.
[٢] تفسير الألوسي: ٦/ ١٢٤- ١٢٨